Fatmir Terziu: Asgjë nuk është përsosmëri

Një leksion mbi dashurinë për librin, lirinë e mendimit dhe të drejtën për të mos qenë gjithmonë në një mendje me të tjerët

Asgjë nuk është përsosmëri

Ekzistojnë disa të vërteta që njeriu i mëson jo nga librat e mëdhenj të filozofisë, as nga ligjëratat e gjata të dijetarëve, por nga përvoja e thjeshtë e jetës, nga mënyra se si rritet, si dashuron, si gabon dhe si mëson të shohë botën përtej kufijve të bindjeve të veta. Njëra prej tyre është se asgjë nuk është përsosmëri e përhershme, sepse gjithçka që jeton, mendon dhe krijon mbetet e lidhur me kohën, me përvojën dhe me mundësinë për të ndryshuar. Edhe ajo që sot na duket e pakundërshtueshme, nesër mund të kërkojë një pyetje të re; edhe ajo që e konsiderojmë të shenjtë, mund të ketë marrë këtë status përmes historisë; edhe libri që për ne përfaqëson një botë të tërë, për dikë tjetër mund të mos ketë asnjë kuptim.

Në një nga reflektimet e tij më të njohura mbi letërsinë, besimin dhe lirinë krijuese, Salman Rushdie e nis rrëfimin me një kujtim fëmijërie, që në pamje të parë duket i parëndësishëm, por që mbart brenda vetes një filozofi të tërë të respektit njerëzor. Ai kujton se ishte rritur duke puthur librat dhe bukën. Në familjen e tij, nëse dikujt i binte një libër përtokë ose i rrëshqiste nga dora një copë bukë, sendi duhej ngritur dhe puthur, si një ndjesë për pakujdesinë e treguar ndaj tij. Kjo ndodhte jo vetëm me librat e shenjtë, siç mund të praktikohej në familje të devotshme, por edhe me fjalorët, atlaset, romanet për fëmijë dhe librat me figura.

Ky zakon familjar përmban një kuptim që shkon përtej veprimit të jashtëm. Buka ushqen trupin, ndërsa libri ushqen mendjen dhe shpirtin. Të dyja janë pjesë e nevojave themelore të njeriut, ndonëse jo gjithmonë i trajtojmë me të njëjtin nderim. Buka na mban gjallë, kurse libri na ndihmon të kuptojmë pse jetojmë, çfarë jemi, çfarë mund të bëhemi dhe çfarë nuk duhet të pranojmë pa e vënë në dyshim. Në këtë kuptim, respekti për librin nuk është thjesht një zakon kulturor, por një mënyrë për të njohur vlerën e dijes dhe të përvojës së grumbulluar nga brezat.

Megjithatë, dashuria për librin nuk mund të shndërrohet në një detyrim për ta dashur çdo libër, as në bindjen se çdo gjë e shkruar përmban të vërtetën. Një libër mund të jetë i bukur, i gabuar, i guximshëm, i njëanshëm, i thellë ose sipërfaqësor. Vlera e tij nuk qëndron vetëm te fakti se ekziston, por edhe te mundësia që ai na jep për të menduar, për të krahasuar dhe për të gjykuar. Të nderosh librin do të thotë ta lexosh me vëmendje, jo t'i nënshtrohesh pa kushte. Pikërisht këtu fillon dallimi ndërmjet kulturës së leximit dhe kultit të bindjes. Rushdie na çon drejt një pyetjeje të rëndësishme: si mund të pranojmë se ajo që duam nuk është domosdoshmërisht e dashur për të gjithë? Njeriu shpesh e ka të vështirë ta kuptojë këtë, sepse dashuria krijon një lloj afërsie që e bën objektin e saj të duket i pazëvendësueshëm. Një roman që na ka ndryshuar jetën mund të mos zgjojë asnjë emocion te një lexues tjetër. Një pikturë që ne e konsiderojmë madhështore mund të duket e zakonshme për dikë tjetër. Një ide që na ka ndihmuar të kuptojmë botën mund të kundërshtohet nga një mendje që e ka përjetuar atë botë ndryshe.

