Fatmir Terziu: ABILEKAJ, NJË DISKURS POETIK MË VETE

ABILEKAJ, NJË DISKURS POETIK MË VETE

Nga Fatmir Terziu

Poezitë që kërkojnë të tregojnë një botë dhe poezi që, pasi e kanë parë botën, përpiqen ta zhvendosin atë brenda njeriut i kam lexuar prej kohësh në krijimtarinë e Novruz Abilekajt. Poezitë e tij nuk më janë dukur thjesht si një varg figurash, as si një përpjekje për të ndërtuar një gjuhë të veçantë poetike për hir të veçantisë. Brenda tyre kam parë një kërkim më të thellë. Së pari, atë të territorit ku fjala, kujtesa, trupi, natyra dhe koha ndërthuren dhe së dyti, ku ajo që duket e humbur rikthehet përsëri në sipërfaqe. Pikërisht aty nis edhe mendimi për Abilekajn si një autor me një diskurs poetik më vete. Nuk është e lehtë të përcaktosh se ku fillon dhe ku mbaron autorësia e një poeti. Ajo nuk është vetëm emri në fund të poezisë. Autorësia është mënyra se si një krijues e sheh botën, çfarë zgjedh të mbajë prej saj dhe si e rikthen atë në gjuhë. Në këtë kuptim, krijimtaria e Abilekajt është një hapësirë ku e vjetra dhe e reja nuk përjashtojnë njëra-tjetrën. Aty bashkëjetojnë kujtesa me të tashmen, përvoja personale me një shqetësim më të gjerë njerëzor, natyra me trupin dhe e dukshmja me atë që fshihet poshtë saj. Prandaj, për ta lexuar Abilekajn, duhet të ndalosh te detaji. Në poezinë e tij detaji rrallë është vetëm detaj. Ai shpesh është një pikë ku takohen disa kuptime. Një pyll mund të bëhet kujtesë; një rrënjë mund të kthehet në shenjë të së shkuarës; një trup mund të bëhet territor; një kafshë e zhdukur mund të rikthehet si dëshmi e një historie që nuk ka përfunduar. Figura poetike, kështu, nuk mbetet vetëm zbukurim i vargut. Ajo bëhet mënyrë mendimi.

Kjo duket qartë në poezinë “Evolucioni i Dështuar”. Që në vargjet e para, Abilekaj vendos përballë nesh një peizazh të prerë, të zhveshur, pothuajse të dhunuar:

“E kam prerë pyllin,

shkurret i kam shkulur

barin e relievit tim korr

rregullisht,

nga parfumi i lëkurës së limët

starton seksi,

rrënjët e farërat nuk di

në i shfarosa ndonjëherë.”

Tek kjo poezi Abilekaj është i kursyer në fjalë, por jo në kuptim. Pylli nuk është vetëm pyll. Shkulja e shkurreve nuk është vetëm një veprim fizik. “Relievi im” e sjell hapësirën e jashtme në hapësirën e brendshme, ndërsa rrënjët dhe farërat hapin menjëherë një portë drejt kujtesës. Pyetja nëse ato janë shfarosur ndonjëherë nuk e mbyll poezinë, përkundrazi, e lë atë të hapur ndaj mundësisë së rikthimit. Ajo që është prerë mund të mos jetë zhdukur. Ajo që është shkulur mund të ketë mbetur diku më thellë. Pastaj vjen një nga figurat më të fuqishme të kësaj poezie:

“Në eshtrat e mia dinosaurët kruhen çdo ditë,

kërkojnë territorë të humbur, për padrejtësi të natyrës flasin,

u përvetësuan rruzullin, pronën e kadastruar nga qielli,

kësisoj nuk është çudi mosdorëzimi i shpirtit.

Drejtësi meritojnë dinosaurët,

banorët autoktonë të indit tim.”

Dinosaurët nuk janë më vetëm krijesa të një bote të zhdukur. Ata janë futur në eshtra. Janë bërë pjesë e trupit. Këtu ndodh një nga zhvendosjet më interesante të poezisë së Abilekajt: e shkuara nuk mbetet në të shkuarën. Ajo hyn në trupin e së tashmes dhe kërkon territorin e saj.

“Banorët autoktonë të indit tim” është një formulim që e përmbys edhe marrëdhënien e zakonshme midis njeriut dhe natyrës. Njeriu nuk paraqitet më si zotëruesi absolut i territorit; ai bëhet vetë territor. Brenda tij jetojnë kujtesa, instinkte, humbje, histori dhe krijesa që kërkojnë të drejtën e ekzistencës. Metafora, në këtë pikë, nuk është më një lojë e gjuhës. Ajo bëhet një mënyrë për të folur për njeriun. Këtu nis edhe vështirësia e leximit të Abilekajt. Poezia e tij nuk të jep gjithmonë një kuptim të përfunduar. Ajo të jep një imazh dhe të detyron të hysh brenda tij. Kjo e bën të rëndësishme marrëdhënien autor–vepër–lexues. Autori e shkruan tekstin, por teksti nuk përfundon me dorën e autorit. Ai vazhdon në mendjen e lexuesit, në përvojën e tij, në kujtesën e tij. Vetë Abilekaj e ka shprehur këtë marrëdhënie: “Raportet autor-vepër-lexues mbeten nga më të qartat dhe njëherazi nga më misteriozet në shënimet, recensat a kritikat e mirëfillta për artin, posaçërisht për letërsinë.”

