Begzad Baliu: KËNGA E ROLANDIT...

KËNGA E ROLANDIT NË PËRKTHIM TË VIKTOR BAKILLARIT

Turoldus. Kënga e Rolandit (Eposi frëng i kreshnikëve). Botim kritik sipas: La Chanson de Roland (Édition critique de Léon Gautier, Alfred Mame et fils, Tours, 1872). Shqipëroi: Viktor Z. Bakillari, Prishtinë, 2026. (Paranteza dhe Përfundimi)

Parantezë

Ndërkohë që po merresha me leksikun e këngëve kreshnike (rreth 500 këngë), një punë e jashtëzakonshme përzgjedhjeje e bërë nga miku dhe bashkëpunëtori i këtij projekti në Paris, Abidin Krasniqi, një mik tjetër nga Tirana më njoftoi për daljen e përkthimit të tij të Këngës së Rolandit. Këtë poemë e kisha lexuar më parë dhe e kisha diskutuar në plan krahasues me Profesorin tim të dashur, Shefki Sejdiun, por tani botimi i Bakillarit kishte një përparësi të veçantë: ai ishte përgatitur në mënyrë komplementare, me tekstin frëngjisht përballë përkthimit shqip.

Nëse vlerësimin me shkrim e bëra para së gjithash për të nderuar punën e vyer të mikut tim Bakillari, leximin e kësaj vepre e përjetova si një çast pushimi krijues, si një mundësi për të marrë energji të re dhe frymëzim për një ndërmarrje tjetër shkencore që po merrte krahë: Leksikun e Këngëve Kreshnike. Në këtë mënyrë, leximi i Këngës së Rolandit nuk mbeti vetëm një rikthim te një monument i epikës evropiane, por u shndërrua edhe në një nxitje të re për të parë më thellë marrëdhëniet ndërmjet traditave heroike të Evropës dhe botës epike shqiptare.

Kësaj radhe jam përqendruar kryesisht në krahasimin e figurave heroike, të motiveve, të strukturave narrative dhe të kategorive themelore poetike që lidhin Këngën e Rolandit me Eposin e Kreshnikëve. Vëmendja ime është ndalur te heroi, kufiri, besa, tradhtia, beteja, figura e gruas dhe vdekja heroike, si disa prej nyjeve më të rëndësishme të poetikës epike evropiane. Nëpërmjet tyre është bërë e mundur të vërehen si afritë tipologjike, ashtu edhe dallimet kulturore ndërmjet dy traditave.

Një qasje e tillë, megjithatë, përbën vetëm fazën e parë të hulumtimit. Në një studim të ardhshëm do të jetë e nevojshme të kalohet në një nivel më të thellë krahasimi filologjik dhe gjuhësor, duke shqyrtuar leksikun e të dy korpuseve, bartjen e kuptimeve, strukturën semantike të fjalëve, formulat epike, togfjalëshat karakteristikë, metaforat tradicionale dhe mënyrën se si konceptet themelore të botës heroike kalojnë nga një traditë në tjetrën. Pikërisht në këtë nivel mund të vërehen më qartë jo vetëm afritë tematike, por edhe mekanizmat gjuhësorë përmes të cilëve ndërtohet universi poetik i secilës vepër.

Një analizë e tillë do të mundësojë krahasimin e figurave leksikore të heroit, armës, kalit, kufirit, nderit, besës, tradhtisë, vdekjes dhe vajtimit, duke e zhvendosur vëmendjen nga niveli i motiveve dhe i personazheve në nivelin e strukturës së brendshme të gjuhës poetike. Vetëm atëherë do të mund të vlerësohen me saktësi jo vetëm marrëdhëniet tipologjike ndërmjet Këngës së Rolandit dhe Eposit të Kreshnikëve, por edhe mënyrat konkrete përmes të cilave traditat e ndryshme epike evropiane kanë formësuar dhe transmetuar përvojën heroike përmes gjuhës.

(...)