Kjo nuk do të thotë se të gjitha gjykimet janë njësoj të argumentuara, as se e vërteta nuk ekziston. Do të thotë se dashuria jonë për një vepër, një mendim apo një njeri nuk na jep të drejtën ta shpallim atë të detyrueshëm për të gjithë. Mund të përpiqemi të bindim, të argumentojmë, të kundërshtojmë dhe të ndryshojmë mendjen e tjetrit, por në çastin kur i mohojmë të drejtën për të menduar ndryshe, kemi kaluar nga dialogu te imponimi. Këtu qëndron një nga dallimet më të rëndësishme që shtron Rushdie: dallimi ndërmjet përkushtimit që buron nga dashuria dhe përkushtimit që shndërrohet në fanatizëm. Njeriu që dashuron një libër mund të dëshirojë t'ua tregojë të tjerëve bukurinë e tij, mund të mbrojë vlerat që gjen në të dhe të përpiqet t'i bindë të tjerët për rëndësinë e tij. Por ai duhet të jetë në gjendje të pranojë se lexuesi tjetër mund të mos ndajë të njëjtin entuziazëm. Fanatiku, përkundrazi, nuk e konsideron mospajtimin si një mundësi për të menduar më thellë. Ai e sheh atë si gabim, fyerje ose kërcënim. Për të, vetëm njëra palë ka të drejtë dhe pala tjetër duhet të nënshtrohet.

Në jetën shoqërore, kjo ndarje ka pasoja shumë më të mëdha sesa një mosmarrëveshje për letërsinë. Ajo shfaqet në politikë, në marrëdhëniet ndërmjet brezave, në debatet kulturore, në interpretimin e historisë dhe në mënyrën se si njerëzit e trajtojnë njëri-tjetrin për shkak të bindjeve të tyre. Kur dikush beson se zotëron të vërtetën e plotë, ai rrezikon të mos shohë më njeriun përballë, por vetëm një pengesë që duhet kapërcyer. Në këtë pikë, ideja humbet funksionin e saj si mjet për të kuptuar botën dhe shndërrohet në një instrument për të sunduar mbi të tjerët.

Prandaj, një nga mësimet themelore të këtij reflektimi është se dashuria mund të jetë e thellë pa u bërë urdhër, ndërsa bindja mund të jetë e fortë pa u shndërruar në dhunë. Liria nuk kërkon që të gjithë të mendojnë njësoj. Përkundrazi, ajo ka kuptim pikërisht atëherë kur njerëzit kanë mundësi të mendojnë ndryshe dhe të vazhdojnë të jetojnë së bashku pa e kthyer çdo ndryshim në armiqësi. Një çështje tjetër që Rushdie e trajton me guxim është ajo e së shenjtës. Çfarë është e shenjtë? A ka gjëra që nuk duhen vënë kurrë në dyshim? A duhet një ide, një tekst, një traditë apo një figurë historike të qëndrojë përgjithmonë jashtë kritikës vetëm sepse shoqëria e ka vendosur në një piedestal? Përgjigjja e tij nis nga një vëzhgim historik: shumë prej gjërave që njerëzit i quajnë të shenjta janë bërë të tilla në rrethana të caktuara historike. Fjala e shenjtë shpreh një akt veçimi, një vendim për t'i dhënë diçkaje një status të veçantë. Por vendimet historike lindin brenda shoqërive të caktuara, ndikohen nga nevojat, frikërat, interesat dhe përfytyrimet e kohës. Për këtë arsye, sipas logjikës së autorit, edhe ato që shoqëria i ka shpallur të paprekshme duhet të mund të shqyrtohen nga mendimi kritik.

Kjo është një ide që kërkon kujdes në interpretim. Të vësh në dyshim një traditë nuk do të thotë domosdoshmërisht ta përbuzësh atë. Të analizosh një besim nuk do të thotë të fyesh besimtarin. Të kritikosh një figurë historike nuk do të thotë të mohosh çdo kontribut të saj. Përkundrazi, mendimi kritik bëhet më i vlefshëm kur është në gjendje të dallojë ndërmjet respektit për njeriun dhe pranimit të pakushtëzuar të ideve të tij. Shoqëritë që nuk e lejojnë këtë dallim rrezikojnë të ngrijnë në vend. Kur çdo pyetje konsiderohet fyerje, çdo kundërshtim shihet si tradhti dhe çdo risi trajtohet si rrezik, kultura humbet aftësinë për t'u ripërtërirë. Tradita, e cila duhet të jetë një urë ndërmjet brezave, shndërrohet në mur. Historia, që duhet të na ndihmojë të kuptojmë të kaluarën, kthehet në një gjykim të përhershëm mbi të tashmen. Dhe besimi, që për shumë njerëz përbën një burim kuptimi, mund të përdoret si arsye për të kufizuar lirinë e atyre që besojnë ndryshe ose nuk besojnë fare.

