EDHE YJET VDESIN


Reims Osmani

Novelë


Eh more Osman Taka,

More djal’I bukur.

Bir Osman me halle

Vetëtin me kordhë,

Shkrepëtin në valle!

Burgu i kështjellës së Janinës,maj 1886.

Rojes së përgjumur iu bë se dëgjoi të trokitura.Ato vinin së thelli, të shurdhëta, si nga humbellat e shpellave.Mbajti vesh me kujdes.Këtë radhë ato vinin më të forta,kuptohej që trokiste një dorë e paduruar dhe e nervozuar.Roja e diktoi aty për aty:trokiste i burgosuri në kaushin e bodrumit të hapsanës[1], Osman taka, i dënuari me vdekje, në litar.Trekëmbëshi i kobshëm ishte ngritur dhe lëshonte hijen e gjatë në oborrin e kështjellës.Litari tundej në erë si lavjerësi që numëronte orët fatale.Të nesërmen ai do të ndahej nga jeta. Roja kishte dëgjuar se e kishte thirrur Dizdari[2] dhe i kishte thënë se kërkesa e tij, bërë Valiut të Janinës për falje të jetës nuk ishte pranuar.Faji i tij ishte më i rëndë nga vdekja. Kishte ngritur armët kundër padishahut që ishte drita dhe shpresa e Botës, që Allahu ia shtoftë ymryn! Arnauti që e quante veten shqiptar, nuk duhet të bënte më hije mbi dhe se edhe dheut i rëndohej.Vaji i kandilit të tij ishte sosur dhe flaka e jetës do t’i shuhej! Të dënuarit nuk i ishte dridhur as qerpiku.Dizdari e kishte pyetur, siç ishte adeti, në kishte ndonjë dëshirë të fundit.

“ Të gdhij natën e fundit në tabje[3] të kalasë dhe të nesërmen, sillni violixhinjtë më të mirë të vilajetit se dua të luaj një valle të vndit tim, para se të ma shuajnë jetën”.

-Vetëm kaq?

-Po.vetëm kaq….

Dëshirat, sado të çuditshme e të padëgjuara, ishin pranuar.me valle, pa valle, vdekja njësoj do t’I vinte!

Roja me pishtar në dorë kaloi kthinat e ngushtaqë binin erë myk e lagështi, hapi derën e rëndë të kaushit dhe I tha t’i shkonte pas.

I burgosuri, lidhur këmbë e duar me vargonj të hekurt, e ndoqi pas duke zvarritur këmbët.I ngjiti shkallët e ngushta me vështirësi, vargonjtë i zvarriteshin pas.Sa ngjiti shkallët iu duk se mbante një mal mbi supe.Kur dolën sipër, ajri i freskët i natës së majit i përkëdheli fytyrën dhe i gjallëroi trup e shpirt.Dihati me gjithë mushkëritë.

* * *

Nata ishte e magjishme.

Ai i hodhi sytë nga qielli.Yjet dhe hëna derdhnin në hapsirën e pafund të bruztë e pak të mugët vesën e artë të dritës që si një pluhurizë zbriste nga hapësira qiellore në majëmalet, luginat dhe fushat.Pulëza[4] kishte marrë zogjtë e saj dhe po i çonte për të kullotur në kashtën e kumtrit ku kishin rënë kokrrat e grurit të artë. Yllësitë e pafund hiqnin ngadalë vallen e tyre qiellore të përjetshme.Hëna e re si vetull e artë, ju duk se po puthej me një yll. Ai i buzëqeshi hënës. Asaj nuk i erdhi mirë që po e vëzhgonin dhe u fsheh pas një reje si bashkë leshi të bardhë, por ai s’ia ndau sytë.Kur reja u davarit, hëna e bezdisur e gjuajti me një yll, që la prapa vazhdën e ndritur.Ylli u shua rrugës.Më pas u shkëputën e ranë edhe yje të tjerë.Ishte nata e yjeve të shkëputur.

