Fatmir Terziu: Arkaizmi i Haxhimimës

Arkaizmi i Haxhimimës

Në panoramën e letërsisë shqipe të fillimshekullit XX, poezia “Tingëllim” e autorit Josif Haxhimima, botuar me pseudonimin “Rras’ e Bardhë”, paraqet një rast të veçantë të ndërthurjes së arkaizmit gjuhësor me një vetëdije moderne poetike që lëviz ndërmjet natyralizmit ballkanik dhe krizës së identitetit kombëtar. Vetë pseudonimi është një metaforë e dyfishtë, “rrasa” si gur i rëndë, i palëvizshëm, i ngjeshur në tokë, dhe “e bardha” si shenjë e pastërtisë, e kujtesës dhe e një morali që kërkon të mbetet i papërlyer. Kjo krijon menjëherë një tension estetik mes ashpërsisë së materies dhe idealizmit etik. Në vitin 1909, Ballkani ndodhej në një gjendje të ndërmjetme historike. Perandoria Osmane po shpërbëhej gradualisht, ndërsa popujt e rajonit po përpiqeshin të ndërtonin identitete kombëtare mbi rrënojat e strukturave të vjetra perandorake. Në këtë kuptim, poezia e Haxhimimës nuk duhet lexuar vetëm si poezi intime, apo refleksive, por si pjesë e një klime mendore ku natyra përdorej për të artikuluar fatin historik të kombit. Kjo e afron tekstin me disa modele të letërsive ballkanike të kohës, sidomos me poezinë bullgare pas Ivan Vazovit, me disa motive të hershme serbe të realizmit rural dhe me simbolikën e errët të poezisë rumune të periudhës së Alexandru Macedonskit. Në të gjitha këto tradita, dimri, toka e varfër dhe lulet e ngrira shndërroheshin në alegori të kombeve ende të papjekura për liri të plotë.

Arkaizmi i Haxhimimës nuk është thjesht gjuhësor; ai është konceptual. Poeti përdor gegërishten e kohës jo vetëm si idiomë estetike, por si strukturë mendimi. Fjalë si “shterngon”, “rrâjë”, “padamun”, “dimenore” apo “aklli” krijojnë një dendësi fonetike që i ngjan gurit të pseudonimit të tij: gjuha bëhet e fortë, e rëndë dhe rezistuese. Kjo është krejt ndryshe nga muzikaliteti sentimental i shumë poetëve rilindas që kërkonin harmoninë romantike. Tek Haxhimima kemi një poezi që nuk këndon; ajo gërryen. Tingulli poetik nuk rrjedh, por përplaset. Vetë titulli “Tingëllim” duket si një kërkim për rezonancë të brendshme në një realitet ku çdo gjë po zbehet:

“Kur njyrat e natyres, ndodhen t’zbêta

Kur natyra vetiu vdes e nxihet…”

Kjo hyrje përmban një ndër figurat më të errëta të natyralizmit shqiptar të kohës. Natyra nuk është romantike, as amësore; ajo është organizëm që vdes. Në këtë pikë, Haxhimima afrohet më shumë me determinizmin natyralist europian sesa me traditën idealizuese të Rilindjes. Peizazhi nuk shërben si dekor patriotik, por si provë biologjike e mbijetesës. Dimri nuk është metaforë kalimtare, por kusht ekzistence. Megjithatë, poeti nuk bie në nihilizëm. Dielli dimëror “me rreze t’nxêta” përpiqet të “shterngojë lulen”. Kjo figurë është jashtëzakonisht domethënëse për klimën shqiptare të vitit 1909. “Lulja dimnore” simbolizon një komb që kërkon të lulëzojë para kohe, ende pa u çliruar nga “aklli në rrâjë”. Këtu Haxhimima ndërton një kritikë të heshtur ndaj entuziazmit artificial patriotik. Ai paralajmëron se ngrohja e jashtme nuk mjafton për transformim të brendshëm. Ky mendim është afër me skepticizmin kulturor që gjendej edhe në qarqet intelektuale bullgare e rumune të periudhës, ku pavarësia politike shihej shpesh si e pamjaftueshme pa emancipim shpirtëror.

