Anjeza Musollari: Çfarë kërkon shoqëria shqiptare kur kthen kokën pas?

NOSTALGJIA E NJË KOHE QË NUK KTHEHET

        Çfarë kërkon shoqëria shqiptare kur kthen kokën pas?

"Disa kohë, janë kohë, që nuk na mungojnë. Ndodh kështu se mendojmë ishin më të mira. Na mungojnë sepse na kujtojnë njerëzit që ishim"

Historia nuk ecën mbrapsht, ajo nuk njeh kthime, nuk njeh përsëritje. Çdo brez lind në kohën e vet, ndërton ëndrrat e veta dhe përballet me sfidat që i rezervon epoka ku jeton. Megjithatë, ekziston një paradoks që shfaqet në çdo shoqëri: sa më shumë ecim drejt së ardhmes, aq më shpesh e kthejmë kokën pas. Shqipëria nuk bën përjashtim, madje, ndoshta është një nga vendet ku e shkuara vazhdon të jetë më e pranishme se kudo tjetër. Ajo shfaqet në bisedat e përditshme, në fotografitë e vjetra të familjeve, në këngët që vazhdojnë të këndohen, në filmat që transmetohen ende me të njëjtin emocion, në rrëfimet e gjyshërve, por edhe në kureshtjen e brezave që nuk e kanë jetuar atë kohë.

Sa herë dëgjon një bisedë mes njerëzve të moshave të ndryshme, kupton se vitet gjashtëdhjetë, shtatëdhjetë dhe tetëdhjetë vazhdojnë të jetojnë në kujtesën kolektive të shqiptarëve.

Dikush kujton shkollën. Një tjetër lagjen. Një tjetër fabrikën ku punoi për tridhjetë vjet. Dikush kujton ushtrinë. Një tjetër festivalet e këngës.

Një tjetër mbrëmjet verore kur njerëzit nxirrnin karriget përpara shtëpive dhe bisedonin deri vonë. Madje edhe shumë të rinj, që kanë lindur dekada më vonë, dëgjojnë me kureshtje rrëfimet e prindërve dhe gjyshërve. Kërkojnë fotografi bardhezi, shohin filmat e Kinostudios, dëgjojnë këngët e atyre viteve dhe përpiqen të kuptojnë një Shqipëri që nuk e kanë njohur kurrë.

Kjo më ka bërë të ndalem shpesh në një pyetje.

Pse ndodh kjo?

Pse një brez që nuk e ka jetuar atë kohë ndien nevojën ta njohë? Pse një brez që jeton në epokën e internetit, inteligjencës artificiale dhe globalizimit vazhdon të ndalet te fotografitë e zverdhura të një Shqipërie pa telefona celularë, pa autostrada, pa qendra tregtare dhe pa kufij të hapur?

Ndoshta përgjigjja nuk është aq e thjeshtë sa duket.

Sepse nostalgjia nuk është gjithmonë mall për një epokë. Shpesh është mall për njeriun.

Nostalgjia nuk është ideologji

Në Shqipëri, sa herë përmenden vitet para 1990-ës, debati rrëshqet pothuajse menjëherë në politikë. Njëra palë sheh vetëm errësirën. Tjetra sheh vetëm dritën. Njëra flet vetëm për mungesën e lirisë. Tjetra vetëm për sigurinë sociale.

Dhe, mes këtyre dy skajeve, humbet njeriu.

Humbet jeta e përditshme. Humbet mënyra se si jetonin familjet shqiptare. Humbet mënyra si ndërtoheshin marrëdhëniet. Humbet kultura e komunitetit. Sepse historia nuk është vetëm historia e sistemeve politike. Historia është, mbi të gjitha, historia e njerëzve. Është historia e nënës që zgjohej herët për të përgatitur fëmijët për në shkollë. Është historia e mësuesit që hynte në klasë me respektin që sot rrallë e gjen. Është historia e ushtarit që shërbente me bindjen se po kryente një detyrë ndaj atdheut. Është historia e inxhinierit, e mjekut, e artistit, e punëtorit, e fermerit, e sportistit. Ata nuk ishin ideologji.

Ishin njerëz. Dhe pikërisht këtu fillon nostalgjia. Jo te politika. Por te kujtimet.

