Anjeza Musollari : KUR PUSHTETI PREK DINJITETIN, HESHTJA BËHET BASHKËFAJTORE

Anjeza Musollari

Nuk është dobësi të kërkosh të ecësh përpara. Dobësi është të përdorësh pushtetin e detyrës për të kërkuar çmimin e një karriere.

Videot e bëra publike së fundmi, ku pretendohet se shfaqen raste abuzimi me pozicionin e punës dhe marrëdhënien e pabarabartë të pushtetit, kanë hapur një debat që shkon shumë përtej përmbajtjes së tyre. Ato na vendosin përballë një pyetjeje të madhe morale: çfarë ndodh kur autoriteti i një detyre përdoret jo për të shërbyer, por për të imponuar; jo për të vlerësuar meritën, por për të kërkuar favore; jo për të ndërtuar karrierën e tjetrit, por për ta bërë atë peng të dëshirave të dikujt tjetër?

Kjo është pyetja që duhet të na shqetësojë.

Sepse pas çdo rasti të tillë nuk qëndron vetëm një video. Qëndron një sistem marrëdhëniesh. Qëndron frika e një vajze se mos humbet vendin e punës. Qëndron dilema e një punonjëseje që mund të mendojë se, nëse flet, do të paguajë një çmim më të lartë se ai që i kërkohet të paguajë në heshtje. Qëndron tundimi për të pranuar një kompromis me dinjitetin, sepse përballë është një shef, një drejtues, një njeri që kontrollon një vend pune, një vlerësim, një kontratë, një ngritje në detyrë apo një mundësi për të ardhmen.

Dhe pikërisht këtu nis problemi i vërtetë.

Kur pushteti i institucionit përzihet me interesin personal, marrëdhënia profesionale humbet barazinë e saj.

Një zyrë nuk është vend për të negociuar dinjitetin. Një detyrë nuk është pronë personale. Një pozicion drejtues nuk është licencë për të hyrë në jetën, trupin apo dobësitë e një vartësi. Dhe një vend pune nuk mund të shndërrohet në skenë ku karriera e një gruaje matet me gatishmërinë e saj për të toleruar sjellje të papranueshme.

Kur “mundësia” shndërrohet në presion

Në shoqërinë tonë ekziston një plagë që shpesh nuk duket në dokumentet zyrtare, ideja se dikush që ka pushtet mund të vendosë se kujt i hapet një derë dhe kujt i mbyllet.

Kjo është një formë e rrezikshme pushteti.

Sepse një person që kontrollon një vend pune nuk kontrollon vetëm një pagë. Mund të kontrollojë sigurinë ekonomike të një familjeje, perspektivën profesionale të një të riu, një promovim, një rekomandim, një kontratë, një mundësi trajnimi, një transferim apo një të ardhme të tërë profesionale.

Për këtë arsye, edhe ajo që nga jashtë mund të duket si “zgjedhje personale” duhet parë me shumë kujdes kur ekziston një marrëdhënie e fortë varësie.

A mund të flitet për zgjedhje të lirë kur njëra palë ka në dorë karrierën dhe tjetra ka frikë se mund ta humbasë atë?

A mund të flitet për marrëdhënie të barabartë kur një person mund të shpërblejë ose ndëshkojë tjetrin përmes detyrës?

A mund të quhet “dobësi” e një vajze ajo që në të vërtetë mund të jetë frikë, pasiguri ekonomike, presion apo dëshirë legjitime për të ndërtuar karrierën?

Jo.

Dëshira për t'u ngritur në detyrë nuk është dobësi. Ambicia nuk është turp. Të kërkosh një punë më të mirë nuk është faj.

Faji fillon atëherë kur dikush e di se tjetri ka nevojë për atë mundësi dhe vendos ta shfrytëzojë këtë nevojë për interesin e vet. Këtu morali nuk është çështje dekorative. Është kufiri që ndan autoritetin nga abuzimi.

Vajzat nuk duhet të paguajnë “taksën” e karrierës

Ka një pyetje që duhet bërë pa frikë: çfarë u kërkohet disa vajzave të paguajnë për një vend pune, një promovim apo një mundësi profesionale?

Në një shoqëri normale, përgjigjja duhet të jetë vetëm një: asgjë tjetër përveç punës, profesionalizmit dhe meritës. Por nëse dikush përpiqet ta shndërrojë trupin, emocionet, intimitetin apo vulnerabilitetin e një gruaje në monedhë këmbimi, atëherë nuk kemi më të bëjmë me një marrëdhënie normale profesionale. Kemi të bëjmë me një shkelje të rëndë të etikës dhe, sipas rrethanave konkrete, mund të kemi edhe çështje që kërkojnë përgjegjësi ligjore.

