top of page

Fatmir Terziu: Dimri i Vaso Papajt në syrin e ...

21 minutes ago
5 min read

Dimri i Vaso Papajt në syrin e G. K. Chestertonit: paradoksi i kujtesës dhe idhujt që nuk shemben

 

Nga Fatmir Terziu


Po ta shihte G. K. Chestertoni poezinë “Një dimër mes dimrash” të Vaso Papajt, me shumë gjasë do të ndalej te një paradoks që përshkon të gjithë tekstin: dimri nuk është thjesht një stinë e kaluar, por një kohë që vazhdon të jetojë brenda njeriut, madje edhe atëherë kur kalendari ka ndërruar stinë dhe brezat kanë ndërruar kujtesë. Në këtë kuptim, poezia nuk flet vetëm për një përvojë personale, por për një marrëdhënie të pazgjidhur ndërmjet individit dhe historisë, ndërmjet ndërgjegjes dhe heshtjes, ndërmjet asaj që koha e ka kapërcyer dhe asaj që shoqëria vazhdon ta mbajë në këmbë.

Chestertoni kishte një prirje të veçantë për të zbuluar paradoksin në zemër të realitetit. Ai e dinte se ndonjëherë një e vërtetë bëhet më e dukshme pikërisht kur paraqitet në një formë që duket e kundërt me vetveten. Kështu ndodh edhe në vargun e Papajt: “Secili ka në mendje një dimër që s’harrohet”. Dimri, që zakonisht përfaqëson një periudhë të përkohshme, këtu fiton përmasën e një përjetësie të brendshme. Ai nuk ka ikur, sepse nuk është larguar nga kujtesa; nuk është shkrirë, sepse kushtet që e krijuan vazhdojnë të ekzistojnë në një formë tjetër. Kjo është një prej pikave më të forta të poezisë: stina shndërrohet në ndërgjegje, ndërsa kujtimi merr trajtën e një qenieje që kërkon shoqëri.

Nëse Chestertoni do të ndalej te figura e dimrit “në këmbë”, mes librash, do të shihte aty një përmbysje të bukur të zakonshmërisë poetike. Dimri nuk është peizazh, as temperaturë, as natyrë e ngrirë; ai është një njeri i lënë vetëm, pothuajse i braktisur, të cilin poeti nuk dëshiron ta shohë “si jetim”. Kjo figurë e zhvendos poezinë nga përshkrimi drejt marrëdhënies morale. Poeti nuk kthehet te e kaluara vetëm për ta kujtuar, por për t'i bërë shoqëri. Ai bëhet udhëtar në kohë, por jo udhëtar që kërkon të gjejë një të kaluar të bukur. Përkundrazi, kthehet në një kohë të vështirë, ku kujtesa ka mbetur e rrethuar nga njerëz që nuk i kanë shërbyer së vërtetës.

Këtu shfaqet një tjetër dimension që do t'i interesonte Chestertonit: ironia si instrument zbulimi. Vargu “I hoqa, rrotull tij, lëpirës, gënjeshtarë” nuk është thjesht një shpërthim zemërimi ndaj figurave të së kaluarës, por një përpjekje për të pastruar kujtesën nga shoqëruesit e rremë. Dimri është i vetmuar, por nuk është i pafajshëm në kuptimin e një kujtimi të zbrazët; ai është një dëshmi e mbuluar nga shtresa të interesit, servilizmit dhe manipulimit. Prandaj poeti i sjell poezi, jo për ta zbukuruar artificialisht të kaluarën, por për t'i rikthyer asaj një mundësi frymëmarrjeje, për ta bërë sërish “ëndërrimtar”. Në këtë pikë, poezia ngre një pyetje që shkon përtej përvojës individuale: a mund të shpëtohet kujtesa nga ata që e kanë përdorur atë për interesin e tyre?

Përgjigjja nuk vjen në formën e një deklarate të drejtpërdrejtë, por përmes një figure të fuqishme: “Njëzet vjet në oxhak, kish mbetur i murosur.” Oxhaku, vendi i zjarrit dhe i ngrohtësisë, bëhet një hapësirë burgimi. Këtu Chestertoni do të vërente një nga ato përmbysje simbolike që e bëjnë paradoksin të vlefshëm: vendi ku pritet të ruhet ngrohtësia e jetës është shndërruar në murin ku është mbyllur një histori. Dimri është murosur pikërisht aty ku duhej të gjente zjarrin që do ta shkrinte. Ky është një imazh që e zgjeron kuptimin e poezisë, sepse e bën burgimin jo vetëm politik apo shoqëror, por edhe kulturor dhe moral.