“Edhe yjet vdesin- mendoi ai me trishtim,- por si lindin, kush është nëna e tyre,sa jetojnë? Këta që u shkëputën e ranë sa vjeçarë mund të ishin? Yjet kanë vdekje të bukur.- mendoi ai-Edhe kur vdesin duke u vithisur honeve qiellore, lenë pas vazhdën me dritën e zjarrtë. Ështëbukur të vdesësh si një yll! Çudi se pse parajsën e kanë vendosur nën dhe, ajo duhej të ishte atje lart….me siguri atje është. Shpirtrat e njerëzve fluturojnë atje dhe shndërrohen në yje. Edhe shpirti i tij, nesër do të fluturonte atje lart, për t’u shndërruar në një yll!

Nata ishte e mahnitshme.

Në mugëtirën e natës të mbushur me dritë hëne, xixëllonjat si ca shpirtëra të paqetë, aty shfaqeshin me dritëzën e tyre e aty fshiheshin, duke e pikëzuar perden e natës me stolitë e tyre të shndritshme. Ai,bashkë me shokët, kishte rendur në vegjëli pas tyre në netët e majit. I kapte dhe i vinte në ballë.U thoshte shokëve:”Më kapni dot? Pastaj vraponte duke qeshur i ngazëllyer.Të qeshurat dhe të thirrurat jehonin në natë dhe përcilleshin tatëpjetë luginave.Edhe ai ishte një xixëllonjë që fluturonte i hallakatur dhe gazmor nën ullinjtë dhe livadhet e vendlindjes. Pastaj numëronin yjet.Ishin pafund. Nënat u thoshin të mos i numëronin se do tu bëheshin iriqë në duar! Përpiqeshin të kapnin ndonjë lakuriq nate, por ata ishin aq të shkathët e të shpejtë sa nuk i arrinin dot. Rrinin nën qiellin e majit dhe dëgjonin këngën e Qyqes dhe të Gjonit. Për ta thoshin se kishin qënë motër e vëlla. Thërrisnin njëri-tjetrin, por asnjëherë nuk takoheshin dot. Qyqes i këndonin edhe këngë:”Qyqe qyqe vera, moj vajzë leshprera!” Pastaj dëgjohej zëri i nënave që i thërrisnin dhe, ata pa dëshirë, ktheheshin në shtëpi.

Ai u çmall me netët e mahnitshme të fëmijërisë së tij. U nda prej tyre, u tha lamtumirë.Nuk do t’I shihte më.

Nata ishte e bukur.

Liqeni i Janinës i kishte hapur gjoksin hënës dhe ajo ja stoliste pa kursim dallgët me dritën e saj të zbehtë që varej si një vel i mistershëm mbi masën e ujit të tallazitur.Era i shtynte dallgët drejt bregut nga ku ndjehej shushurima e tyre.Dallgët shuheshin aty në breg.Ajo ishte vdekja e tyre. Dukej që ishte e dhimbshme ngaqë rënkimi i tyre përhapej nëpër natë.Vdisnin dhe lindnin e ashtu pa prerë, si njerëzit. Rënkimi që vinte nga liqeni, thoshin se ishte rënkimi i shpirtit të Frosinës së bukur[5] që nuk gjente prehje as ditë as natë. Ajo kishte vdekur për dashurinë. Po pse shpirti i saj nuk ishte ngjitur në qiell që të kthehej në një yll të ndritshëm? Ai do të kishte emrin e saj. Do të quhej ylli i dashurisë dhe njerëzit do ta sodisnin neteve të qeta e të kthjellta.Ai i hodhi sytë sërish nga miriadat e yjeve, ndofta ylli i saj diku duhej të ishte, por ai nuk dinte ta gjente.I erdhi keq për yllin e dashurisë.Edhe ai do të vdiste nga dashuria, por ajo e tija ishte ndryshe. Nuk ishte dashuria për një grua, por për gjithë gratë, fëmijaët, nënat dhe motrat e Shqipërisë. Ishte dashuria për shokët, bashkëluftëtarët, trimat dhe kapedanët. shte dashuria për drurët dhe gurët, për fushat dhe malet, arat dhe lëndinat. Për çdo pëllëmbë dheu të Çamërisë dhe viseve të tjera ku jetonin shqiptarët. Ishte kjo dashuri që mëkonte urrejtjen dhe përbuzjen për halldupët. Ishte dashuria për lirinë.E për këto dashuri e vlente të 7jetoje, por edhe të vdisje. Shumë nga shokët vdiqën në luftë nga plumbi. Ishte vdekje e bukur, trimërishte. Ai s’e pati atë fat.