Dy Shqipëri, një popull

Brezi im nuk e ka jetuar atë Shqipëri. Ne u rritëm në një vend krejt tjetër. Në një Shqipëri ku kufijtë ishin të hapur. Ku mund të udhëtoje. Ku mund të studioje jashtë. Ku interneti e solli botën brenda telefonit. Ku zgjedhja u bë një e drejtë dhe jo një privilegj. Ne kemi pasur mundësi që prindërit tanë nuk i kishin. Por kemi edhe pasiguri që ata nuk i njihnin. Ata jetonin me më pak zgjedhje. Ne jetojmë me pafundësi zgjedhjesh. Ata njihnin pothuajse të gjithë fqinjët. Ne shpesh nuk njohim as ata që jetojnë në katin përballë. Ata kishin më pak mjete komunikimi. Ne kemi komunikim të pandërprerë. Paradoksialisht, ata bisedonin më shumë. Ne shkruajmë më shumë. Ata prisnin gjithë javën për të parë një film. Ne kemi mijëra filma në dispozicion. Por rrallë i shohim bashkë. Ata kishin një televizor. Ne kemi nga një ekran për çdo anëtar të familjes. Por sa familje darkojnë ende duke biseduar?

Nuk kemi humbur vetëm kohën

Nëse do të pyesnim sot një gjysh se çfarë i mungon më shumë nga rinia e tij, rrallëherë do të fliste për politikën. Ai do të fliste për njerëzit. Për lagjen. Për shokët. Për lojërat. Për prindërit. Për festat. Për një kohë kur dera nuk mbyllej me çelës. Kur fqinji hynte në shtëpi pa trokitur. Kur një filxhan kafe zgjaste dy orë. Kur fëmijët nuk kishin nevojë për një telefon që të gjenin shokët. Mjaftonte të dilnin në rrugë.

Nuk ishte një botë perfekte. Aspak.

Ishte një botë me mungesa. Me kufizime. Me padrejtësi. Por ishte edhe një botë ku njeriu kishte më shumë kohë për njeriun. Dhe ndoshta kjo është ajo që mungon më shumë sot. Jo e shkuara. Por afërsia. Jo sistemi. Por marrëdhëniet. Jo varfëria. Por solidariteti.

Familja, shkolla dhe komuniteti, pasuria që nuk matej me para

Nëse do të kishte një fjalë që përshkruan më mirë Shqipërinë e viteve '60, '70 dhe '80, ajo ndoshta nuk do të ishte as "sakrificë", as "izolim", as "disiplinë". Do të ishte një fjalë shumë më e thjeshtë: Bashkë.

Shqiptarët jetonin më afër njëri-tjetrit. Jo vetëm fizikisht. Shpirtërisht. Në një kohë kur shtëpitë ishin më të vogla, oborret më të ngushta dhe komoditeti pothuajse i panjohur, paradoksalisht ekzistonte një pasuri që sot duket gjithnjë e më e rrallë: koha për njeriun. Nuk kishte telefona inteligjentë. Nuk kishte internet. Nuk kishte rrjete sociale. Megjithatë, njerëzit komunikonin më shumë. Vizitat nuk planifikoheshin me mesazhe. Trokitja në derë nuk ishte bezdi. Ishte kënaqësi. Kafeja nuk pihej me nxitim. Ajo ishte një ritual. Një arsye për të dëgjuar, për të rrëfyer, për të ndarë hallet dhe gëzimet.

Në shumë lagje shqiptare, një fëmijë nuk rritej vetëm nga prindërit. Ai rritej nga e gjithë lagjja. Nëse rrëzohej, dikush e ngrinte. Nëse gabonte, dikush e këshillonte. Nëse mungonte në shtëpi, gjithmonë kishte dikush që dinte ku ishte. Sot kjo mund të tingëllojë romantike. Por për mijëra shqiptarë ishte përditshmëri.

Familja, institucioni që nuk kishte nevojë për teori

Në Shqipërinë e atyre viteve, familja nuk ishte vetëm një lidhje gjaku. Ishte një institucion. Një universitet i heshtur. Një vend ku mësohej respekti, përgjegjësia, sakrifica dhe durimi. Tre breza jetonin shpesh nën të njëjtën çati. Gjyshërit nuk ishin vizitorë të fundjavës. Ishin pjesë e edukimit të përditshëm. Ata nuk kishin diploma në psikologji. Por kishin urtësinë që vinte nga jeta. Fëmijët mësonin të dëgjonin. Jo sepse kishin frikë. Por sepse respektonin.

