Fatmir Terziu: A duhet t’u mungojë teksteve shkollore kjo baladë?

A duhet t’u mungojë teksteve shkollore kjo baladë?

Balada e Agim Shehut, “Ikja e Ismail Bej Qemalit drejt Atdheut”, shkruar në vitin 1982, më shtyu tek pyetja që natyrshëm mund të shtrohet edhe sot: a duhet t’u mungojë teksteve shkollore kjo baladë? Përgjigjja, sipas meje, është jo. Përkundrazi, ajo meriton të lexohet e të studiohet, jo thjesht si një tekst për figurën e Ismail Qemalit, por si një shembull i qartë i mënyrës se si letërsia e shndërron historinë në përvojë artistike dhe kujtesën kolektive në gjuhë poetike. Që në vargjet e para, Agim Shehu nuk e ndërton udhëtimin e Ismail Qemalit si një lëvizje të zakonshme nga një vend në tjetrin. “Hap i parë mbi dallgë ra si mal mbi det: / ktheheshe drejt Djepit me sy nga rrufetë.” Këtu udhëtimi merr përmasën e një kthimi ekzistencial, një kthimi drejt “Djepit”, drejt Atdheut, drejt një vendi që në ndërgjegjen poetike nuk është vetëm hapësirë gjeografike, por origjinë, identitet dhe detyrë historike. Ismail Qemali shfaqet si njeriu që lë pas “gradë e salltanete” dhe kërkon “shtizën-flamur”, pra një figurë që poeti e vendos përballë një zgjedhjeje morale: privilegji përballë përgjegjësisë, siguria përballë rrezikut, jeta personale përballë një aspirate kolektive. Kjo është një nga arsyet pse teksti ka vlerë edhe në edukimin shkollor, sepse nxënësi nuk përballet vetëm me një fakt historik, por me mënyrën se si një poet e interpreton një akt historik dhe e shndërron atë në simbol.

Në këtë diskurs, balada është një material jashtëzakonisht i pasur për të mësuar dallimin midis historisë dhe letërsisë. Historia kërkon dokumentin, burimin, kronologjinë dhe verifikimin e faktit; letërsia kërkon edhe përfytyrimin, metaforën, emocionin dhe simbolin. Agim Shehu nuk shkruan një dokument diplomatik për kthimin e Ismail Qemalit. Ai krijon një të vërtetë poetike mbi atë kthim. Dhe pikërisht këtu qëndron një nga vlerat më të mëdha të tekstit: ai nuk duhet lexuar si një dokument historik, por as nuk duhet shkëputur nga historia që e frymëzon. Një shkollë moderne duhet t’i mësojë nxënësit pikërisht këtë dallim. Kur poeti shkruan “Ti ecje përpara, historia pas”, nuk kemi përpara një formulim kronologjik, por një metaforë të fuqishme që e vendos figurën e Ismail Qemalit në marrëdhënie me vetë procesin historik. Personi bëhet simbol, ndërsa historia shndërrohet në një prani që ecën pas tij. Balada fiton forcë të veçantë edhe nga mënyra se si Agim Shehu ndërton një galeri figurash historike e legjendare. Sulltani, Ali Pasha, Tafil Buzi, Asllan Kuca, Isa Boletini, Osman Taka dhe të tjerë shfaqen në një hapësirë poetike ku koha duket sikur përthyhet dhe figurat e së kaluarës bashkohen rreth një akti të vetëm: kthimit drejt Atdheut. Historikisht, këta personazhe i përkasin periudhave dhe rrethanave të ndryshme; poetikisht, ata bëhen zëra të një kujtese të përbashkët. Kjo është një teknikë që meriton të studiohet, sepse tregon se si letërsia nuk e ndërton domosdoshmërisht historinë sipas kronologjisë, por sipas asociacionit, simbolit dhe emocionit. Në vargun “Kokë e Ali Pashës mbi shkumë, si mbi gjak / tundej, diç të thoshte… humbëte n’ujra prapë!”, historia shndërrohet në vegim. Ali Pasha nuk është më vetëm një figurë historike; ai bëhet një jehonë e së kaluarës që shoqëron udhëtimin e Ismail Qemalit. Po kështu, zërat e Tafil Buzit, Asllan Kucës, Isa Boletinit dhe Osman Takës nuk duhen marrë si një dëshmi dokumentare e një ngjarjeje, por si pjesë e një universi simbolik ku e kaluara shqiptare duket sikur i jep forcë udhëtimit të së tashmes.

