Fatmir Terziu: 14 Marsi kujtime të maskuara në karakafte

A (n)grisen shekujt? A terren, a përfundojnë, a shterren? Eh, shekujt… Të tillë mbetën, të tillë u gjetën. Të zbukuruar me fjalë, të nusëruar me lule në ballë. Dhe Njeriu i shekujve i tërhoqi me vete, me bukurinë e tyre, me magjinë e tyre mbuloi e largoi derte e siklete. E më pas me shekuj festoi magjishëm për vete. E festa i hapi stinë të mëdha, ndërsa si ngahera priste të dilnin lulet nga ferra, që të sodiste e të stoliste festën e tij në stinën më të ndjeshme që e quajti Vera… E ajo i erdhi si ngahera me dy forma të tjera: Pranvera dhe Vera. Kur u lodh me emrin e saj të gjatë thjesht e quajti Vera, dhe i zgjati ditën e i shkurtoi çdo natë. E ai festoi që në qasjen e parë me shkas, Ditën e Verës më 14 Mars…

1.     KËNGË KUMURIE

Nga Fatmir Terziu

Sytë një mungesë e qetë

14 Marsi kujtime të maskuara në karakafte

nuk mund të jem tjetër veçse një këngë,

                                                 kaq thjesht

 jam me Ju në mëngjes, përherë

                                            pranë vlerave

 e kaloj natën në tempin e hapave tuaj

në buzë të zhurmës

                                      e mjegullës së perlave

duhet të më kujtosh edhe në vend të huaj

ku gjithçka fillon me një buzëqeshje ditëvere

e ti e ke vendin tënd më shumë,

                nga koha e dashurisë së vjetër,

edhe pse duket se ndjehet e vetmuar

nga mure të verbër

                                       të lirë vetëm në gjumë.

Kur bie larg meje në një kopësht tjetër Ditë e Luleve

ajo që këndoj unë tashmë është kënduar shumë herë,

                                                         mbi Kala deri në amshim,

nën dritën e qiririt të Haxhiademit në të vërtetën dhe palcën e eshtrave

plotësia e dashurisë sime shumë e thellë nuk ka vend për trishtim,

                                                             më të rrëndë,

e di, do të më doje të isha dhe unë në rrjesht,

nuk mund të jem tjetër këtë 14 Mars veçse një këngë,

                                                          kaq thjesht...

me një timbër të paparë ndjesie,

                                                  Jam këngë!

Këngë kumurie.

2.     ATO NETË TË GJATA ËNDËRRAVE

Nga Fatmir Terziu

Edhe në gjumë ne fëmijët lëpinim gishtat,

mblidhnin karakafte tek Rrapi i Mancit, vajzat dashurisht.

Një krodhe bukëzare pushtonte ëndrrat

dhe legjendat mijëvjeçare. Fatmirësisht

Ditën e Luleve e mbante gjallë koha,

për mua nënat bënë gjithçka.

Mbaj mend rrëfimin e shokut të fëmijërisë

teksa m’u kujtua me veten flisja:

“ato netë të gjata ëndërrave ku u vërtita

mes tepsish bakri të mëdha

papandehur në ëndërr bërtisja

ballakume, ballakume, o motër, o vëlla...”  

Duart e nënës i pashë të rrihnin brumin

sytë e përlotur nuk m’i shkiste.

Të nesërmen kur lashë pas gjumin

me diellin kisha dalë në shëtitje.

Në këto tri gjëra është një urim

për afër, për larg, për të gjithë

vjen nga zemra, përtej lutjeve:

Gëzuar 14 Marsin e Luleve!

3.     NËNAT E QUAJTËN BALLAKUME

Mos u tremb nga zogjtë e librit intim,

ka të ngjarë të jemi prej tyre këtu,

cicërimat janë duke mbarsur ajrin

tashmë pas shumë leximesh me yjet,

bëjmë dashuri me hënë të shtypur

Dita e Verës na vesh me astarin e syve.

Ashtu si brumi që ndjek ritmin e gishtave,

kjo ndjenjëz po lules ritualin e buzëve,

vera po piqet në gotë

dhe është meka e dëshirës sime.

Kjo e verdhë e shkrifët që ndan me mua fatlume

udhëtonte nga rruga e një ëndrre të largët

nënat e quajtën ballakume.