Sot jetojmë më rehat. Shtëpitë janë më të mëdha. Komoditeti është më i madh. Por shumë familje jetojnë më larg njëra-tjetrës se kurrë. Shpesh një video-telefonatë zëvendëson një përqafim. Një mesazh zëvendëson një vizitë. Një emoji zëvendëson një buzëqeshje. Teknologjia na ka afruar me botën. Por ndonjëherë na ka larguar nga tavolina e shtëpisë. Ka një paradoks që ia vlen të mendohet. Sot kemi më shumë mundësi të komunikojmë. Por kemi më pak kohë për të biseduar.

Shkolla, vendi ku formohej karakteri

Nostalgjia për arsimin e atyre viteve nuk lidhet vetëm me tekstet apo me uniformën. Lidhet me respektin. Mësuesi ishte një figurë autoriteti. Kur hynte në klasë, ngrihej e gjithë klasa. Jo nga frika. Nga edukata. Prindërit nuk e shihnin mësuesin si kundërshtar. E shihnin si aleatin më të rëndësishëm në formimin e fëmijës. Libri nuk ishte një detyrim. Ishte një pasuri. Bibliotekat e shkollave ishin vende të mbushura. Leximi ishte pjesë e jetës. Sot shkolla ka laboratorë modernë. Ka internet. Ka mundësi që dikur dukeshin të pamundura. Por përballë teknologjisë është shfaqur një sfidë e re. Informacioni është bërë i pafund. Ndërsa përqendrimi është bërë gjithnjë e më i rrallë. Nxënësi i sotëm di më shumë. Por shpesh lexon më pak. Ka më shumë burime.

Por më pak durim për t'i shfrytëzuar. Nuk është faj i brezit të ri.

Është ritmi i kohës. Prandaj sfida nuk është të kthehemi pas. Është të ruajmë respektin për dijen në një epokë ku gjithçka duket e menjëhershme.

Puna, krenari dhe sfidë

Një nga kujtimet që përsëritet më shpesh nga brezi i viteve '60, '70 dhe '80 është puna. Jo sepse puna ishte e lehtë. Përkundrazi. Ishte e lodhshme. Por kishte një dimension moral. Profesioni ishte pjesë e identitetit. Kur dikush prezantohej, thuhej:"Është mjek." "Është ushtarak." "Është inxhinier." "Është mësuese." "Është mekanik." Puna nuk ishte vetëm mënyrë për të jetuar. Ishte mënyrë për të qenë i dobishëm.

Sot kemi më shumë liri profesionale.

Mund të ndryshojmë punë. Mund të krijojmë biznes. Mund të punojmë për kompani në anën tjetër të botës. Por kemi edhe një pasiguri që brezat e mëparshëm nuk e njihnin.

Shumë të rinj nuk pyesin më: "Çfarë profesioni dua?" Pyesin: "Në cilin shtet do ta ushtroj?"

Ky është ndryshimi më i madh i epokës sonë. Liria ka sjellë mundësi. Por ka sjellë edhe largime. Emigracioni nuk është vetëm statistikë. Është boshatisje e lagjeve. Është mungesë në sofrat familjare. Është një gjyshe që pret nipin vetëm gjatë pushimeve.

Komuniteti, fjala që po bëhet e rrallë

Në të kaluarën, komuniteti nuk ishte një koncept sociologjik. Ishte mënyrë jetese. Në dasma merrte pjesë e gjithë lagjja. Në fatkeqësi askush nuk mbetej vetëm. Kur ndërtohej një shtëpi, ndihmonin të gjithë. Kur dikush kishte nevojë, nuk pyetej nëse ishte i afërm. Pyetej vetëm: "Çfarë mund të bëjmë?"

Sot jetojmë në një shoqëri më individualiste.

Kjo nuk është domosdoshmërisht negative. Individualizmi ka sjellë iniciativë.

Ka nxitur sipërmarrjen. Ka rritur lirinë personale. Por ka dobësuar një pjesë të lidhjeve shoqërore. Dhe pikërisht këtu lind nostalgjia. Jo për mungesën e lirisë. Por për praninë e njëri-tjetrit.Për ndjenjën se askush nuk ishte vetëm. Ndoshta kjo është arsyeja pse, edhe sot, shumë shqiptarë nuk kujtojnë me mall ndërtesat apo rrugët e asaj kohe. Ata kujtojnë njerëzit. Sepse ndërtesat shemben. Rrugët ndryshojnë. Por mënyra si të ka bërë të ndihesh një komunitet mbetet gjatë në kujtesë. Dhe ndoshta kujtesa nuk është arkivi i ngjarjeve. Është arkivi i emocioneve.