Në këtë aspekt, poezia mund të lexohet si polemikë kundër imitimit të modernitetit. Lulet dimërore “na duken shum’ te bukra”, por ato “s’bâhen verore”. Bukuria këtu është mashtruese. Haxhimima e trajton transformimin e shpejtë si iluzion. Kjo është pikërisht ajo që e bën arkaik në sensin filozofik: ai nuk beson në progres linear. Përkundrazi, ai mendon se çdo zhvillim duhet të vijë organikisht nga rrënjët. Dhe rrënjët shqiptare të 1909-s ende mbajnë “akllin”, ngricën historike të pushtimit, përçarjes dhe varfërisë. Një element tjetër i rëndësishëm është mënyra si poeti ndërton marrëdhënien me “shoqin”. Adresimi i drejtpërdrejtë:

“Per se pra, ti o shoqi im i – padamun…”

e zhvendos poezinë nga meditimi individual në dialog social. Ky “shok” nuk është vetëm mik personal, ai është tipi kolektiv i shqiptarit që joshet nga shpresa e menjëhershme. Në letërsitë ballkanike të kohës, figura e bashkëbiseduesit përdorej shpesh për të dramatizuar krizën kombëtare. Tek Haxhimima, kjo figurë merr trajtë pothuaj pedagogjike. Poeti e paralajmëron kundër vetë-mashtrimit politik dhe sentimental.

Ndryshe nga romantikët klasikë shqiptarë, Haxhimima nuk përdor heroizëm monumental. Nuk ka flamuj, as beteja, as thirrje patetike. Ka vetëm një lule dimri që nuk bëhet dot verë. Kjo e bën poezinë modernisht tragjike. Në vend të mitit të rilindjes triumfuese, ai sjell një biologji të penguar të ekzistencës kombëtare. Në raport me zhvillimet europiane të vitit 1909, poezia qëndron në një pozicion interesant. Ndërsa futuristët italianë po glorifikonin shpejtësinë, makinën dhe shkatërrimin e traditës, Haxhimima bën të kundërtën: ai kthehet te rrënja, te stina, te ngadalësia natyrore e transformimit. Në këtë kuptim, ai nuk është modernist urban si Ezra Pound, apo Filippo Tommaso Marinetti, ai është një modernist i tokës. Moderniteti i tij lind nga dyshimi, jo nga entuziazmi. Prandaj arkaizmi i Haxhimimës nuk duhet parë si prapambetje estetike. Ai është një formë rezistence kulturore. Duke ruajtur strukturën e vjetër gjuhësore dhe metaforën rurale, poeti kundërshton modernitetin sipërfaqësor dhe paralajmëron se identiteti kombëtar nuk ndërtohet me “shterngim”. Fjalia përmbyllëse:

“Se, shterngimi perhere m’çdo gâ â i kotte…”

tingëllon si një aksiomë historike për Shqipërinë e prag-pavarësisë. Liria nuk mund të detyrohet të lulëzojë para kohe. Kombi, si lulja, ka ritmin e vet biologjik dhe historik. Duhet theksuar se, “Tingëllim” mbetet një poezi e pazakontë për kohën e vet sepse nuk i beson verbërisht rilindjes së afërt. Ajo nuk feston; ajo paralajmëron. Dhe pikërisht ky skepticizëm i heshtur, i fshehur nën një gegërishte të ashpër e arkaike, e bën Josif Haxhimimën një zë të veçantë në letërsinë shqiptare të vitit 1909.

Arkaizmi si Program Kulturor i “DITURIJES”

Për të kuptuar më thellë arkaizmin e Josif Haxhimimës në faqet e revistës “DITURIJA”, duhet parë vetë natyra ideologjike dhe kulturore e këtij organi të rëndësishëm të mendimit shqiptar të fillimshekullit XX. Revista e drejtuar nga Mithat Frashëri nuk ishte thjesht një tribunë letrare; ajo ishte laborator i identitetit kombëtar shqiptar. Në këtë kuptim, përdorimi i arkaizmit nuk ishte rastësi stilistike, por pjesë e një strategjie kulturore dhe historike. Në vitin 1909, Shqipëria ende nuk kishte një standard të njësuar gjuhësor. Vetëdija kombëtare po ndërtohej përmes fragmenteve krahinore, dialekteve, alfabetit të sapovendosur dhe një historie të copëzuar nga ndikimet osmane, greke, sllave dhe latine. Për këtë arsye, “DITURIJA” kërkonte një gjuhë që të mos dukej e huazuar, e importuar apo artificiale. Arkaizmi shërbente si provë autenticiteti. Sa më e lashtë të tingëllonte fjala, aq më “e shqiptare” perceptohej ajo.