4.     PRANVERA NË ELBASAN S’ËSHTË SI KUDO

Në ditën më të bukur më 14 Mars,

ditët zhurmohen mbledhin ‘dynjanë’,

njerëzit bekohen me urimin e bardhë,

rruga e Pranverës nis në Elbasan!

Në ç’qytet pranvera ka kaq laryshi lulesh,

                                 që i përkundin bletët,

që i përkëdhelin flladet e mëngjeseve për ‘sadaka’?

Në ç’qytet puth era sythet e karakafteve?

Ku? Në ç’qytet kumuriat lart mbi Kala

        përcjellin mesazhin e hareshëm të fateve?

Por pranvera në Elbasan s’është si kudo,

nën sita të nënave çelin karakaftet,

e lulet tufohen nga njëri 14 Mars tek tjetri.

Me këto risi jeta rizgjon fatet,

përditësinë e gëzimit e deh.

E kënga e kumuriave, këngë fatlume

shoqëron këngën e nënave që gatuajnë ballakume...

Në pranverën elbasanase ka njëmijë arsye

që zgjohen poshtë jastëqeve si peshqeshe

është Dita e Verës, kjo dehmë e syve

festë e trashëguar arbëreshe.

Dhe kur gatuhet sot brumi i rrahur fort

mbi tepsi të holla

e mbi enë bakri,

nënave u pikon vetëm lotë...

Në ç’qytet përkujdes pranvera në një sepetë severgjeni

në ç’qytet risjell për brezat në sofra

perënditë e lulet e brohta?

Ky qytet ka etjen e mikut dhe mikeshës së jetës

ka puthjen e ëmbël të së dashurës, përhumbjen e Tjetrit

me buzë të njomura nga “Burimi i Bankës”

e nga “Ulliri i Qejfit”,

ku nisin siluetat e të bukurës të radhës.

Në ditën më të bukur më 14 Mars,

ditët zhurmohen mbledhin dynjanë,

njerëzit bekohen me urimin e bardhë,

rruga e Pranverës nis në Elbasan!

Emri i qytetit bëhet kryefjalë

konaku i vjetër ngre dolli,

për miqtë e tij të rallë,

tok gotat plot me raki.

Është ky zakon i lashtë,

edhe në Dibër, Strugë e Prespë

lutet mbi bar të njomë më 13 Mars

se tokën kurrë s’e do shterpë.

Emri i qytetit tim lartësohet

o qytet i bukur i mençurisë, dijes, mikpritjes!

Në ditën më të bukur më 14 Mars,

ditët zhurmohen mbledhin dynjanë,

njerëzit bekohen me urimin e bardhë,

rruga e Pranverës nis në Elbasan!

5.     PIKË UJI QELIBAR NË KALA

Mbi sofatin tënd ke bërë vend për pleqtë. Të rrinjtë

përcjellin neglizhimin e ditës, zogjtë në pisha

heshtjen e monumentit të këngës

me një refren

është Ditë e Re, është Ditë e Re.

Se të gjitha ditët lindin dhe vdesin

pasi nga natyra kurrë nuk do ti marrim ne

mishërohet forma jonë trupore e pangishme,

nga çdo gjë e natyrshme,

mbi re.

Por një formë të tillë të bërë

prej argjendarëve Ilirë

prej ari të rrahur

kush do ta meritonte më mirë?

Një vend Hyjnor zgjuar për ta mbajtur,

për ta nderuar me një kurorë ulliri

me të mjaltën këngë për tu zgjuar

në magjinë e Myzyrit

prej zotërve dhe zonjave të Elbasanit

është ajo ku bulon e kaluara me sevda,

Pika e ujit qelibar në Kala.

6.     PERLA NË KALA

Mijëra shenjëza jete treten mureve. Një shkop

ngulet thellë në palcën e gurit,

që ndan hyrjen kryesore me myshqe.

Një njeri i moshës mesatare hyn pa shkop

është një gjë e vogël,

një xhaketë copë e çikë në dorë

shpirtrat duartrokasin dhe këndojnë,

dhe unë meditoj.

Për çdo fërtele në petkun e tij të tretur,

në murin e Kalasë,

askush nuk e mendon veçse të vdekur,

të pashkollë, madje pa asnjë klasë

por të kënduarit duke studiuar

kërkon ti zgjasë.

Monumenti i madhësisë së vet,

duket sikur lundron përtej pishave i qetë

këmbët në ujë, bulë e zjarrtë ball i kazanit

vlon për qytetin e shenjtë të Elbasanit.