Por edhe e kundërta meriton vëmendje. Njeriu që mendon se është çliruar nga çdo dogmë mund të krijojë pa e kuptuar dogmat e veta. Ai mund ta shpallë arsyen të vetmen gjykatë, progresin të vetmen rrugë dhe mosbesimin një shenjë epërsie morale. Kështu, edhe kundërshtimi ndaj fanatizmit mund të bëhet fanatik, nëse nuk pranon të shqyrtojë kufijtë e vet. Rushdie e vë në diskutim edhe këtë mundësi. Ai pyet veten nëse mbrojtja e lirisë absolute të imagjinatës mund të shndërrohet në një lloj fundamentalizmi laik, nëse edhe bindjet e tij për botën, tekstin dhe të mirën mund të prodhojnë teprime e shtypje kur trajtohen si të pagabueshme. Kjo pyetje e bën reflektimin e tij më të rëndësishëm, sepse autori nuk e paraqet veten si një njeri që qëndron jashtë çdo gabimi. Ai pranon se edhe vlerat që i konsideron themelore duhen shqyrtuar me përgjegjësi. Këtu qëndron thelbi i titullit tonë, 'Asgjë nuk është përsosmëri'. Jo sepse çdo gjë është e pavlerë, jo sepse nuk ka dallim ndërmjet së mirës dhe së keqes, por sepse asnjë njeri dhe asnjë sistem mendimi nuk duhet të pretendojë se i ka përvetësuar të gjitha përgjigjet përfundimtare. Përsosmëria, kur shpallet pronë e një individi, ideologjie apo institucioni, shpesh bëhet justifikim për të mos dëgjuar më askënd. Ajo e mbyll debatin pikërisht aty ku duhet të fillojë pyetja. Në këtë diskurs, papërsosmëria nuk është domosdoshmërisht dobësi. Ajo është një kusht i zhvillimit. Njeriu mëson sepse nuk di gjithçka; letërsia ndryshon sepse format e vjetra nuk arrijnë gjithmonë të shprehin përvojat e reja; shoqëritë përparojnë sepse kuptojnë se disa rregulla që dikur dukeshin të natyrshme nuk mund të mbeten të pandryshueshme përgjithmonë. Rushdie e lidh këtë ide me artin dhe me mendimin e Herbert Read, një prej përfaqësuesve të njohur të modernizmit dhe surrealizmit, sipas të cilit ndryshimi është kusht që arti të vazhdojë të mbetet art. Krijimtaria nuk mund të jetojë e mbyllur në një formulë të vetme. Ajo duhet të kërkojë forma të reja për të shprehur një botë që nuk pushon së ndryshuari. Nëse arti përsërit pafundësisht të njëjtat zgjidhje, pa u përballur me përvojat dhe shqetësimet e kohës, rrezikon të bëhet vetëm një imitim i vetvetes.

Një vepër artistike nuk ka detyrimin të jetë e pëlqyeshme për të gjithë, as të përmbushë pritshmëritë e çdo lexuesi. Por ajo duhet të ketë lirinë për të kërkuar, për të eksperimentuar, për të bashkuar të zakonshmen me të jashtëzakonshmen dhe për të zbuluar mënyra të reja të të parit. Letërsia mund të na çojë në vende ku arsyeja nuk ka mbërritur ende, jo për ta zëvendësuar atë, por për të zgjeruar kufijtë e përvojës njerëzore. Për këtë arsye, romani nuk është vetëm një histori e treguar bukur. Ai mund të jetë një hapësirë ku përballen besime të ndryshme, ku e shenjta dhe e zakonshmja bashkëjetojnë, ku njeriu përpiqet të kuptojë një botë që nuk i bindet gjithmonë skemave të tij. Një shkrimtar që nuk ndan bindjet e personazhit të vet duhet të jetë gjithsesi në gjendje ta paraqesë atë me ndershmëri dhe ndjeshmëri. Në të kundërt, letërsia humbet mundësinë për të zbuluar kompleksitetin e njeriut dhe kthehet në një mjet të thjeshtë për të përsëritur bindjet e autorit.