NOSTALGJIA E NJË KOHE QË NUK KTHEHET

Kur uniforma ishte edukim, libri autoritet dhe kënga bashkonte një komb. Ka një gabim që e bëjmë shpesh kur flasim për të kaluarën. E shohim vetëm përmes syve të politikës.

Dhe harrojmë se çdo epokë ndërtohet, para së gjithash, nga njerëzit e zakonshëm. Historia nuk është vetëm ajo që shkruhet në dokumente. Historia është ajo që jeton në kujtesën e një mësueseje që për tridhjetë vjet hyri në klasë me të njëjtin përkushtim. Është ajo që kujton një infermiere që kaloi net pa gjumë në spital. Është ajo që mban mend një ushtarak që shërbeu larg familjes. Është ajo që ndien një artist kur dëgjon ende duartrokitjet e publikut. Janë këto histori që ndërtojnë shpirtin e një kombi. Uniforma si shkollë karakteri

Në dekadat e viteve '60, '70 dhe '80, ushtria ishte shumë më tepër sesa një institucion mbrojtjeje. Për mijëra të rinj, ajo ishte një shkollë jete. Në radhët e saj mësohej disiplina, përgjegjësia, respekti për kohën, puna në grup dhe ndjenja se interesi i përbashkët ishte më i rëndësishëm se ai individual. Sigurisht, ajo kohë kishte edhe ngarkesën e sistemit politik ku zhvillohej. Por, përtej ideologjisë, mbetën disa vlera që nuk kanë datë skadence.Disiplina. Përpikëria. Besnikëria ndaj detyrës. Përgjegjësia për shokun. Respekti për flamurin. Këto nuk janë vlera të një sistemi. Janë vlera universale. Edhe sot, kur Forcat e Armatosura Shqiptare janë pjesë e NATO-s dhe ushtarakët tanë shërbejnë në misione ndërkombëtare, thelbi i profesionit mbetet i pandryshuar.

Ndryshojnë teknologjitë. Ndryshojnë armët. Ndryshojnë doktrinat. Por karakteri mbetet arma më e rëndësishme e një ushtaraku.Dhe karakteri nuk ndërtohet me pajisje moderne. Ai ndërtohet me edukim.

Kur arti ishte pjesë e jetës së përditshme

Nëse ka një fushë ku nostalgjia shfaqet më fort se kudo tjetër, ajo është kultura. Mjafton të dëgjosh disa akorde të një kënge të vjetër dhe menjëherë fillojnë kujtimet. Nuk është rastësi. Këngët e atyre viteve nuk ishin thjesht argëtim. Ato ishin pjesë e jetës. Festivali i fundvitit nuk ishte vetëm një program televiziv. Ishte një ngjarje kombëtare. Familjet mblidheshin para ekranit të vetëm që kishin në shtëpi. Diskutonin. Prisnin. Debatonin.

Këngët këndoheshin për muaj të tërë. Sot kemi qindra televizione. Mijëra platforma. Miliona këngë. Por sa prej tyre arrijnë të bashkojnë një komb të tërë?

Teknologjia na ka dhënë pafundësi zgjedhjesh.

Por ndonjëherë zgjedhjet e tepërta krijojnë vetmi kulturore. Secili dëgjon muzikën e vet. Sheh filmin e vet. Jeton në algoritmin e vet. Dikur kultura krijonte kujtime të përbashkëta. Sot krijon përvoja individuale. Asnjëra nuk është domosdoshmërisht më e mirë. Janë thjesht dy botë të ndryshme.

Sporti si krenari kombëtare

Edhe sporti kishte një vend të veçantë në jetën shqiptare. Fitoret nuk ishin vetëm të sportistit. Ishin të të gjithëve. Një medalje festohej në çdo qytet. Një rekord bëhej krenari kombëtare. Njerëzit e ndiqnin sportin jo vetëm për rezultatin. Por sepse ndiheshin pjesë e tij. Sot sporti është profesionalizuar.

Sportistët tanë garojnë në arenat më të mëdha të botës. Kjo është një arritje e jashtëzakonshme. Por ndonjëherë mungon ajo ndjenjë e përkatësisë kolektive që e kthente çdo fitore në një festë të të gjithë shqiptarëve.