7.     DEHJE NË ATË PRAG

(Myzyrit)

Këmbët në ujë,

buzët në lëngun e shenjtë të Perëndisë

si në mozaikun e artë të një muri,

mbajnë në krye të dollisë

forcën e atij mesoburri. 

Vijnë meloditë nga zjarri i shenjtë,

për ne si një dehje në atë prag,

dëgjohet nga ai zë i shtrenjtë:

Konsumoni këngën time edhe larg!

8.     KËNGA E QYTETIT TIM

Unë përhumba veten në Regents Park

me një çantë shpine të huaj në kurrizin tim

me një këngë të heshtur mbi buzët e mia

shpend të ndryshëm silleshin vërdallë mbi një rezervuar

unë mes hijeve të tyre në një kanal

poshtë lumit të jetës sime.

Dhe ashtu me mendjen e lodhur vërdallë

unë u zgjova i bërë qull në ujë

dëgjova këngën e qytetit tim

(si Jona)

që ishte gëlltitur nga një peshk pa bujë.

Dhe dita ime i bëri të tjerat zhurma tërkuzë

me këngën e qytetit tim në buzë.

9.     TEK “ULLIRI I QEJFIT”

Tek “Ulliri i Qejfit”

shtryll sytë nga larg Belerbeja të shkruaj një poezi

me shtatë sene tund kryet

kërkon nëpër sepete me një fllad

nxjerr nga rrënjët lule të bukura, që

sjellin fate

si një gjerdan në varg,

janë karakafte.

Unë shikoj në sy se si zë vend “Ulliri i Qejfit”

                                     bëhet një pikë flori

ndërsa nuk ia gjej fillin rendit,

thjesht nuk mund të shkruaj për to poezi,

ndjehem i mpirë,

i them vetes

se thjesht nuk është mirë,

sado të mundohem

ato gjëra Myzyri, Bodini, Leksi Vinit

refuzojnë të ma rrëmbejnë zjarrin e shpirtit.

Më duhet të shkruaj

në lidhje me bukuritë dhe xixllat e syve,

dhe vetminë dhe njerëzit e vërtetë që mbetën të huaj

dhe bëlbëzim-dilemën e këngës së kumurive.

Ishte atëherë. 14 Mars

kur e pashë atë ëndërr me sy zjarr tek “Ulliri i Qejfit”

dhe kur  dëgjova urimet e prushta të një nate,

                  e lotova me dihatje mbi karakafte

rrethuar nga ato lule të shkulura prej ullinjve

                                  me ngjyrë kafe.

"Le të lëmë ëndrrën tek “Ulliri i Qejfit”

le të shkojmë në shtëpi t’ia nisim këngës

u ngrita e putha në lotë dhe i thashë vetes më duket:

“Unë thjesht nuk mund të shkruaj, kushedi

Poezi vetëm për lulet.”

E ëndrra u buzëqesh

e koha u zmbraps

ishte ba t’lyn mes nesh

duar t’shpejta për ballakumet me këtë rast

binin e binin me çakiça n’vesh

zgjohu dhe uro: është 14 Mars!

E me zemër t’bardhë kjo Dit’ e Verës,

t’kqijat zjarrmi jashtë Derës!

10.  PROZË: Përtej urimit për Ditën e Verës

“Betejat e Kalorësve”

(Përtej urimit për Ditën e Verës)

Tregim nga Fatmir Terziu

Ky është, pa quhet park. I kanë vënë edhe një emër të paqtë. Emër që të shpie në kohë e në vend mjaft larg. Quhet “Beteja e kalorësve”. Është emër i paqtë, se tashmë nuk ka më beteja të atilla kalorësish të veshur e të ngjeshur me shpata, mburoja, heshta e shigjeta. Nuk ka më kalorës si Ivanhoe. Nuk ka. Vetëm statuja me mish të ftohtë e të nxehtë prush, që vijnë dhe ikin në këtë park, të bërë dush nga garat e brendshme që i djegin në stomak. Eh, është park..., sido që e quajnë me këtë emër të veçantë. “Beteja e kalorësve!” Ndaj ende ekziton, ende ka  Ualter Scott në kapakun e madh të librave me kalorës betejash në fjalë, me të tillë të rallë.