Ky është një nga dallimet e rëndësishme ndërmjet artit dhe propagandës. Propaganda e di paraprakisht përfundimin dhe i organizon faktet për ta mbështetur atë. Letërsia e mirë, përkundrazi, mund të nisë nga një pyetje dhe të përfundojë në një territor që as shkrimtari nuk e kishte parashikuar plotësisht. Ajo nuk e ka gjithmonë për detyrë të japë një përgjigje; ndonjëherë vlera e saj qëndron në aftësinë për të na bërë të kuptojmë se pyetja ishte shumë më e ndërlikuar nga sa mendonim. Në këtë pikë, liria e imagjinatës bëhet më shumë se një çështje estetike. Ajo lidhet drejtpërdrejt me lirinë e njeriut për të menduar, për të shprehur dyshimet dhe për të kundërshtuar idetë që mbizotërojnë në shoqëri. Një shoqëri që lejon vetëm letërsinë që i përshtatet bindjeve të saj nuk mbron kulturën, por kontrollon kufijtë e saj. Një shoqëri që i kërkon shkrimtarit të mos prekë tema të caktuara, të mos krijojë personazhe të papërshtatshme dhe të mos paraqesë botëkuptime kundërshtuese, në të vërtetë po kërkon ta kthejë artin në një shërbëtor të bindjeve të veta.

Megjithatë, liria e krijimit nuk duhet ngatërruar me pretendimin se artisti është i pagabueshëm ose se çdo vepër e tij duhet të shpëtojë nga kritika. E drejta për të shkruar përfshin edhe të drejtën e të tjerëve për të kundërshtuar atë që është shkruar. Dallimi thelbësor qëndron te mënyra se si zhvillohet kjo përballje: me argumente, lexime dhe interpretime, apo me kërcënime, ndalime dhe dhunë. Kritika e një vepre është pjesë e jetës kulturore; përpjekja për ta heshtur autorin përmes frikës është sulm ndaj vetë mundësisë së debatit. Në reflektimin e Rushdie, kjo çështje merr edhe një dimension personal. Pamundësia e tij për të qenë i pranishëm fizikisht në një ligjëratë, për shkak të rreziqeve që lidhen me sigurinë e tij, e kthen mungesën në një simbol të fuqishëm. Një tekst që duhej të lexohej nga autori i tij para publikut përcillet përmes një zëri tjetër. Kështu, në mënyrë paradoksale, një ligjëratë mbi lirinë e artit dhe konfliktin ndërmjet së përhershmes dhe së ndryshueshmes shoqërohet nga një kufizim konkret i lirisë së vetë autorit.

Kjo mungesë nuk e bën më të vogël tekstin. Përkundrazi, ajo e bën më të dukshëm hendekun ndërmjet asaj që një shoqëri thotë se mbron dhe asaj që lejon të ndodhë në të vërtetë. Liria mund të shpallet në ligje, të përmendet në konferenca dhe të lavdërohet në fjalime, por vlera e saj provohet kur njeriu mund të shprehë një mendim të papëlqyeshëm pa u detyruar të jetojë nën kërcënimin e dhunës. Ky mësim ka rëndësi edhe për mënyrën se si e kuptojmë historinë dhe shoqërinë tonë. Shpesh, brezat ndërtojnë piedestale për figura, ide dhe ngjarje që i konsiderojnë të paprekshme. Me kalimin e kohës, piedestali mund të bëhet më i rëndësishëm se vetë figura, ndërsa simboli zë vendin e analizës. Atëherë pyetja nuk është më se çfarë ka bërë një njeri, cilat kanë qenë meritat dhe gabimet e tij, por nëse lejohet të flitet për gabimet. Kështu, kujtesa shndërrohet në një formë të kontrolluar të së kaluarës.

Një kulturë e pjekur nuk ka frikë nga shqyrtimi i figurave të veta. Ajo nuk e rrënon historinë duke e parë me sy kritik; përkundrazi, e mbron atë nga mitizimi dhe e bën më të kuptueshme për brezat e rinj. Të respektosh të kaluarën nuk do të thotë ta shpallësh atë të përsosur. Do të thotë të kuptosh rrethanat, të njohësh arritjet, të pranosh gabimet dhe të mos lejosh që asnjë interpretim të bëhet përgjithmonë i vetmi i lejuar. E njëjta gjë vlen për edukimin. Mësuesi nuk duhet të jetë një zë që kërkon përsëritjen e përgjigjeve të veta, por një udhërrëfyes që e ndihmon nxënësin të ndërtojë aftësinë për të pyetur. Një nxënës që kundërshton me argumente nuk është domosdoshmërisht një nxënës i pabindur; mund të jetë pikërisht ai që ka filluar të mendojë në mënyrë të pavarur. Edukimi nuk matet vetëm nga sasia e informacionit që përcillet, por edhe nga aftësia për ta shqyrtuar atë informacion, për ta vendosur në kontekst dhe për të dalluar faktin nga opinioni, argumentin nga paragjykimi. Edhe leximi duhet të jetë një proces i tillë. Nuk mjafton të puthim simbolikisht librin, ta vendosim në raft ose ta përmendim si shenjë kulture. Duhet të hyjmë në të me mendje të hapur, por jo pa gjykim; me respekt, por jo me nënshtrim; me gatishmërinë për t'u prekur prej tij, por edhe për të mos u pajtuar me gjithçka që ai thotë. Libri merr jetë të re sa herë që një lexues e përball me përvojën e vet, me dijen që ka fituar dhe me pyetjet që ende nuk kanë përgjigje.