Nata ishte e mistershme.

Hëna ishte në të perënduar. Rrapet buzë liqenit ngrinin drejt muzgut kurorat e tyre të gjethësuara. Fletët kuvendonin me fëshfërima me flladin e natës që sillte kushedi nga ku bashkë me freskinë edhe rrëfimet e saj. Ishte një kuvendim i mistershëm e gjuhë të pa kuptueshme. Era sillte kumte, binin era barut dhe shkrumb. Gjethet fëshfërinin.Të harlisura e plot gjelbërim. Pastaj do të vinte vjeshta. Gjethet do t’I vriste ftohma dhe cikma.Të zverdhura e të ronitura, kushedi nga do t’I degdiste era. Për to nuk kishte një varr. Edhe gjethet vdisnin. Të tjera do të buisnin në pranverë, do t’i ngallte fryma e ngrohtë e dashurisë së natyrës dhe dritës. Dashuria është jetë dhe jeta është dashuri. Vdisnin dhe lindnin. Si njerëzit. Gjithmonë ashtu. Në degët dhe gjethnajën e kurorave kishin ngritur folezat zogjtë e shumtë. Ata çuçurisnin fjalë dashurie. Po a kanë fjalë dashurie zogjtë? Me siguri kanë. Ai kishte parë pëllumbat sesi i silleshin të lektisur vitës duke gugatur, harabelat që mburreshin dhe grindeshn para të dashurave, dallandyshet që ciasnin kur u sillnin të vegjëlve ushqimin. Epo zogjtë e kanë gjuhën e tyre, mendoi ai. Ata ishin aty në folezat e tyre, të çiftëzuar, duke ngrohur vezët për të çelur të vegjlit. Ata do të rriteshin, do mësonin të fluturonin, do shtegtonin në vise të tjera. Shumë prej tyre do të binin pre e skifterëve, por edhe do të shuheshin nga të ftohtit dhe uria. Edhe zogjtë vdisnin. Atij I erdhi keq për fatin e zogjve. Edhe ai kishte lënë atje, në \Konispolin e dashur, në kullën e bardhë mes ullinjve çerdhene tij. Nusen e bukur, nënën e dhimbsur të vegjlit e kërthinjtë që do të mbeteshin jetimë e do të rriteshin pa kujdesin dhe dhembshurinë e tij. Kur të pyesnin për të, do t’u thoshin:”Është ngjitur në qiell te yjet!” Çfarë bënin tani ata vallë? Me siguri i merrte gjumi. Mendimet e tyre ishin tek ai, sikundër i tij ishte te ata. Nanës do të shkonin t’i jepnin mandatën e kobshme. Ajo, trimëreshë e kapedane, do të përgjigjej si tërë nanat çame:”Mirë bënë që e vranë, se trimat ashtu e kanë, kur luftojnë për vatanë!”…..Po helmi i dhimbjes do t’i ngurtësonte tiparet e saj të hijshme, do t’i shtonte rrudhat në ballin e saj fisnik. Do t’i zbardhte flokët, do t’I mjegullonte dritën e syve. Netëve të pagjumë do ta lagte me lot jastëkun, por shpirtin nuk do t’ia thante. Shpirti i nanës është një det me shumë dashuri. Ai ndjeu ligështi, angusë dhe një komb iu mblodh në fyt, i mori frymën, por shpejt e mblodhi veten.”Mbahu e mos u ligështo more burrë!”- i foli ai.

Nata ishte plot fshehtësi dhe e frikshme.