Kjo e bën baladën veçanërisht të vlefshme për edukimin e mendimit kritik. Një nxënës mund të pyetet: cilat janë faktet historike dhe cilat janë zgjedhjet poetike? Çfarë dimë nga dokumentet dhe çfarë na sugjeron imagjinata e autorit? Pse poeti zgjedh pikërisht këto figura? Çfarë ndodh me kuptimin e një figure historike kur ajo kalon nga libri i historisë në poezinë e një shkrimtari? Këto pyetje janë shumë më të rëndësishme sesa kërkesa që nxënësi të mësojë përmendësh disa vargje. Ato e bëjnë letërsinë një laborator të mendimit. Edhe gjuha e baladës është e pasur me figura artistike që mund të shërbejnë për një analizë të thellë letrare. “Shtizën-flamur”, “dafinat mbi harta, thikat nën tryeza”, “Kali i bardhë i Gjergjit”, “balli yt yllor” dhe shumë të tjera krijojnë një sistem simbolesh ku flamuri, Gjergji, deti, stuhia, zjarri dhe drita nuk janë thjesht elemente dekorative, por bartin kuptime të lidhura me lirinë, identitetin, kujtesën dhe sakrificën. Veçanërisht mbresëlënës mbetet vargu “Ti ecje përpara, historia pas”, i cili mund të konsiderohet një nga boshtet metaforike të gjithë baladës. Në të, individi dhe historia vendosen në një marrëdhënie të fuqishme poetike. Ismail Qemali ecën drejt një ngjarjeje që ende nuk ka ndodhur, ndërsa historia duket sikur e ndjek, e mbështjell dhe e legjitimon atë lëvizje.

Megjithatë, pikërisht sepse kjo baladë është e fuqishme emocionalisht, ajo kërkon edhe një lexim kritik. Vargu “Fuqitë e Mëdha – bushtra ogurzeza, / dafinat mbi harta, thikat nën tryeza...” është një shembull i shkëlqyer. Ky nuk është një formulim neutral i historisë diplomatike evropiane; është një gjykim poetik, i ngarkuar me emocion, revoltë dhe simbolikë. Prandaj nxënësi duhet të mësojë të dallojë këtu mes interpretimit artistik dhe faktit historik. Fuqitë e Mëdha të kohës kishin interesa të ndryshme dhe shpesh kontradiktore në Ballkan; vendimmarrja e tyre nuk mund të reduktohet vetëm në një metaforë poetike. Por kjo nuk e dobëson vargun. Përkundrazi, e bën atë më interesant për studim, sepse na tregon se si një poet e sheh historinë dhe si zgjedh ta ngarkojë atë me një qëndrim moral. Kjo është edhe arsyeja pse fakti që balada është shkruar në vitin 1982 nuk duhet të shihet si një kufizim. Përkundrazi, ai e bën tekstin edhe më interesant për një lexues të vitit 2026. Një tekst nuk duhet të lexohet vetëm në kohën kur është shkruar; ai duhet të rikthehet në kohë të tjera dhe të vihet përballë leximeve të reja. Në vitin 1982, balada ishte pjesë e një klime të caktuar kulturore dhe historike. Sot ajo mund të lexohet me një distancë tjetër, si poezi, si interpretim i figurës së Ismail Qemalit, si ndërtim i kujtesës kombëtare dhe si shembull i mënyrës se si një autor i jep formë artistike një ngjarjeje historike.

Në këtë pikë, balada mund të shërbejë edhe si një urë ndërmjet letërsisë dhe historisë. Nxënësi mund të lexojë për Ismail Qemalin në dokumente historike, të studiojë rrugëtimin drejt Vlorës dhe më pas të përballet me versionin poetik të Agim Shehut. Kështu ai kupton se e njëjta ngjarje mund të ekzistojë në disa forma të dijes: si fakt historik, si kujtesë popullore dhe si krijim letrar. Kjo qasje ndërdisiplinore është shumë më e frytshme sesa ndarja absolute e dijeve në kuti të mbyllura. Në fund të fundit, pyetja “A duhet t’u mungojë teksteve shkollore kjo baladë?” është më e gjerë sesa vetë poezia. Ajo lidhet me pyetjen se çfarë duam të jetë një tekst shkollor. Nëse duam që ai të jetë vetëm një përmbledhje faktesh, atëherë letërsia humbet një pjesë të madhe të funksionit të saj. Por nëse duam që shkolla të jetë një vend ku nxënësi mëson të lexojë, të ndiejë, të krahasojë, të dyshojë, të argumentojë dhe të mendojë, atëherë “Ikja e Ismail Bej Qemalit drejt Atdheut” ka një vend të natyrshëm aty.