Kur poeti thotë se të rinjtë sot mund të mos e besojnë atë që u rrëfehet për kohët e tjera, ai prek një problem të njohur të kujtesës kolektive: përvoja e një brezi nuk kalon automatikisht te brezi pasardhës. Ajo duhet të rrëfehet, të dëshmohet dhe të fitojë besueshmëri. Përndryshe, e kaluara shndërrohet në një histori që tingëllon e largët, pothuajse e pabesueshme. Por Papaj nuk e paraqet kohën si një forcë që i zhduk vetvetiu padrejtësitë. Përkundrazi, ai vëren se edhe pas ndryshimit të rrethanave, “burgheshtja” vazhdon ta rrethojë dimrin. E keqja mund të ndërrojë gjuhë, veshje dhe mënyrë veprimi, por të ruajë të njëjtën prirje për të mbajtur të mbyllur atë që duhet të dalë në dritë.

Pikërisht këtu poezia arrin në një nga figurat e saj më të forta: “Piramidë e vjetër… Sa vështirë të shembet!” Në leximin chestertonian, piramida nuk është vetëm simbol i një sistemi të vjetër, por edhe i qëndrueshmërisë së rreme që krijon pushteti kur mbështetet te zakoni, frika dhe bindja e përsëritur. Një idhull nuk jeton domosdoshmërisht sepse besohet ende; ndonjëherë jeton sepse njerëzit janë mësuar të mos e vënë në dyshim. Kjo është arsyeja pse vargu “Idhujt janë idhuj, rrojnë gjatë për inerci” mbart një ironi të hollë filozofike. Idhulli, që në thelb është një objekt i pajetë, vazhdon të ushtrojë ndikim mbi të gjallët. Ai nuk ka më forcën e së vërtetës, por ka mbetur me forcën e zakonit. Dhe zakoni, kur shndërrohet në bindje të verbër, mund të jetë më i vështirë për t'u rrëzuar sesa vetë një mur.

Chestertoni do ta vlerësonte edhe përplasjen ndërmjet piramidës dhe gjykatës së kohës. Piramida është e rëndë, e ngurtë, e ndërtuar për t'i rezistuar shekujve; koha, nga ana tjetër, nuk ka nevojë për monumente, sepse vepron në heshtje dhe nuk kërkon leje. Në vargun “Po koha, kjo gjykatëse, që askujt s’i trembet”, Papaj i jep kohës një autoritet moral, por pa e shndërruar atë në një shpëtimtar të menjëhershëm. Koha nuk e shemb gjithçka vetvetiu dhe as nuk i korrigjon automatikisht padrejtësitë. Ajo i vë ato përballë dëshmisë, i nxjerr nga harresa dhe, kur vjen çasti, ua heq mbrojtjen që u ka dhënë heshtja.

Vargu përmbyllës, “Dimrin tim një ditë do t’nxjerrë nga kjo qeli”, është në këtë drejtim më shumë se një shpresë personale. Ai është një akt besimi te çlirimi i kujtesës. Poeti nuk thotë se dimri do të zhduket, as se do të shndërrohet në pranverë; ai kërkon vetëm që të dalë nga qelia. Kjo është domethënëse, sepse kujtesa nuk ka nevojë të zbukurohet për të qenë e vlefshme. Ajo duhet të çlirohet, të marrë vendin e saj në historinë e përbashkët dhe të mos mbetet peng i atyre që kanë përfituar nga mbyllja e saj.

Në një lexim të tillë, “Një dimër mes dimrash” mund të shihet si një poezi e kujtesës së burgosur, por edhe si një reflektim mbi mbijetesën e idhujve dhe të strukturave të vjetra të pushtetit. Ajo ka një karakter të dukshëm qytetar, sepse e vendos përvojën personale në marrëdhënie me një histori më të gjerë shoqërore. Forca e saj nuk qëndron vetëm te akuzat, por te mënyra se si ndërton një personazh simbolik nga vetë dimri, duke e bërë atë një qenie që mund të vuajë, të vetmohet, të rrethohet dhe, në fund, të presë çlirimin.

Nëse do të duhej të përmblidhej këndvështrimi i Chestertonit në një ide të vetme, ajo do të ishte kjo: njeriu nuk duhet të çuditet vetëm nga fakti se e kaluara vazhdon të jetojë, por nga fakti se ajo mund të mbetet e burgosur pikërisht në mes të një kohe që pretendon se ka ndryshuar. Kjo është zemra paradoksale e poezisë së Vaso Papajt. Dimri ka kaluar si stinë, por jo si përvojë; piramida është e vjetër, por vazhdon të qëndrojë; idhujt janë të zbrazët, por ende kanë adhurues; koha është gjykatëse, por vendimi i saj kërkon dëshmi dhe durim. Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye poeti kthehet te dimri i vet: jo për ta ringjallur të ftohtin, por për të mos lejuar që e vërteta të mbetet përgjithmonë e murosur.

Comments


Shkrimet e fundit

bottom of page