Fatmir Terziu: Arti i të qëndruarit në shtrat dhe morali i orës së zgjimit

Mëngjeset më gjejnë herët në punë. Sa herë që mbaroj dy orët e para, e kontaktoj herë-herë një mikun tim dhe ai më përgjigjet se është akoma në shtrat. Unë habitem, por nuk ia shfaq. Nuk dua ta vë në siklet, as ta pyes se si mund të jetë ende duke shijuar qetësinë e jastëkut, kur dita, të paktën për mua, ka kohë që ka filluar të kërkojë llogari. E mbyll bisedën me një buzëqeshje të heshtur dhe vazhdoj punën, por përgjigjja e tij më mbetet në mendje. Në të vërtetë, ajo nuk është thjesht një përgjigje për një telefonatë të mëngjesit, por një ftesë për të menduar mbi një nga paragjykimet më të vjetra të shoqërisë, idenë se njeriu që ngrihet herët është domosdoshmërisht më i mirë se ai që qëndron më gjatë në shtrat. Dhe pikërisht këtu fillon një tjetër lloj mëngjesi, ai që nuk matet me akrepat e orës, por me hapësirën që mendimi i lë vetes për të qenë i lirë.

Ekziston një kënaqësi e veçantë në të qëndruarit në shtrat, sidomos kur njeriu nuk e ka kthyer atë në strehë të përtacisë, por në një vend ku mendja mund të udhëtojë pa u penguar nga detyrimet e menjëhershme. Një njeri i shtrirë, me sytë drejt tavanit, mund të zbulojë aty një botë që nuk e kishte vënë re kurrë. Tavani i bardhë, për shembull, mund të bëhet një fletë e pafundme, një hapësirë ku mendimi vizaton atë që letra e zakonshme nuk mund ta mbajë. Letra është e vogël, ndërsa disa ide kërkojnë gjigantë, siç do të thoshte Cyrano de Bergerac. Ato kërkojnë qiell, hapësirë dhe një liri që nuk mund të kufizohet nga kornizat e zakonshme të jetës. Në këtë diskurs, tavani i bardhë është më shumë se një sipërfaqe e lyer. Ai është një metaforë e lirisë së papërdorur. Muret e shtëpive tona janë të mbushura me zbukurime, mobiliet me forma të paracaktuara, qilimat me ngjyra që shpesh nuk na thonë asgjë, ndërsa njeriu kërkon një hapësirë të pastër ku të mund të vendosë mendimin e vet. Paradoksi është se, sa më shumë e mbushim jetën me objekte, rregulla, shenja dhe detaje, aq më pak hapësirë i lëmë imagjinatës. E kemi mobiluar gjithçka, por kemi harruar të lëmë një vend të lirë për mendimin.

Kështu, shtrati mund të bëhet një lloj studioje e heshtur, tavani një kanavacë dhe mëngjesi një takim i pazakontë me vetveten. Nuk është e nevojshme të kesh një laps me ngjyra aq të gjatë sa të vizatosh mbi tavan. Mjafton të kesh një mendim që nuk ndalet te kufijtë e dhomës. Ndoshta edhe Michelangelo, përpara se të mendonte për dramat e mëdha të Kapelës Sistine, duhej të kishte përfytyruar një qiell të tillë mbi kokën e vet. Sepse shumë prej veprave që sot i quajmë madhështore kanë lindur nga një çast kur njeriu ka guxuar të shohë përtej asaj që kishte përpara. Por çështja nuk është vetëm te imagjinata. Ajo që më tërheq më shumë në këtë reflektim është mënyra se si shoqëria ka filluar të gjykojë sjelljet e vogla, duke i vendosur ndonjëherë mbi parimet e mëdha morale. Në kohën tonë, një njeri mund të kritikohet për mënyrën si vishet, për orën kur zgjohet, për mënyrën si e konsumon mëngjesin apo për faktin se nuk ndjek ritualet e zakonshme të ditës, ndërsa shumë më pak vëmendje i kushtohet mënyrës si sillet me të tjerët, sa i drejtë është në vendimet e tij dhe sa guxim ka për të mbrojtur të vërtetën.