5. Përfundim

Analiza krahasuese e Këngës së Rolandit dhe Eposit të Kreshnikëve nxjerr në pah jo vetëm një grup motivesh të përbashkëta, por edhe ekzistencën e strukturave të afërta poetike, antropologjike dhe ideologjike që i lidhin të dy korpuset me traditën e madhe të epikës heroike evropiane. Krahasimi i figurës së heroit, i kufirit, i besës, i tradhtisë, i betejës dhe i vdekjes heroike dëshmon se kemi të bëjmë me dy sisteme letrare që organizohen rreth të njëjtit parim themelor: mbrojtjes së bashkësisë përmes sakrificës individuale. Në të dy traditat, heroi nuk fiton pavdekësinë përmes pushtetit apo suksesit personal, por përmes gatishmërisë për ta vendosur veten në shërbim të një vlere më të lartë se jeta e tij.

Megjithatë, një nga gjetjet më domethënëse të këtij krahasimi është fakti se Kënga e Rolandit dhe Eposi i Kreshnikëve përfaqësojnë dy modele të ndryshme të organizimit të botës epike. Në poemën franceze, universi poetik ndërtohet vertikalisht: në qendër qëndrojnë Zoti, perandori dhe rendi kalorësiak, ndërsa heroi fiton kuptim në raport me këto autoritete. Në epikën shqiptare, përkundrazi, universi ndërtohet horizontalisht: në qendër qëndrojnë fisi, kuvendi, besa dhe bashkësia. Për këtë arsye, Muji nuk është kalorës i një perandorie, por mbrojtës i një bote kufitare; ai nuk vepron në emër të një institucioni universal, por në emër të një kodi moral të trashëguar. Ky dallim shpjegon edhe praninë shumë më të fuqishme të elementeve mitologjike në epikën shqiptare, ku zanat, bajlozët dhe forcat e mbinatyrshme janë pjesë organike e strukturës narrative.

Një gjetje tjetër me rëndësi lidhet me funksionin e figurave femërore. Krahasimi tregon se, ndonëse të dy traditat njohin figurën e gruas si bartëse të kujtesës dhe të dhimbjes, epika shqiptare i jep asaj një rol dukshëm më të gjerë. Alda mbetet kryesisht figurë e dashurisë besnike dhe e pikëllimit tragjik, ndërsa Ajkuna, Tanusha, motra e Omerit dhe zanat marrin pjesë në mënyrë aktive në organizimin emocional, simbolik dhe mitik të eposit. Kjo e bën botën femërore të Eposit të Kreshnikëve jo vetëm më të pasur në plan narrativ, por edhe më të rëndësishme në ndërtimin e kujtesës kolektive dhe të identitetit kulturor.

Po aq e rëndësishme është edhe gjetja se të dy korpuset mund të interpretohen si epose të kufirit. Ronsevali dhe Jutbina nuk janë thjesht vende ku zhvillohen ngjarjet, por hapësira simbolike ku përballen rendi dhe kaosi, bashkësia dhe armiku, besnikëria dhe tradhtia. Në këtë kuptim, kufiri shndërrohet në kategorinë qendrore të poetikës së të dy veprave. Pikërisht aty provohet heroi, aty matet vlera e besës, aty lind tragjedia dhe aty krijohet kujtesa kolektive. Kjo afri funksionale e afron Eposin e Kreshnikëve jo vetëm me Këngën e Rolandit, por me traditën më të gjerë të asaj që studimet moderne e kanë quajtur “epika e kufirit” (frontier epic).

Në planin teorik dhe historiografik, studimi dëshmon se Eposi i Kreshnikëve nuk duhet parë vetëm si monument i kulturës shqiptare ose ballkanike, por si pjesë aktive e sistemit epik evropian. Krahasimi me Këngën e Rolandit tregon se epika shqiptare zotëron të gjitha kategoritë themelore të poetikës heroike evropiane, por i zhvillon ato në mënyrën e vet, duke ruajtur një lidhje më të fortë me mitin, me strukturat fisnore dhe me etikën e besës. Pikërisht ky kombinim ndërmjet universalitetit të modelit heroik dhe veçantisë së përvojës historike shqiptare përbën një nga vlerat më të mëdha të Eposit të Kreshnikëve dhe një nga argumentet më të forta për vendosjen e tij në qendër të studimeve bashkëkohore të epikës evropiane.

Prishtinë, maj-qershor, 2026