Kjo shpjegon pse në faqet e revistës ruheshin trajta të tilla si “shterngon”, “dimenore”, “rrâjë”, “â”, “nonse”, “pamun” apo “deftesë”. Këto forma nuk kishin vetëm funksion fonetik; ato krijonin idenë e vazhdimësisë historike. Për rilindasit e vonë, kombi nuk mund të ndërtohej pa një iluzion të lashtësisë së pandërprerë. Arkaizmi ishte mënyra më e dukshme për të krijuar këtë urë mes së kaluarës dhe së ardhmes. Në këtë pikë, “DITURIJA” ndikohej nga një prirje e përhapur në Ballkan. Edhe revistat kulturore bullgare, serbe dhe greke të fundit të shekullit XIX përdornin forma të vjetra gjuhësore për të prodhuar autoritet kombëtar. Në Greqi ekzistonte përplasja midis katharevousa-s arkaizuese dhe demotikes popullore; në Serbi mbijetonte tensioni midis gjuhës kishtare sllave dhe reformës së Karaxhiçit; në Bullgari romantikët kombëtarë rikthenin forma mesjetare për të dëshmuar vazhdimësinë etnike. Shqipëria, ndonëse në kushte të tjera historike, po kalonte një proces të ngjashëm: kombi duhej të tingëllonte i lashtë që të konsiderohej legjitim.

Por te “DITURIJA” arkaizmi kishte edhe një funksion moral. Mithat Frashëri e shihte modernizimin e shpejtë me dyshim. Ai ishte intelektual europian në kulturë, por konservator në raport me shpirtin kombëtar. Për të, rreziku më i madh nuk ishte vetëm pushtimi politik, por humbja e strukturës etike shqiptare përmes imitimit sipërfaqësor të Perëndimit apo Lindjes osmane. Prandaj revista mbështeste një gjuhë që të ruante “karakterin”, një term shumë i rëndësishëm në mendimin e kohës. Në këtë kuadër, pseudonimi “Rras’ e Bardhë” bëhet plotësisht i kuptueshëm. Ai nuk është vetëm figurë poetike individuale, por përshtatet me filozofinë editoriale të “DITURIJES”. “Rrasa” simbolizon qëndrueshmërinë, kujtesën minerale të kombit, ndërsa “e bardha” nënkupton pastërtinë morale dhe gjuhësore. Vetë pseudonimi tingëllon si emër i dalë nga folklori ose nga ndonjë traditë gurësh kufitarë shqiptarë. Pra, autori fsheh identitetin personal për t’u shkrirë në një identitet kolektiv e arkaik.

Këtu shfaqet paradoksi më interesant i revistës: ajo ishte modernizuese përmes arkaizmit. Ndryshe nga futuristët europianë që donin të shkatërronin të kaluarën, “DITURIJA” kërkonte të hynte në modernitet duke marrë me vete trashëgiminë e gjuhës së vjetër. Në këtë kuptim, arkaizmi nuk ishte nostalgji pasive, por mekanizëm mbrojtës ndaj shpërbërjes identitare. Kjo vihet re edhe në përzgjedhjen tematike të poezive dhe eseve të revistës. Natyra, dimri, toka, rrënja, guri, mali dhe fjala e urtë popullore shfaqen vazhdimisht si simbole të rezistencës. Nuk kemi ende qytetin modern si qendër imagjinare të letërsisë shqiptare. Qendra mbetet peizazhi rural, sepse aty revista mendonte se ruhej “shqiptaria” më autentike. Arkaizmi, pra, nuk ishte vetëm gjuhë e vjetër; ishte estetikë e tokës.

Në poezinë “Tingëllim”, kjo filozofi bëhet e dukshme përmes metaforës së lules dimërore. Lulja nuk mund të detyrohet të bëhet verore, sepse rrënjët mbajnë akull. Kjo metaforë mund të lexohet edhe si reflektim i vetë “DITURIJES” mbi Shqipërinë e 1909-s: një komb që dëshironte modernitetin, por që ende jetonte në kushtet historike të ngricës politike dhe kulturore. Revista e dinte se një identitet i ndërtuar me ngut do të mbetej artificial. Prandaj arkaizmi në “DITURIJA” nuk duhet parë si mbetje folklorike apo si paaftësi për modernitet. Përkundrazi, ai ishte një mënyrë për ta kontrolluar hyrjen në modernitet. Duke ruajtur një gjuhë të rëndë, të lashtë dhe të lidhur me tokën, revista synonte të krijonte një elitë kulturore shqiptare që të mos shkëputej nga kujtesa historike e popullit të vet. Në fund, mund të thuhet se arkaizmi i Haxhimimës dhe i “DITURIJES” përfaqësonte një lloj konservatorizmi krijues, një përpjekje për të ndërtuar të renë shqiptare jo mbi harresën, por mbi sedimentin e gjuhës, të tokës dhe të kujtesës kolektive.