Kemi krijuar një lloj morali të orarit, ku zgjimi në pesë të mëngjesit mund të shndërrohet në dëshmi karakteri, ndërsa një orë më shumë në shtrat të interpretohet si mangësi e personalitetit. Kjo është një ngatërrim i rrezikshëm midis disiplinës dhe virtytit. Sigurisht, të ngrihesh herët mund të jetë një zakon i dobishëm, sidomos për ata që kanë punë, përgjegjësi dhe detyrime që kërkojnë përpikëri. Por përpikëria nuk është e njëjtë me mirësinë, as zgjimi i hershëm nuk është provë e ndershmërisë. Edhe hajduti mund të zgjohet herët, ndërsa dikush që ka kaluar natën duke menduar për një zgjidhje, duke shkruar një libër apo duke kërkuar një përgjigje për një çështje të vështirë, mund ta nisë ditën më vonë. Ora nuk ka ndërgjegje. Ajo nuk e di se kush është i drejtë dhe kush është i padrejtë. Ajo vetëm lëviz. Këtu qëndron një nga paradokset e shoqërisë moderne. Kemi filluar t'u kushtojmë rëndësi të jashtëzakonshme zakoneve që mund të mësohen, ndërsa kemi lënë pas dore virtytet që nuk mund të mësohen vetëm përmes përsëritjes. Mund ta stërvitësh veten të ngrihesh çdo ditë në të njëjtën orë, të hash në të njëjtën kohë, të ndjekësh të njëjtin itinerar dhe të mos dalësh kurrë nga programi. Por nuk mund ta stërvitësh kaq lehtë veten të jesh i guximshëm kur të kërkohet të mbrosh një të pafajshëm, të jesh i ndershëm kur e vërteta të kushton, apo të tregosh mëshirë kur rrethanat të nxisin të bëhesh i pamëshirshëm.

Një njeri mund të mësohet të zgjohet në pesë të mëngjesit, por nuk mund të mësohet pa pasoja të digjet për bindjet e veta. Akti i parë është zakon; i dyti është sprovë. I pari përsëritet çdo ditë, i dyti mund të vijë vetëm një herë në jetë dhe të përcaktojë përgjithmonë se kush je. Ndoshta pikërisht për këtë arsye duhet të jemi më të kujdesshëm kur gjykojmë njerëzit nga zakonet e tyre. Dikush mund ta pijë kafenë në kopsht, dikush tjetër në shtrat, një i tretë mbi çatinë e shtëpisë, ndërsa një tjetër mund të mos pijë fare kafe. Këto janë zgjedhje të vogla të jetës, të cilat nuk duhet të bëhen matës të karakterit. Ajo që duhet të mbetet e palëkundur janë parimet, jo orari i drekës; bindjet, jo vendi ku njeriu vendos të pushojë; përgjegjësia ndaj së vërtetës, jo mënyra si e organizon mëngjesin. Në këtë pikë, më vjen përsëri ndër mend miku im. Ai vazhdon të jetë në shtrat, ndërsa unë kam përfunduar dy orët e para të punës. Në pamje të parë, kemi dy mëngjese të ndryshme. Unë jam në lëvizje, ai në qetësi. Unë jam përballur me detyrimet e ditës, ai ndoshta ende po shijon një hapësirë që nuk ia ka marrë askush. Por kush prej nesh e ka përdorur më mirë mëngjesin? Nuk mund ta di. Ndoshta ai ka menduar më shumë se unë, ndoshta unë kam bërë më shumë se ai. Ndoshta të dy kemi bërë pikërisht atë që na duhej. Dhe këtu nuk ka asnjë arsye për të shpallur fitues.

Megjithatë, do të ishte gabim që kjo filozofi e shtratit të kthehej në një justifikim të përhershëm për shmangien e punës. Çdo liri ka nevojë për kufijtë e saj, ashtu si çdo kënaqësi ka nevojë për masën. Shtrati nuk duhet të bëhet një institucion ku njeriu mbyll ditën përpara se ajo të ketë filluar. Ai mund të jetë një vend për të menduar, për të ëndërruar, për të riorganizuar botën në heshtje, por nuk mund të zëvendësojë përgjegjësinë për ta jetuar atë botë. Në fund të fundit, njeriu duhet të dijë edhe të ngrihet, edhe të qëndrojë shtrirë, por mbi të gjitha duhet të dijë pse po bën njërën apo tjetrën. Sepse nuk është ora që i jep kuptim jetës, por ajo që bëjmë me kohën që na është dhënë.

Mbase, pasi të ngrihem nga shtrati, do të bëj edhe unë ndonjë vepër të madhe, ndonjë akt të papritur mirësie, ndershmërie apo guximi. Por nuk dua që kjo të jetë një detyrë e programuar në kalendarin tim. Virtyti i vërtetë nuk ka zile zgjimi. Ai shfaqet kur njeriu thirret prej ndërgjegjes dhe jo kur e urdhëron ora. Prandaj, herën tjetër kur miku im të më thotë se është ende në shtrat, ndoshta nuk do të habitem aq shumë. Do të mendoj se, ndërsa unë kam nisur të përballoj ditën, ai mund të jetë duke vizatuar në tavanin e bardhë një botë që unë, në nxitimin tim, nuk kam pasur kohë ta shoh. Dhe, kush e di, ndoshta një ditë do të zbuloj se nuk është gjithmonë ai që ngrihet i pari që e ka fituar mëngjesin. Ndonjëherë, mëngjesin e fiton ai që arrin të ruajë më gjatë lirinë e mendimit. Natyrisht është më e lehtë të ngrihesh herët sesa të ngrihesh …