 Jam ulur në një stol me bojë të sapolyer me atë libër në dorë. Jam ulur mbi bojën e tharë dhe sytë kapërcejnë nën kapakë. Jam duke ndjerë Kryepushtuesin e stinës në garë. Vjen në fillim si lajkatar. Qaset dremitqar. Gudulis fletëzat e ikjes së përtejme. Ndjek me mall e fllad të tjerat që u vonuan në garë. Ngadalë jam bërë pjesë e Komitetit të tij të Lartë, si i thonë këtu: Central. E ndjej fllaqitjen e pemëve, falë shpupuritjes së tyre larg, të paktën nuk ndjej etjen time në stomak. Nuk dëgjoj as trukimet e një ketri që kacafytet me një kokërth të vogël dardhë.  Nuk dëgjoj as takat gozhdë që ma bëjnë trurin shosh. Nuk dëgjoj piskama. Të sharra. Mallkime. Nuk dëgjoj gra të ndara. Nuk dëgjoj burra të jargavitur me fara në dorë. Nuk dëgjoj domino mbi tryeza. Nuk dëgjoj mijëra të zeza. Nuk dëgjoj të qara. Nuk dëgjoj Parlament. Nuk dëgjoj fjalë me mend e fjalë të pamend. Jam dhe s’jam në ndonjë protestë. E dini se ku e kam? Jam i qetë këtu, dhe s’jam i qetë, aman. Dëgjoj vetëm një shenjë. Ajo vjen e fshehur, me ndjenjë. Është Kryepushtuesi i ardhjes stinore në garë. Flladi që më sjell ngadalë, ngadalë e ngadalë..., kujtimin tënd të parë.

 E pastaj dhe Kryepushtuesi vetëdorëzohet. Përndiqet, infektohet, fryhet e s’ndihet. Diku larg në një ferrëz të vockël fshihet. Është shfaqur pa u ndjerë, vetë ajo e furishmja, e gjithëpushtetshmja e këtij parku ku fshikullohen mentalisht Betejat e Kalorësve. Ka dalë si një lukuni e bardhë nga ferra, ka ardhur vetë ajo pra, Era. Dhe nis me leximin e gazetave. I shfleton të tëra gazetat e javës, që kanë mbushur këndet e vjetra, ku duart e turistëve gjatë ditës kanë lënë mes tyre copëza, shenja, thërrime, kothere, blogje e i ndan në stogje. Pastaj u ngutet gjetheve nëpër degë me dekoltenë e tretur, duke u lexuar ligjin e stinës mes një Libri të Madh të mbrolisur, ku e arta e kokërzuar e pemëve është gdhendur dhe pastaj është derdhur në dhjetëra minibuste, ndoshta e ndoshta, kjo me hamendjen time që më nginj, për të ndezur sa më shumë qirrinj për Betejat e Kalorësve të rrinj. Në kanalin matanë që derdhet në Tamiz, lëvizin minj të zezë si në çdo gjiriz. Të bëshëm e të mëdhenj. Mbi pemë kapërcejnë ketra dhe tungja-tjetojnë zogjtë e ikjes. Vetë ajo, Era, i shkërmoq pemëzat e tjera. Nën pemën time të habitur, mbi kokën time dhe stolin ku jam ulur, po pikturohet një Zanë e bukur.

 Ajo, duke buzëqeshur nga ambushia, mbledh flokët e saj xhufkë, pyet nëse do të vonojë beteja. Një zë i lehtë, që i duket i mëngjes-mëngjesshëm, i bashkohet pyetjes së ngadaltë e të lehtësuar e i përgjigjet pa u ndier. Po afron Ditë-Vera! E ndjen, e kupton, i thotë s’jemi në luftë. Ajo buzëqesh, buzëqesh... Qafëza e palltos sime luan me veshët e mi si një kallëzore e fryrë. Zbret më poshtë, duke u fryrë e fryrë e më skuq në fytyrë. Koka hapet me një refren e goja mbyllet me një tis të butë femëror. Era ka pushuar dhe tani pemët bëjnë shukatjen e tyre të mistershme. Diku kam qëndruar. Diku po lexoj me ngadalë. E ka një arsye. E ka një fakt. Jo më kot kanë ardhur zogjtë aty afër syve, në park. Gudulisen dhe nuk thonë asnjë fjalë. Kam mbetur i hutuar. E kam hak. Jam në këtë park. Jam në këtë park, që mes të tjerave u është hapur mëdysh të gjitha betejave. Dhe Ajo pyet nëse na duhet pak qetësi. Zbres dorën përfundi të gjitha midisive dhe u bëj fap si me një çelës magjik, fap e fap syve. Zvarritem si një gjarpër në atë park, e kështu përtokë, kokë më kokë u kërkoj ndjesive, e përtej tyre ndjenjave, sekretin e këtyre betejave. Më thoni dhe u tregoni pasi ta lexoni, u thoni të gjithë folësve të kësaj gjuhe deri atje tutje, a janë këto beteja të kalorësve që shkruhen me puthje?