Një vajzë nuk duhet të zgjedhë mes dinjitetit dhe karrierës. Nuk duhet të mendojë se për të avancuar duhet të heshtë. Nuk duhet të mësohet me idenë se “kështu funksionojnë gjërat”. Dhe mbi të gjitha, nuk duhet t'i thuhet se ajo vetë është përgjegjëse për sjelljen e atij që abuzon me autoritetin.

Përgjegjësia i takon atij që ka pushtetin dhe zgjedh ta përdorë atë në mënyrë të gabuar.

Pushteti i vërtetë di të vendosë kufij

Ka një ndryshim të madh mes të pasurit autoritet dhe të abuzuarit me autoritetin. Një drejtues i mirë nuk ka nevojë të frikësojë vartësin. Nuk ka nevojë ta joshë me favore. Nuk ka nevojë t'i kujtojë çdo ditë se “unë të mbaj në punë”. Nuk ka nevojë të krijojë varësi personale.

Një drejtues i vërtetë mat njerëzit me punën e tyre. Ai ose ajo e di se një institucion nuk forcohet kur vartësit i binden nga frika, por kur punojnë me respekt, përgjegjësi dhe besim.

Kjo është edhe arsyeja pse çdo institucion serioz duhet të ketë mekanizma të qartë për denoncimin e ngacmimit, abuzimit të autoritetit dhe konfliktit të interesit. Duhet të ekzistojnë kanale të sigurta raportimi, hetime të paanshme dhe garanci që personi që denoncon nuk do të ndëshkohet për faktin se foli. Sepse një sistem që u kërkon viktimave të heshtin nuk është sistem që mbron moralin.

Heshtja nuk është gjithmonë neutralitet. Në raste të caktuara, heshtja i jep pushtet abuzuesit.

Të mos gjykojmë viktimën, por përgjegjësinë

Debati publik rreth rasteve të tilla ka edhe një rrezik tjetër: që vëmendja të zhvendoset nga sjellja e personit që ka abuzuar te vajza që shfaqet në video.

Kjo është rruga më e gabuar.

Pyetjet nuk duhet të jenë: “Pse ishte atje?” “Pse nuk iku?” “Pse pranoi?” “Pse nuk foli më herët?”

Pyetja e parë duhet të jetë: A është përdorur autoriteti profesional për të ushtruar presion, për të kërkuar favore apo për të kushtëzuar një mundësi pune?

Nëse po, atëherë përgjegjësia duhet të kërkohet aty ku është. Shoqëria ka bërë shumë pak progres nëse një grua që denoncon një padrejtësi detyrohet të mbrojë veten nga gjykimi publik, ndërsa personi me pushtet diskutohet vetëm në planin e “gabimit personal”.

Nuk kemi të bëjmë vetëm me një histori private.

Kur marrëdhënia lidhet me vendin e punës, karrierën dhe autoritetin institucional, çështja bëhet publike në kuptimin më të gjerë të fjalës: është çështje e kulturës sonë të punës.

Përtej videos: çfarë duhet të ndryshojë?

Videot mund të tronditin opinionin publik. Mund të hapin debate. Mund të sjellin hetime. Por një shoqëri serioze nuk duhet të presë videon e radhës për të kuptuar se ekziston problemi.

Duhet të ndërtojmë një kulturë ku kufijtë janë të qartë edhe atëherë kur nuk ka kamera. Duhet të mësojmë të dallojmë autoritetin nga privilegji. Duhet t'u mësojmë drejtuesve se detyra nuk u jep të drejtën të kërkojnë asgjë personale nga vartësit. Duhet t'u mësojmë punonjësve se kanë të drejtë të thonë “jo”. Dhe duhet t'u garantojmë vajzave e grave se një “jo” nuk duhet t'u kushtojë karrierën.

Institucionet duhet të ndërtojnë procedura të besueshme, jo vetëm rregullore që qëndrojnë në dosje. Duhet të ketë përgjegjësi reale kur rregullat shkelen. Duhet të ketë trajnime të vazhdueshme për etikën profesionale dhe parandalimin e ngacmimit. Duhet të ketë mbrojtje për denoncuesit dhe hetime që nuk varen nga miqësitë, pozitat apo lidhjet.