Media, nga fjala që pritej te zhurma që nuk pushon

Ka edhe një ndryshim tjetër që ndoshta shpjegon nostalgjinë. Mënyra si informohemi. Dikur lajmi kishte ritëm. Njerëzit prisnin gazetën. Prisnin emisionin e mbrëmjes. Prisnin radion. Informacioni ishte më i kufizuar. Por kishte kohë të përtypjej. Sot jetojmë nën një stuhi informacioni. Çdo minutë prodhohen lajme të reja. Opinione të reja. Video të reja. Reagime të reja. Paradoksi është i madh. Dimë më shumë. Por kuptojmë më pak. Lexojmë më shumë tituj. Por më pak libra. Komunikojmë më shumë. Por dëgjojmë më pak.

Morali nuk ka epokë

Ndoshta pyetja më e rëndësishme nuk është nëse dje ishte më mirë apo sot është më mirë.

Pyetja është tjetër: Çfarë vlerash nuk duhet të humbasë kurrë një shoqëri?

Respekti. Ndershmëria. Fjala e dhënë. Dinjiteti i punës. Dashuria për familjen. Përgjegjësia ndaj komunitetit. Këto nuk janë vlera komuniste. As demokratike.

Janë vlera njerëzore.

Dhe pikërisht këto vlera janë arsyeja pse shumë njerëz flasin me mall për një kohë që nuk mund të rikthehet. Jo sepse duan të rikthejnë të kaluarën. Por sepse nuk duan të humbasin atë që kishte më të mirë.

Liria që fituam, vlerat që nuk duhet t'i humbasim

Çdo brez ka prirjen ta gjykojë kohën e vet si më të vështirën. Është një refleks njerëzor.

Ata që jetuan luftërat besonin se brezat pas tyre do të kishin një jetë më të lehtë. Ata që jetuan varfërinë menduan se mirëqenia do të sillte lumturinë. Ata që jetuan pa liri ëndërruan ditën kur do të mund të flisnin pa frikë.

Dhe ajo ditë erdhi. Pas viteve '90 Shqipëria hyri në një rrugë të re. Një rrugë që nuk ishte e lehtë. Ishte e mbushur me pasiguri, me gabime, me zhgënjime, por edhe me mundësi që brezat e mëparshëm nuk i kishin njohur kurrë. Për herë të parë, shqiptarët mund të udhëtonin lirshëm. Mund të studionin në universitete të huaja. Mund të ndërtonin bizneset e tyre. Mund të lexonin çdo libër. Mund të dëgjonin çdo ide. Mund të votonin. Mund të kritikonin. Mund të ëndërronin pa kufij. Këto janë fitore të mëdha. Dhe askush nuk ka të drejtë t'i nënvlerësojë. Liria nuk është një luks. Është kushti themelor i dinjitetit njerëzor.

Prandaj, çdo krahasim mes dy epokave duhet të nisë nga kjo e vërtetë.

Nuk mund të ndërtohet një shoqëri moderne pa liri. Por po aq e vërtetë është edhe diçka tjetër. Liria, e vetme, nuk mjafton.

Një shoqëri nuk bëhet më humane vetëm sepse ka më shumë mundësi.

Ajo bëhet më humane kur di t'i përdorë ato mundësi për të forcuar njeriun, familjen dhe komunitetin. Kur zhvillimi ecën më shpejt se njeriu. Shqipëria ka ndryshuar me një ritëm që pak vende në Europë e kanë përjetuar. Brenda tri dekadash kemi kaluar nga mungesa e telefonit te telefoni inteligjent. Nga makina që ishte luks, te autostradat. Nga një televizion i vetëm te mijëra kanale. Nga izolimi te lëvizja e lirë. Nga ekonomia e komanduar te tregu i lirë. Ky transformim ka qenë i jashtëzakonshëm. Por çdo transformim i madh sjell edhe kosto. Kosto që nuk maten gjithmonë me shifra. Maten me boshllëqe.Me heshtje. Me mungesa. Në shumë fshatra dëgjohen vetëm zërat e të moshuarve.