 Ë, pra a janë beteja puthjesh?

Ky është ... park, pa quhet park. I kanë vënë edhe një emër të paqtë. Emër që të shpie në kohë e në vend mjaft larg. Quhet “Beteja e kalorësve”. Beteja me ajër të ftohtë. Me erë të fuqishme Marsi që gati të rrëzon përtokë. Erë që vjen e ikën pa marë leje. Pa hyrë askund në shënime, dokumenta zyrtare, teftere, as nuk ka ndonjë lidhje politike, as ndonjë lidhje feje. Erë që vjen midis meje dhe po aq dhe midis teje. A është ndonjë shenjë inati e Dimrit që ikën, apo ndonjë paaftësi Pranvere? Pyes veten në këtë park. Dhe mendjen e kam larg. E kam aty ku qëndron një fëmijë. Aty ku sytë e tij i kanë mbetur në ajër. Pret të zbresë i Ati me avionin e linjës së largët. Pret babën!

E kam syrin në një qosh të kaltërsisë së madhe. Dhe shoh se si retë ikin me të madhe. Ia mbathin vrapit me pahir dhe paspak mblidhen e shtrydhen si peshqir. Për kaq sekonda ndodh të mblidhet gjithë bota në këtë park. edhe ajo botë që duket se është mjaft larg. E gjitha ikën e vjen paq në një ekran. Ekran i vogël që më sjell pranë tërë dynjanë. Që më sjell edhe pamjen tënde të sotme.

Je veshur si për festë. Ke në dorë lule, ballakume, ke bërë gati tërë ato adete feste, ke puthur dorën e Zotin, ke vënë frymën në lëvizje dhe tërë ndjesinë në lutje. Po pret të vijë Dita e Verës. E me këtë rast e shoh se i ke vënë lulet më të bukura derës. Tryeza është e shtruar. Bugaçe, simite, verë të kuqe për të uruar. Pije të ndryshme. Ushqime të bollshme. Lule. Lule. Lule. Lutje. Lutje. Lutje. Lutje. Lotë. Lotë. Lotë. Pezëm. Pezëm Pezëm. A hahet buka, ushqimi, ballakumja vetëm? 

 Më tutje si gjithnjë në ballë të murit ftillohet zëri i më Burrit. Flet për integrime, punësime, rezultate, investime, suksese masive. Ti përhumbesh. Hap dritaren dhe ngre sytë lart në qiell. E ke një hall të madh. I ke të gjithë fëmijët e tu larg. Është rrëndë. Je Nënë. Dhe fap nxjerr një zë nëpër dhëmbë. Është thjesht një ninullë..., një këngë! E thua mes këngës me vete: kur do të na shuhen dertet? I sheh si shpërngulen retë dhe ikin dora-dorës e ti e shtrenjta Nënë i quan kalorës. E thua me vete se janë shenja të reja për këta kalorës të mbetur përgjithmonë në beteja. Dhe kjo ka ndodhur ngahera..., ngahera..., ngahera... Ti kthen sytë nga dera. Është një vegim, një zhgënjim, një intrigë e dhelpëruar nga era. E Ti ofshan nëna ime. E Ti lutesh nëna ime atje larg... ndërsa unë vazhdoj të meditoj duke mbajtur me dorë zemrën që më ndizet flakë... ky është, pa quhet park. I kanë vënë edhe një emër të fraqtë. Emër që të shpie në kohë e në vend mjaft larg. Emër që të ysht librat e qindra autorëve ... pse u quajt “Beteja e kalorësve”?

***

Nga këtu, ju uroj dhe Ju përcjell  me ndihmën e erës, ...

Gëzuar Ditën e Verës!

 **********

(Dita e Verës është një festë me origjinë të lashtë pagane . Ajo është festë arbëreshe e trashëguar në veçanti nga qytetarët e VALM-it Elbasanit (Skampa e lashtësisë) dhe festohet më 14 mars.)