Fatmir Terziu: Dinjiteti personal

Në vitin 2006 më erdhi me postë, nga përtej Atlantikut, një libër që nuk ishte thjesht një dhuratë libri, por një lloj dëshmie që udhëtonte në kohë. Ishte vëllimi me kujtime, përshkrime udhëtimesh dhe ese për një periudhë “të përhirtë”, „Midis dy kohësh“, botuar nga „Buzuku“, Prishtinë, 2006, i shkrimtarit Naum Prifti. E ruajta atë libër jo vetëm për atë që rrëfente, por edhe për pyetjet që linte pas çdo rrëfim: çfarë i ndodh njeriut kur historia i kërkon të zgjedhë midis bindjes dhe ndërgjegjes, midis sigurisë dhe së vërtetës, midis heshtjes dhe dinjitetit? Në një nga pjesët më domethënëse të librit, Prifti shkruan se ata që e kaluan pjesën më të madhe të jetës nën diktaturë kanë një “detyrë morale” ndaj shoqërisë së sotme, të shkruajnë kujtimet e tyre dhe të dëshmojnë për njerëzit me të cilët patën aq besim sa të shprehnin mendime që binin ndesh me propagandën zyrtare. Kjo ide, në vetvete, është shumë më e madhe se një kujtim personal. Ajo e vendos kujtesën në pozitën e një përgjegjësie qytetare. Kujtimi nuk është vetëm ajo që ka ndodhur; është edhe ajo që një shoqëri zgjedh të mos harrojë.

Prifti e quan “disidencë të fshehtë” atë hapësirë të vogël ku individi mund të çlirohej nga presioni i jashtëm dhe të shprehte, në rrethe të ngushta, atë që nuk mund ta thoshte publikisht. Në këtë kuptim, dinjiteti personal nuk duhet ngatërruar me heroizmin spektakolar. Shpesh ai ka jetuar në gjeste të padukshme: në një fjalë të thënë me kujdes, në një mendim të ruajtur për vete, në refuzimin për të besuar një gënjeshtër, në një miqësi të mbajtur larg syrit të pushtetit, në një libër të lexuar me një kuptim tjetër nga ai që kërkonte propaganda. Ishte një hapësirë e vogël lirie brenda një hapësire të madhe kontrolli. Kjo është një nga arsyet përse historia e intelektualit nën diktaturë nuk mund të shkruhet vetëm me dy ngjyra: bashkëpunëtor ose disident. Jeta njerëzore është shumë më e ndërlikuar. Sidomos në shoqëritë totalitare, ku pushteti nuk kontrollon vetëm institucionet, por edhe gjuhën, karrierën, botimin, arsimin, lëvizjen dhe marrëdhëniet shoqërore, qëndrimi i individit shpesh kalon nëpër zona gri. Dikush mund të ketë qenë pjesë e një institucioni dhe njëkohësisht të ketë ruajtur një botë të brendshme që nuk pajtohej me të. Dikush tjetër mund të ketë shkruar brenda kufijve të kohës, por të ketë refuzuar të bëhej denoncues i tjetrit. Një tjetër mund të ketë bërë kompromis për të mbrojtur familjen, ndërsa në një moment tjetër të ketë paguar një çmim për një qëndrim personal.

Pikërisht këtu qëndron rëndësia e kujtimeve. Ato nuk duhet të përdoren për të prodhuar gjyqe të shpejta mbi të shkuarën, por për ta bërë atë të kuptueshme në kompleksitetin e saj. Në këtë pikë, përvoja shqiptare mund të krahasohet me përvojat e vendeve të tjera të Europës Lindore, pa u barazuar me to. Në Poloni, Çekosllovaki, Hungari, Gjermaninë Lindore, Rumani apo ish-Jugosllavi, marrëdhënia e intelektualit me pushtetin komunist ka pasur forma të ndryshme. Ka pasur disidencë publike, samizdat, ndjekje, burgime, ndalime botimi, internime, heshtje të detyruar, por edhe forma të tjera të rezistencës kulturore. Në disa prej këtyre shoqërive u krijuan hapësira të dukshme për mendimin alternativ; në të tjera, ato u ngushtuan deri në kufijtë e jetës private. Shqipëria kishte veçoritë e saj të skajshme. Izolimi i gjatë dhe karakteri represiv i sistemit e bënë shumë të vështirë shfaqjen e një disidence të organizuar publike. Për këtë arsye, kur flasim për qëndresën intelektuale shqiptare, duhet të dimë të lexojmë edhe atë që nuk u shkrua, atë që u tha në një dhomë të mbyllur, atë që u përcoll me gjysmëzëri dhe atë që u ruajt për vite në një ditar, në një dorëshkrim, në një letër apo thjesht në kujtesën e dikujt.