Në shumë qytete apartamentet ndriçohen vetëm gjatë pushimeve, kur fëmijët kthehen nga emigracioni. Në shumë familje tavolina është më e pasur se dikur. Por rreth saj ulen më pak njerëz. Kjo nuk është vetëm një statistikë demografike. Është një ndryshim i thellë kulturor. Brezi që iku dhe brezi që kërkon rrënjët Ka një fenomen që më duket ndër më domethënësit në Shqipërinë e sotme. Të rinjtë që nuk kanë jetuar vitet '60, '70 apo '80 janë gjithnjë e më të interesuar t'i njohin ato. Jo përmes librave të historisë. Por përmes rrëfimeve të gjyshërve.

Ata pyesin: "Si ishte shkolla?" "Si ishte lagjja?" "Çfarë bënit kur nuk kishit internet?" "Si festonit?" "Si ishte ushtria?" "Si ishte jeta?"

Këto pyetje nuk lindin nga nostalgjia. Lindin nga nevoja për identitet.

Sepse një brez që nuk njeh rrënjët e tij, e ka më të vështirë të ndërtojë degët e së ardhmes. Prandaj rrëfimet e brezit të vjetër nuk janë thjesht kujtime. Janë një pasuri kulturore. Janë një arkiv i gjallë. Janë historia e përditshme e shqiptarëve. Historia nuk shkruhet vetëm nga kryeministrat, gjeneralët apo akademikët. Ajo shkruhet edhe nga gjyshja që ruan ende librin e parë të nipit. Nga ushtari që mban fotografinë e repartit. Nga mësuesja që kujton klasën e parë. Nga punëtori që ende ruan kartën e punës. Këto janë dokumentet e heshtura të një kombi.

A kemi humbur aftësinë për të dëgjuar?

Jetojmë në epokën e komunikimit. Por paradoksi është se dëgjojmë gjithnjë e më pak. Çdo njeri flet. Pak njerëz dëgjojnë. Kjo është një nga arsyet pse kujtesa e brezave po bëhet gjithnjë e më e rëndësishme. Sepse ajo na mëson durimin. Na mëson të ndalemi. Na mëson se jeta nuk matet vetëm me shpejtësinë. Por edhe me thellësinë. Shqipëria nuk ka nevojë të zgjedhë mes së djeshmes dhe së sotmes. Ajo ka nevojë të ndërtojë një urë. Një urë ku brezi që jetoi sakrificat t'i tregojë brezit që jeton lirinë se çdo e drejtë fitohet me mund. Dhe brezi që jeton sot t'i kujtojë brezit të djeshëm se liria është pasuria më e madhe që një komb mund të ketë. Vetëm atëherë kujtesa pushon së qeni nostalgji. Ajo bëhet urtësi.

Një komb nuk jeton as me nostalgji, as me harresë

Në fund të këtij udhëtimi mes dy epokave, mbetet vetëm një pyetje.

Për çfarë kemi vërtet nostalgji?

Për Shqipërinë e viteve '60, '70 e '80? Për Shqipërinë e pas viteve '90? Apo, në të vërtetë, për diçka shumë më të thellë se koha vetë? Sepse koha nuk është asnjëherë vetëm kalendar. Koha është mënyra se si jetojnë njerëzit. Është mënyra si përshëndeten në mëngjes. Si ulen në tavolinë.Si edukojnë fëmijët.

Si respektojnë mësuesin. Si nderojnë uniformën. Si kujdesen për prindërit.

Si mbajnë fjalën e dhënë. Nëse do ta shihnim historinë shqiptare vetëm si përplasje sistemesh, do të bënim padrejtësi ndaj miliona njerëzve që jetuan, punuan, sakrifikuan dhe ëndërruan në secilën prej tyre. Sepse Shqipëria nuk është vetëm historia e institucioneve. Është historia e njerëzve të zakonshëm. E mësueses që kaloi jetën duke u mësuar brezave alfabetin. E mjekut që shpëtoi jetë pa pyetur për orarin. E ushtarakut që e kuptoi se uniforma nuk është privilegj, por përgjegjësi. E fermerit që mbolli tokën me bindjen se çdo stinë është një premtim. E artistit që kërkoi të mbante gjallë shpirtin e një kombi. Ata nuk jetuan për të hyrë në histori. Por pa ta, historia nuk do të ishte shkruar. Shpesh themi se Shqipëria ka ndryshuar.

Po.