Kjo është një pikë e rëndësishme për të kuptuar edhe natyrën e poezisë së tij. Midis autorit dhe lexuesit ekziston një hapësirë ku vepra merr jetë. Është ajo mjegull që Abilekaj e përmend dhe që kritika nuk mund ta zhdukë plotësisht. Kritika mund ta ndriçojë tekstin, mund të ndjekë gjurmët e tij, mund të tregojë se ku lind një figurë dhe ku shkon një ide, por nuk duhet ta mbyllë poezinë brenda një përgjigjeje të vetme. Në këtë pikë, poezia e Abilekajt duket se ndërtohet mbi disa shtylla që rikthehen vazhdimisht: pasqyra e vetvetes, përplasja ditë–natë, marrëdhënia njerëzore dhe hapësira që krijon ndikimi i jashtëm. Këto nuk janë kapituj të mbyllur, por fusha që ndërthuren. Në pasqyrë shfaqet individi; në ditë dhe natë shfaqet koha; në marrëdhënien njerëzore shfaqet tjetri; ndërsa në hapësirën ndikuese shfaqet bota që hyn brenda njeriut.

Kjo është edhe arsyeja pse poezia e Abilekajt nuk mund të lexohet vetëm si një varg figurash. Figura tek ai është shpesh një mekanizëm mendimi. Ajo e merr lexuesin nga një realitet i njohur dhe e çon në një tjetër, ku kufiri midis trupit dhe botës bëhet i paqartë. Në këtë kufi lind edhe një pjesë e forcës së tij poetike. Në vazhdim të “Evolucionit të Dështuar”, dinosaurët nuk janë më skelete të një muzeu. Ata lëvizin, udhëtojnë, shqetësojnë shpirtin:

“Dinosaurët e përbindshëm

nuk janë skelete,

natë e ditë më udhëtojnë nëpër shinat e ngushta të gjakut,

çast pas çasti më alarmojnë shpirtin, ky ngrihet vertikalisht,

si somnambul përparon,

shkel gjymtyrët e vet,

përtyp nervat, ndez flakët e syve, gjithësinë

lakmueshëm e dhimbshëm sheh...”

Këtu metafora arrin një pikë ku nuk mund të ndahet më nga gjendja njerëzore. Dinosaurët janë brenda gjakut, shpirti alarmohet, trupi ecën si somnambul, ndërsa gjithësia shihet njëkohësisht me lakmi dhe dhimbje. Ajo që në fillim dukej si një figurë e natyrës është shndërruar në një dramë të brendshme.

Dhe pastaj vjen pyetja:

“Ç’bëhet këtu?!

Këtu, në shpirtin njerëzor, ç’bëhet?!”

Në këtë çast poezia largohet përfundimisht nga historia e dinosaurëve dhe hyn në historinë e njeriut. Nuk është më fjala për një specie të zhdukur, por për atë që njeriu humbet, për atë që i merret, për atë që mbetet brenda tij dhe për atë që, edhe pas shumë kohësh, kërkon të rikthehet. Kjo është arsyeja pse krijimtaria e Novruz Abilekajt mund të shihet si një diskurs më vete. Jo sepse ajo që shkruan qëndron jashtë traditës së poezisë shqipe, por sepse brenda kësaj tradite ai ka kërkuar një mënyrë të dallueshme për ta organizuar përvojën. Poezia e tij nuk kënaqet me përshkrimin e botës; ajo e zhvendos botën brenda njeriut dhe pastaj e nxjerr përsëri në sipërfaqe përmes figurës. Në këtë kuptim, Abilekaj nuk është thjesht një poet i metaforës. Ai është një poet i territorit të brendshëm. Pylli, rrënja, eshtrat, dinosaurët, gjaku, shpirti, nata, dita dhe hapësira njerëzore bëhen pjesë të një gjuhe ku e kaluara dhe e tashmja nuk janë dy kohë të ndara, por dy shtresa të së njëjtës ekzistencë. Ndoshta pikërisht këtu qëndron edhe veçantia e tij: në pamundësinë për ta mbyllur plotësisht poezinë brenda një kuptimi të vetëm. Ajo mbetet e hapur. Dhe kur një poezi vazhdon të punojë në mendjen e lexuesit edhe pasi vargu ka përfunduar, atëherë ajo nuk është më vetëm tekst. Ajo është marrëdhënie, kujtesë, gjurmë. Novruz Abilekaj e ka ndërtuar këtë marrëdhënie përmes një gjuhe të tijën, përmes figurave që nuk duan vetëm të zbukurojnë, por të trazojnë, të rikthejnë, të pyesin. Prandaj, edhe pas kaq vitesh, ajo që më duket e rëndësishme në poezinë e tij nuk është vetëm ajo që thotë, por mënyra se si na detyron të pyesim: çfarë kemi prerë nga vetja, çfarë kemi shkulur nga kujtesa, çfarë kemi menduar se kemi zhdukur dhe çfarë, pavarësisht gjithçkaje, vazhdon të jetojë në “indin” tonë?