Ai lëvizi me zor disa çape. U afrua te bedenat e kalasë që, si ca dhëmbë të rralluar pleqsh, kafshonin errësirën. Vargonjtë e këmbëve zhurmuan me një tingull të shurdhër mbi plloçat e gurta. Hodhi vështrimin nga lindja. Mjegulla e rrallë që zbriti nga malet mësyu ultësirën. Janina flinte. Mbulesa e mjegullës e mbështolli si qefin. Janinjotët flinin.Të lumtur e fatkeq, të kënaqur e të dëshpëruar, të pasur e të varfër. Në saraje flinte Valiu me hanëmet. Kushedi se ku bënte gjumin e tij edhe kadiu që e dënoi me vdekje, me litar! Ndofta shihnin ëndrra të frikshme dhe u shfaqeshin makthe. Në qytetin e madh vdisnin në shtrat të sëmurët dhe të moshuarit.Ai nuk donte të vdiste ashtu. Donte të vdiste si yjet, me vdekje të bukur, duke lënë pas vazhdën e zjarrtë e të ndritur, një emër, një këngë e një histori. Në natën e qytetit të madh lindnin dhe vdisnin.Morti dhe jeta silleshin nëpër natë si fantazma. Lindnin dhe vdisnin. Kështu gjithnjë.

Nata fshihte pusitë, pritat, ligësitë.Keqbërësit niseshin për punë të paudha, egërsirat mësynin stanet. Nata ishte e frikshme, por a kishte patur ndonjëherë frikë ai? Solli ndërmend plot raste. Edhe frikë kishte pasur. Frika është njerëzore. Ishte paralajmërimi për rrezikun. Rreziku të bën trim, ndërsa guximi e mposht frikën e të bën luan!.Si luanë kishin luftuar shokët kundër turkoshakëve.

Nata kishte zërat e saj.

Ai dëgjonte cicërimën ujem e të drithëruar të bulkthave, këngën e gjelave që lajmëronin ardhjen e ditës së re, gurgullimin e currilave të ujit në çezmën e tregut, të lehurat e qenve që ruanin shtëpitë e të zotëve dhe hapat e rëndë të ecejakeve të rojeve të natës. Pak matanë, duke çarë mjegullën, ngrihej drejt qiellit minarja e xhamisë nga ku myezini i ngjirrur thërriste për lutje besimtarët pesë vakte në ditë. Ca më tej, Brenda oborrit të kalasë ishte varri i Ali Pashait.Trupi në Janinë, koka mjekër thinjur dhe e përgjakur në Stamboll. I ndarë më dysh, si të mos e mbante dot një varr i vetëm. Kishte vdekur dhe Pashai plak. I tradhëtuar, i poshtëruar, i mashtruar. Nuk ja kishte zili pashait. As lavdinë as vdekjen. Ndryshe nga ai, bashkë me shokët luftonin e derdhnin gjakun për Shqipërinë.Nuk e kishin bërë dot këtë herë, do ta bënin me siguri djemtë.

Eh kjo natë! E gjatë, pa fund. Nën këmbët e tij, posht tabbies së kalasë, në kaushet e lagëta e të qelbëta të hapsanës, dergjeshin shokët e tij të mirë e trima: Hajredini, Naili,Haliti,Ademi, Qemali, Isufi, Zeneli që prisnin të gjykoheshin dhe fundi i tyre nuk dihej. Në përpjekjen e fundit ata u ndeshën me një bylyk çerkezësh, trima e të egër dhe luftonin me thika në dhëmbë. Ata turreshin valë-valë dhe kushtrimi i tyre “Allah,Allah!”të ngjethte mishtë. Luftuan sa u mbarua edhe fisheku i fundit, pastaj Qamili u ngrit më këmbë dhe dha kushtrimin:

-Mbi ta burra, me hanxharë, e jataganë, të shohin si luftohet me shqiptarë.

Atë ditë ai pa se ato nana s’kishin lindur djem, por dragonj. Fusha e luftës u kthye në thetore, gjaku u derdh lumë dhe shqiptarët u ndanë me nder.Tani ata gjenden të poshtëruar e të përbuzur, të lidhur me vargonj. Më mirë vdekja!

Koha u freskua.Nga liqeni vinte një puhizë e freskët që zbriste nga malet, ndërsa në lindje filloi të zbardhte agimi. Ai mardhi dhe ndjeu nevojën të tymoste nje cigare. Me duart e lidhura nuk e dridhte dot.