Ka ndryshuar shumë. Rrugët janë më të gjera. Qytetet janë më të mëdha. Teknologjia ka hyrë në çdo shtëpi. Shqiptarët udhëtojnë, studiojnë dhe punojnë në çdo cep të botës. Forcat tona të Armatosura janë pjesë e aleancës më të fuqishme ushtarake në histori. Të rinjtë kanë horizonte që dikur dukeshin të paarritshme. Këto janë fitore që duhen çmuar. Por ndërsa kemi ndërtuar ura, aeroporte, autostrada dhe rrjete dixhitale, lind një pyetje që nuk mund të shmanget:

A kemi ndërtuar me të njëjtin përkushtim edhe urat mes njerëzve?

Sepse zhvillimi nuk matet vetëm me prodhimin kombëtar, me investimet apo me teknologjinë.

Një komb matet edhe me mënyrën se si kujdeset për më të moshuarit. Me respektin që u jep mësuesve. Me vendin që zë libri në jetën e përditshme. Me besimin që qytetarët kanë te njëri-tjetri. Me aftësinë për të mos e lënë askënd vetëm. Këto nuk janë tregues ekonomikë. Janë tregues qytetërimi.

Prandaj nostalgjia nuk duhet parë si një përpjekje për të rikthyer të kaluarën.

Ajo është një alarm i heshtur. Një kujtesë se zhvillimi material nuk mund të zëvendësojë zhvillimin shpirtëror. Se teknologjia nuk mund të zëvendësojë përqafimin. Se një rrjet social nuk mund të zëvendësojë një bisedë mes tre brezash në të njëjtën tavolinë. Se asnjë inteligjencë artificiale nuk mund të krijojë vetvetiu dashurinë, besimin dhe solidaritetin që ndërtohen vetëm mes njerëzve.

Në fund të fundit, ndoshta brezat që flasin me mall për vitet '60, '70 dhe '80 nuk kanë mall për mungesën.

Kanë mall për praninë. Për praninë e familjes. Për praninë e fqinjit.

Për praninë e shokut. Për praninë e komunitetit. Dhe ndoshta brezi i sotëm nuk kërkon të jetojë në të kaluarën. Ai kërkon të kuptojë se si mund të jetojë më mirë të tashmen. Këtu qëndron edhe detyra jonë si shoqëri. Jo të ndërtojmë mite. Jo të rrëzojmë kujtime. Por të dimë të dallojmë vlerën nga ideologjia. Sepse solidariteti nuk ka ngjyrë politike. Respekti nuk i përket një sistemi. Dashuria për familjen nuk varet nga një regjim. Dinjiteti i punës nuk është pronë e asnjë epoke.

Kultura nuk lind nga propaganda. Ajo lind nga shpirti i një populli. Historia na mëson se kombet që ecin përpara nuk janë ato që harrojnë. Janë ato që dinë të kujtojnë me mençuri. Që nuk e shohin të kaluarën si strehë. Por si mësuese. Ndoshta ky është edhe kuptimi më i thellë i nostalgjisë. Ajo nuk është dëshirë për t'u kthyer pas. Është frika se mos humbasim atë që na bëri njerëz.

Shqipëria e shekullit XXI nuk ka nevojë të zgjedhë mes dy epokave. Ajo ka nevojë të ndërtojë një kulturë të re, ku liria të ecë krah për krah me përgjegjësinë; ku zhvillimi ekonomik të mos shkëputet nga drejtësia sociale; ku teknologjia të mos zëvendësojë komunikimin njerëzor; ku familja të mbetet qendra e edukimit dhe shkolla tempulli i dijes. Vetëm atëherë do të mund të themi se kemi mësuar nga historia.

Jo duke e idealizuar. Jo duke e mohuar. Por duke e kuptuar. Sepse një popull që kujton me urtësi është një popull që ecën përpara me siguri.

Dhe nëse një ditë brezat që do të vijnë pas nesh do të flasin me mall për Shqipërinë e sotme, le të mos jetë për ndërtesat që ngritëm apo për teknologjinë që përdorëm.

Le të jetë sepse arritëm të ndërtonim një vend ku njeriu respektonte njeriun.

Kombet nuk mbahen në këmbë vetëm nga ekonomia, institucionet apo ushtritë. Ato mbahen në këmbë nga kujtesa, nga karakteri dhe nga vlerat që zgjedhin të mos i humbasin kurrë.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse nostalgjia nuk është armike e së ardhmes. Kur kuptohet drejt, ajo bëhet ura që lidh atë që kemi qenë me atë që ende mund të bëhemi.