Në fund të leximit të Abilekajt, mbetet një bindje, poezia e tij nuk kërkon të jetë vetëm një dëshmi e kohës, por një dëshmi e asaj që koha nuk arrin ta zhdukë. Pylli mund të pritet, rrënjët mund të shkulen, territori mund të përvetësohet, kujtesa mund të shtyhet në skajet e ndërgjegjes; por diçka mbetet. Mbetet në eshtra, në gjak, në ind, në atë hapësirë të padukshme ku njeriu ruan atë që nuk di ose nuk mund ta harrojë. Prandaj dinosaurët e Abilekajt nuk janë krijesa të një bote të humbur. Ata janë vetë kujtesa që rikthehet. Janë e shkuara që nuk pranon të bëhet e kaluar. Janë ajo pjesë e njeriut që vazhdon të kërkojë territor edhe pasi gjithçka duket e pushtuar. Dhe ndoshta këtu qëndron thelbi i poezisë së tij: Abilekaj nuk shkruan për atë që ka vdekur; ai shkruan për atë që, megjithëse është menduar e vdekur, vazhdon të jetojë brenda nesh. Në këtë kuptim, poezia e tij nuk mbaron në vargun e fundit. Ajo fillon pikërisht aty. Fillon në mendjen e lexuesit, në kujtesën e tij, në pyetjen që mbetet pezull: çfarë kemi prerë nga vetja, çfarë kemi shkulur nga rrënjët tona dhe çfarë ende lëviz, natë e ditë, në shinat e ngushta të gjakut? Kjo është arsyeja pse Abilekaj mund të lexohet si një diskurs poetik më vete: sepse ai nuk na sjell vetëm një mënyrë tjetër për ta thënë botën. Na sjell një mënyrë tjetër për të kuptuar se bota, në fund të fundit, jeton brenda njeriut. Dhe kur një poet arrin ta bëjë këtë, ai nuk është më vetëm autor i poezive të tij. Ai bëhet territori i tyre.

Kush është Novruz Abilekaj? Novruz Abilekaj ka mbaruar Shkollën e Mesme të Mësuesisë në Vlorë (1959–1963) dhe Institutin e Shkodrës për Matematikë-Fizikë. Poezinë e parë e ka botuar më 7 dhjetor 1963. Ka bashkëpunuar me mjedise letrare greke dhe ka qenë i pranishëm në veprimtari që lidhen me shqiptarët që jetojnë e punojnë në Greqi. Në dhjetor 2001 botoi një metodë për mësimin e gjuhës shqipe nga fëmijët e emigrantëve shqiptarë në Greqi, ndërsa në dhjetor 2002 iu rikthye poezisë me vëllimin “Vjen fjala tjetër”. Më pas vijoi me krijimtarinë poetike, duke u dalluar për veçantinë e zërit dhe të figurës së tij poetike. Në fund të leximit të Abilekajt, mbetet një bindje, poezia e tij nuk kërkon të jetë vetëm një dëshmi e kohës, por një dëshmi e asaj që koha nuk arrin ta zhdukë. Pylli mund të pritet, rrënjët mund të shkulen, territori mund të përvetësohet, kujtesa mund të shtyhet në skajet e ndërgjegjes; por diçka mbetet. Mbetet në eshtra, në gjak, në ind, në atë hapësirë të padukshme ku njeriu ruan atë që nuk di ose nuk mund ta harrojë. Duhet thkesuar se dinosaurët e Abilekajt nuk janë krijesa të një bote të humbur. Ata janë vetë kujtesa që rikthehet. Janë e shkuara që nuk pranon të bëhet e kaluar. Janë ajo pjesë e njeriut që vazhdon të kërkojë territor edhe pasi gjithçka duket e pushtuar. Sikurse shihet, ndoshta këtu qëndron thelbi i poezisë së tij: Abilekaj nuk shkruan për atë që ka vdekur, ai shkruan për atë që, megjithëse është menduar e vdekur, vazhdon të jetojë brenda nesh. Si shkas i leximit them, se poezia e tij nuk mbaron në vargun e fundit. Ajo fillon pikërisht aty. Fillon në mendjen e lexuesit, në kujtesën e tij, në pyetjen që mbetet pezull, çfarë kemi prerë nga vetja, çfarë kemi shkulur nga rrënjët tona dhe çfarë ende lëviz, natë e ditë, në shinat e ngushta të gjakut? Kjo është arsyeja pse Abilekaj mund të lexohet si një diskurs poetik më vete: sepse ai nuk na sjell vetëm një mënyrë tjetër për ta thënë botën. Na sjell një mënyrë tjetër për të kuptuar se bota, në fund të fundit, jeton brenda njeriut. Dhe kur një poet arrin ta bëjë këtë, ai nuk është më vetëm autor i poezive të tij. Ai bëhet territori i tyre.