-Më bëj një nder!- I tha rojës- mere kutinë e duhanit dhe pleksma një cigare.!

-Peqe, kapedan!

Era e eshkës që zuri sakaq nga shkëndiat e urruallit, ermiroi ajrin dhe i erdhi e ëmbël si balsam. E thithi tymin me ashk. Prushi i cigares shuhej e ndizej, duke u përzier me shkëlqimin e xixëllonjave.

-Jemi në të gdhirë dhe duhet të kthehemi në kaush- tha roja që po i vinte gjumë.

Zbritën ngadalë shkallët. Zinxhirët e këmbëve që hiqeshin branë tingëllonin kobshëm. Roja hapi derën e kaushit[6]. Menteshat gërvinë me zhurmë çjerrëse. Roja ndezi kandilin dhe e mbylli derën me shulin e rëndë që kërcëlliu si kokalet kur thyhen. Kapedani u ul mbi shtratin e ulët mbi dyshekun me kashtë. Do ta priste zgjuar ditën e fundit. Nuk mbeti vetëm. Pati vizitorë! E para hyri një flutur nate krahëshkruar që nisi një vallëzim rrethor qark flakës së kandilit. Aty ju dogjën krahët dhe ra duke u dredhur në plloçat e dyshemesë. E mori me kujdes dhe e vuri në pëllëmbë të dorës. Krahët ishin me breza ngyrashumtë dhe me një push të butë e të ndritur. Ajo ishte e dashuruar me dritën, u avit vrulltas ndaj saj dhe për dritën dha jetën. Ishte një vdekje e bukur.

Pas pak , nga vrimëza e tij doli miushi. Dyshues e i kujdesshëm, me sytë si rruaza e veshët të ngritur, nuk vendosi të shkonte më tej.

-Eja mor mik, mos kij frikë! Nuk të bëj keq. Këmbët dhe duart i kam të karfosura me zinxhirë, por edhe po të qe ndryshe, prapë nuk do të lëndoja. Ne jemi të njohur.U bënë muaj që rrojmë nën një strehë. Shko e kërko çfarë ka mbetur për ty.

Miushi mblodhi disa drudhe buke në plloçat e dyshemesë, pastaj pasi nuhati ajrin ju afrua vrik një copëze djathi. Qëndroi dhe cijati.Nga vrimëz doli mijushja dhe duke kërcyer iu afrua shokut të vet. Ai si zotëri i vërtetë, ia la asj copëzën e djathit. Miushi ngriti putrën e parë dhe pastroi turiçkëzën e lezetshme dhe bashkë me mikeshën u fut në vrimëzën e tij për të bërë gjumin e natës.

Hëna ishte në të perënduar. Ajo deshi të dinte se çfarë bënte ai në atë orë ndaj të gdhirë dhe dërgoi një rreze, por rrezes iu hapën plagë nga hekurat e dritares dhe ato, ranë të ndara më katërsh në plloçat e dyshemesë duke u dredhur nga dhimbja. Atij i erdhi keq për dritën e plagosur të hënës. Në këtë burg asgjë nuk mbetej pa plagë.

Lakuriqi I natës hyri nga dritarja midis hekurave. Ai bëri ca fluturime të çoroditura rrethore dhe duke mos gjetur dot daljen, vijoi fluturimin e dëshpëruar. “Po ti, bir i shpellave të lagëta, të ftohta dhe të errëta, ç’kërkon në kaushin tim? Ti asnjëherë nuk ke ardhur më parë. Apo mos je i dërguar nga shpirti i shqetësuar i të parëve të mi

dhe vjen të më shohësh, apo të më sjellësh një kumt prej tyre? Po të jetë ashtu, atëhere vrik fluturo dhe thuaju se as i kam turpëruar as i turpëroj!”….Lakuriqi e gjeti daljen dhe fluturoi në mëngjesin e mugët. U çlirua nga burgu’

Edhe ai do të donte të çlirohej, të fluturonte, kaluar mbi kalin e tij të bardhë, të kalonte fusha e male, por ah: dritarja ishte e lartë, dera me një kyç mizor dhe kali kulloste në livadhet e lulëzuara të Konispoplit. Mbështeti shpatullat në murin e ftohtë dhe në pavetëdije e koti gjumi. Pa në ëndërr kuaj të bardhë.