Ajo nuk duhet futur në tekstet shkollore si një monument i paprekshëm dhe as si një e vërtetë historike që duhet pranuar pa pyetje. Duhet futur si letërsi: për t’u lexuar, analizuar, interpretuar dhe vënë në dialog me dokumentin historik. Pikërisht aty qëndron vlera e saj më e madhe. Agim Shehu nuk na jep vetëm Ismail Qemalin që kthehet drejt Atdheut; ai na jep një Ismail Qemal të parë përmes syrit të poezisë, të shoqëruar nga kujtesa, legjenda, flamuri, deti, heronjtë dhe zërat e një kombi. Dhe nëse shkolla ka për detyrë të ruajë kujtesën, por edhe të kultivojë mendimin kritik, atëherë kjo baladë jo vetëm që nuk duhet t’u mungojë teksteve shkollore, por mund të bëhet një nga ato tekste përmes të cilave nxënësi mëson diçka thelbësore: historia dokumentohet, ndërsa kujtesa edhe këndohet; fakti verifikohet, ndërsa poezia interpretohet. Të dyja, kur takohen me inteligjencë, e bëjnë më të plotë kuptimin e Atdheut.

Agim Shehu: IKJA E ISMAIL BEJ QEMALIT DREJT ATDHEUT

 (baladë)

Hap i parë mbi dallgë ra si mal mbi det :

ktheheshe drejt Djepit me sy nga rrufetë.

Gradë e salltanete s’i deshe më kurrë,

po të hante dora për shtizën-flamur!

Me mallkim sulltani sarajet gjëmonin;

tigrat mbi sixhadet vrapin tënd përgjonin:

“Ti, Ismail-Be mua pas më ke,

o Plaku pa din, o Xhindi pa fe!..”

Sulltani tespihet shpjer e bjer tërë vrer;

çdo kokër verdhane shket si kokë e prerë.

...Mbi gjeminë angleze flamuri mbretëror

posi bisht luani tundej lart madhor.

Hij’ e tij me shufra rëshqiste mbi ty,

maste ç’mendim ke, sa udhë ke në sy!..

Kokë e Ali Pashës mbi shkumë, si mbi gjak

tundej, diç të thoshte…humbëte n’ujra prapë !

Thellë të fliste gjyshi që nën thikë ta shkuan :

«Më shpejt bir, n’Atdhe sosu dhe për mua»!

Mbi çdo pikë loti që në mall të bie,

Sulltani nga larg vezullon tespihet.

«Mos, thotë Tafil Buzi, udhën mos ia pre

se vij me gjithë varr, të bëj kallamè»!

«Mos, klith Asllan Kuca, lermani tim bir

se dhe kokëprerë vij e ju bëj fir»!

Isa Boletini jep zë majë një bjeshke:

„Kush prek Burrin n‘udhë asht martue me vdekjen“!

Thërret Osman Taka: „Kush prek Flamurtarin,

vallen time çame ia bëj valle varri“!…

Populli sydritë shtroi këngën-mall:

„Dhe një çikë të zunë O e o Qemal!..“

Fuqitë e Mëdha - bushtra ogurzeza,

dafinat mbi harta, thikat nën tryeza...

„Kush je ti, mor burrë që hyn në Pallat?!..”

Ti ecje përpara, historia pas.

...Vije e kënga fryhej në çdo grykë e mal:

“Qysh për pak të zunë O e o Qemal”!?..

Mbi qerpikë të tu si me krahë shqiponje

muzgjet e Azisë tej nga sytë i zboje.

Kali i bardhë i Gjergjit në çdo hapin tënd

tek shkrepte një trok, trokiste një këngë.

Ç’vetëtimë ka qielli kur shkarkon stuhinë

t’i vuri në dorë, tha - Firmos lirinë!-

Ballit tënd yllor ta mbushte zjarrmi

zjarrzeza Kosovë, shkrumbja Çamëri!

E ky komb tej pragut një hap s’hodhi kurrë

(vetë, dy ngjyrat drama mban përmbi flamur).

1982