Por këtu lind edhe një përgjegjësi tjetër: të mos romantizohet çdo heshtje si rezistencë dhe të mos shpallet çdo përshtatje si tradhti. Historia kërkon dokument, kontekst dhe dallim. Dinjiteti personal nuk matet vetëm me fjalët që njeriu ka thënë kur ishte i lirë, por edhe me çmimin që ka paguar kur nuk ishte i lirë. Në të kundërt, rrezikojmë të ndërtojmë një histori pas vitit 1990, ku të gjithë kujtohen si kundërshtarë të sistemit dhe askush nuk pranon se kishte frikë, se heshti, se u përshtat, se gaboi apo se bëri kompromis. Europa Lindore e ka kaluar në mënyra të ndryshme këtë proces të rivlerësimit të së kaluarës. Në disa vende, hapja e arkivave dhe debatet mbi dosjet e shërbimeve sekrete sollën përplasje të mëdha midis kujtesës personale dhe dokumentit institucional. Në vende të tjera, u shfaq problemi i kundërt: dokumenti i policisë sekrete nuk mund të merret gjithmonë si pasqyrë e plotë e së vërtetës, sepse edhe vetë aparati represiv prodhonte raporte, interpretime dhe akuza sipas logjikës së tij. Prandaj kujtesa dhe arkivi duhet të lexohen bashkë, jo të vendosen domosdoshmërisht në një luftë mes tyre.

Në këtë kuptim, libri i Naum Priftit është edhe një ftesë për një histori më njerëzore të diktaturës. Jo një histori ku personazhet ndahen mekanikisht në të bardhë dhe të zinj, por një histori ku njeriu shihet brenda frikës, mundësive, kufizimeve, zgjedhjeve dhe pasojave. Sepse diktatura nuk e teston vetëm guximin e njeriut; ajo teston karakterin e tij. Dhe karakteri, në shumë raste, shfaqet pikërisht aty ku nuk ka dëshmitarë. Prandaj fjalia e Priftit se ata që kanë kaluar pjesën më të madhe të jetës nën diktaturë kanë një detyrë morale për të shkruar, sot merr një rëndësi edhe më të madhe. Koha po largohet. Dëshmitarët po pakësohen. Kujtesa personale po venitet dhe bashkë me të rrezikon të humbasë edhe ajo pjesë e historisë që nuk gjendet në dokumentet zyrtare. Një shoqëri që nuk i mbledh këto dëshmi rrezikon të trashëgojë vetëm versionin e pushtetit dhe jo përvojën e njerëzve. Por ka edhe një arsye tjetër për të shkruar: për të mos lejuar që dinjiteti të bëhet një fjalë ceremoniale.

Dinjiteti personal nuk është dekor i kujtesës. Ai është një nga matësit më të rëndësishëm të marrëdhënies së individit me historinë. Në rrethana të jashtëzakonshme, ai mund të shfaqet si refuzim i një urdhri; në rrethana të zakonshme, mund të jetë thjesht refuzimi për të poshtëruar tjetrin. Në diktaturë mund të jetë një mendim i pathënë publikisht; në demokraci duhet të jetë guximi për ta thënë mendimin pa ia mohuar këtë të drejtë edhe kundërshtarit. Kjo e fundit është ndoshta prova më e vështirë për shoqëritë post-totalitare. Sepse rrëzimi i një diktature nuk e zhduk automatikisht kulturën e saj. Mund të zhduket institucioni, por të mbetet mënyra e të menduarit. Mund të ndërrohen emrat, por të mbetet dëshira për të gjykuar tjetrin “en bloc”. Mund të ndërrohet sistemi, por të mbetet zakoni për ta parë intelektualin ose si shërbëtor të pushtetit, ose si hero absolut. Në të dyja rastet humbet njeriu konkret. Prandaj kujtesa duhet të jetë më e fortë se propaganda, por edhe më e drejtë se hakmarrja. Duhet të kërkojë të vërtetën pa prodhuar mite të reja. Duhet të dëgjojë viktimën, por edhe të shqyrtojë dokumentin. Duhet të pranojë se disa njerëz u thyen, disa rezistuan, disa u përshtatën, disa heshtën dhe disa, ndoshta, bënë të gjitha këto në periudha të ndryshme të jetës.

Kjo nuk e relativizon krimin e diktaturës. Përkundrazi, e bën më të kuptueshëm mekanizmin e saj. Sepse një sistem represiv nuk matet vetëm me numrin e viktimave, por edhe me mënyrën se si i detyron njerëzit e zakonshëm të jetojnë mes frikës dhe ndërgjegjes. Në fund, ajo që mbetet nga një epokë nuk janë vetëm monumentet, datat dhe fjalimet. Mbetet njeriu përballë vetvetes. Mbetet ajo pyetje e heshtur që secili brez ia bën të kaluarës: çfarë bëre për të mos humbur veten? Pikërisht këtu „Midis dy kohësh“ fiton një vlerë që shkon përtej kohës së botimit. Kujtimet e Naum Priftit na kujtojnë se historia nuk është vetëm ajo që ndodhi në zyrat e pushtetit. Historia është edhe ajo që njerëzit menduan, ndjenë, duruan, fshehën, ruajtën dhe më në fund vendosën ta shkruajnë. Dhe ndoshta ky është kuptimi më i thellë i dinjitetit personal, të mos lejosh që koha të të marrë të drejtën për të qenë dëshmitar i vetvetes.