Kur u zgjua, mugëtira ja kish lënë vendin dritës dhe flaka e kandilit ishte zbehur. Kokën e kishte të rëndë.Shpatullat i thernin dhe trupi i ishte mpirë. Atij nuk i pëlqeu vetja ndaj i tha ca fjalë: ”Kthjellohu moj kokë, mos u ligështo moj zemër, shpihuni moj këmbë të lehta, zhdervjelltësohuni o krahë, kthehu moj fuqi e trupit tim! Mos më braktisni! Sot më duheni më shumë se asnjëherë.”

Deriçka e kamares u hap dhe roja solli sillën.

-Osman aga, merre sahanin me ushqim, se do të jap një boksha[7] që ta kanë dërguar nga shtëpia.Ha shpejt se do vijë beriberi. Vetë ke thënë që do të vdesësh i bukur! Pastaj do t’i heq hekurat që të ndërrohesh, të nisesh e stolisesh, jo si drejt litarit, por si për në dasmë!

Osmani nuk e dëgjonte. me majat e gishtave që I dridheshin, zgjidhi cepat e bokshasë. I gjithë kaushi ermiroi manxuran e ftua. Ishin rrobat e dhëndërrisë të ruajtura në sepet. I dërgonte MIneja. Ishin aty të gjitha. I shpalosi mos gjente dy gjisht kartë, por edhe në e kishin dërguar, ja kishin hequr. Fundja ç’duhej karta? Në ato petka ato kishin vënë shpirtin dhe zemrën e tyre. Tërë dashurinë me të cilën kishin endur e pleksur, prerë e qepur, qëndisur e stolisur. Duart e tyre ishin në çdo thile, në çdo nyje ibërshimi, në palat e fustanellës, në gajtanin e xhamadanit. Me ato veshje i kishte ardhur gjithë shtëpia dhe kujtimi i ditës së hareshme të dasmës. U çmall me të vegjël e të mëdhenj.

* * *

Gjylyzar hanëmi, bija e valiut, njomëzake dhe e bukur si drita, iu lut të atit ta merrte për të parë vallen që do të luante arnauti para se t’I merrej xhani.

Gjylyzar moj emërbukur, drita e syve të mi dhe gëzimi I jetës sime, nuk është e këndshme për sytë e një vashe, që të shohë se si jep xhanin robi i varur në lakun e litarit.

-O at, të bëj rixha! Plotësoma këtë dëshirë! Vetëm vallen, pastaj ne ikim.

-As mos e ço ndërmend lulja ime. Jo dhe jo! Çardaku i odasë së sarajit bie mbi oborrin e hapsanës. Rri atje prapa kafazit me hanëmen e Mylazim[8] efendiut dhe bëj sehir gjithë sa do të ndodhë.

- Peqe, At!-tha ajo me gjysmë zëri.

Gjylyzari dhe Hava hanëmi, një meso grua e hijshme anadollite, u ulën në çardak, prapa kafazit me rripa dru selvie.Ato kishin para vetes tërë pamjen e sheshit.Shihnin por nuk shiheshin nga të tjerët.nën hijen e rrapit të madh ishte ngritur trekëmbëshi ogurzi e i frikshëm me atë litarin që përfundonte me lakun vrastar. Pas tij kishin sajuar ca ndenjëse të drunjta ku kishin zënë vend paria: Valiu dhe Valide hanëmi e mbuluar me ferexhe. Ishin të dërguarit e bashkësisë çifute të Janinës, vëllazërisë greke dhe krerët e esnafit të artizanatit. Nuk mungonte as myderiz efendiu dhe as hirësia e tij dhespoti, me një kryq të artë që i vetëtinte në gjoks.Pas tyre ishin oficerë e nënoficerë të taborrit të vilajtit. Heshtja e pritjes ishte e rëndë.

Valiu ngriti dorën dhe dha shenjë me një të shkundur të vend në të majtë të sheshit të vogël.