Ndoshta kjo është arsyeja pse kujtimi i bukës dhe i librave në fëmijërinë e Rushdie-t mbetet një pikënisje kaq domethënëse. Në fillim ishte një gjest i vogël ndjese ndaj diçkaje që kishte rënë përtokë. Më vonë, ai gjest bëhet një mënyrë për të menduar mbi dashurinë, besimin dhe respektin. Por, nëse e ndjekim deri në fund logjikën e tij, duhet të pranojmë se respekti më i thellë për librin nuk është të mos e lëmë kurrë të bjerë, por të mos e lejojmë të bëhet një objekt që qëndron i mbyllur, i paprekur dhe i palexuar. Sepse libri është i vlefshëm jo vetëm kur na jep përgjigje, por edhe kur na shqetëson. Jo vetëm kur na konfirmon atë që besojmë, por edhe kur na detyron të rishikojmë bindjet tona. Jo vetëm kur na afron me njerëz që mendojnë si ne, por edhe kur na ndihmon të kuptojmë ata që janë larg botës sonë.

Në fund, 'Asgjë nuk është përsosmëri', nuk duhet kuptuar si një ftesë për të hequr dorë nga vlerat, nga dashuria, nga besimi apo nga kërkimi i së vërtetës. Është një ftesë për të mos i kthyer ato në prona të mbyllura, për të mos harruar se edhe mendimi ynë ka kufij dhe se bota është gjithmonë më e gjerë se përfytyrimi që kemi krijuar për të. Njeriu nuk bëhet më i fortë duke mos dyshuar kurrë, por duke pasur guximin të përballet me dyshimin. Nuk bëhet më i ditur duke i njohur të gjitha përgjigjet, por duke ditur se kur duhet të bëjë një pyetje të re. Nuk bëhet më i lirë duke ua imponuar të tjerëve bindjet e veta, por duke mbrojtur të drejtën e tyre për të menduar ndryshe.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron paradoksi më njerëzor: ne kemi nevojë për vlera që të mos humbasim drejtimin, por kemi po aq nevojë për dyshimin që të mos kthehemi në robër të tyre. Kemi nevojë për traditën që të dimë nga vijmë, por edhe për ndryshimin që të mos mbetemi përgjithmonë aty ku kemi qenë. Kemi nevojë për librat që të ushqejmë mendjen, por edhe për lirinë që të mos i shndërrojmë ata në urdhra. Sepse përsosmëria e shpallur si e përfunduar mund të bëhet pengesë për zhvillimin, ndërsa papërsosmëria e pranuar me ndershmëri mund të jetë fillimi i një udhëtimi të ri. Nuk është e domosdoshme që të gjithë të duam të njëjtët libra, të besojmë të njëjtat ide apo të shohim botën me të njëjtët sy. Është e domosdoshme që të ruajmë mundësinë për t'i lexuar, për t'i diskutuar dhe për t'i kundërshtuar ato pa ia mohuar njëri-tjetrit dinjitetin njerëzor. Nëse buka na mëson se jeta ka nevojë për ushqim, libri na kujton se mendja ka nevojë për liri. Dhe nëse i puthim të dyja në shenjë mirënjohjeje, duhet të kujtojmë se mirënjohja më e madhe nuk është adhurimi i verbër, por përgjegjësia për të mos lejuar që ajo që duam të bëhet arsye për të urryer atë që duan të tjerët. Asgjë nuk është përsosmëri e përfunduar, por gjithçka mund të bëhet më e mirë kur njeriu pranon të mësojë, të dëgjojë dhe të ndryshojë. Kjo është një nga detyrat më të vështira të mendimit dhe një nga mundësitë më të bukura të letërsisë: të na mësojë të jetojmë pa pretenduar se e kemi zgjidhur një herë e përgjithmonë enigmën e botës.