Sepse integriteti institucional nuk matet nga numri i rregullave që kemi shkruar, por nga guximi me të cilin i zbatojmë ato.

Një shoqëri nuk matet nga sa heshtin vajzat

Ka ardhur koha që të ndryshojmë edhe një mënyrë të vjetër të të menduarit. Vajza që refuzon nuk është “problematike”. Vajza që denoncon nuk është “ambicioze”. Vajza që kërkon të ecë përpara me punën e saj nuk është “e dobët”. Dhe vajza që kërkon të ndërtojë karrierën nuk i detyrohet askujt trupin, intimitetin apo dinjitetin e saj.

Ajo i detyrohet vetëm vetes të mos heqë dorë nga ajo që është.

Në të njëjtën kohë, duhet të kemi kujdes që videot e publikuara në rrjetet sociale të mos shndërrohen në gjykata virtuale. Çdo rast duhet verifikuar, çdo pretendim duhet hetuar dhe çdo person ka të drejtën e procesit të rregullt. Përgjegjësia nuk ndërtohet mbi turmën, por mbi faktet. Kjo është po aq e rëndësishme sa mbrojtja e viktimave të mundshme.

Sepse drejtësia kërkon dy gjëra njëkohësisht: mbrojtjen e dinjitetit të atij që mund të jetë dëmtuar dhe respektimin e parimeve të një procesi të drejtë.

Karriera duhet të ndërtohet me punë, jo me kompromis

Në fund të fundit, debati i sotëm nuk duhet të jetë vetëm për disa individë. Duhet të jetë për modelin e shoqërisë që duam.

A duam institucione ku njerëzit ecin përpara sepse janë profesionistë, të përgatitur dhe të aftë? Apo duam një realitet ku dera e karrierës kontrollohet nga individë që mendojnë se mund ta përdorin pozitën për të marrë atë që duan?

A duam gra që hyjnë në punë me besimin se do të gjykohen për aftësinë e tyre? Apo gra që para çdo interviste, takimi apo promovimi duhet të mendojnë nëse pas një mundësie fshihet një kërkesë tjetër?

Përgjigjja duhet të jetë e qartë.

Asnjë karrierë nuk është aq e vlefshme sa të blihet me dinjitet. Dhe asnjë pozitë nuk është aq e lartë sa t'i japë dikujt të drejtën të shkelë mbi dinjitetin e tjetrit.

Shoqëria duhet t'u japë vajzave një mesazh tjetër: puno, mëso, konkurro, përgatitu, syno lart. Por mos prano të besosh se për të arritur atje duhet t'i detyrohesh dikujt me diçka tjetër përveç aftësisë dhe punës tënde.

Dhe drejtuesve duhet t'u japim një mesazh edhe më të fortë: Detyra juaj është besim, jo pronë. Autoriteti juaj është përgjegjësi, jo privilegj personal.

Nëse këtë parim nuk e kuptojmë, atëherë çdo institucion, sado moderne të duket në letër, mbetet i brishtë në themel.

Sepse një “jo” duhet të jetë gjithmonë i sigurt

Një vajzë duhet të ketë të drejtën të thotë “jo” pa humbur vendin e punës. Një punonjëse duhet të ketë të drejtën të refuzojë një kërkesë personale pa u dënuar profesionalisht. Një grua duhet të mund të denoncojë një sjellje abuzive pa u kthyer vetë në objekt gjykimi. Dhe një drejtues duhet ta dijë se autoriteti i tij mbaron aty ku fillon dinjiteti i tjetrit.

Ky nuk është luks.

Është minimumi moral i një shoqërie që pretendon të jetë demokratike, europiane dhe e drejtë.

Prandaj, le të mos mjaftohemi me tronditjen e një videoje dhe me zhurmën e disa ditëve.

Le ta kthejmë këtë debat në një pikë kthese.

Në vendin e punës duhet të ngrihen njerëzit për shkak të meritës, jo të ulen kokat për shkak të pushtetit.

Vajzat nuk duhet të mësojnë si të mbrohen nga abuzimi; institucionet duhet të mësojnë si ta parandalojnë atë.

Dhe mbi të gjitha:

Askush nuk duhet të ketë në dorë çelësin e karrierës së një tjetri dhe të mendojë se bashkë me atë çelës ka fituar edhe të drejtën mbi dinjitetin e tij.

Sepse një shoqëri e fortë nuk është ajo ku të dobëtit heshtin.

Është ajo ku pushteti vendos kufij për veten, institucionet mbrojnë më të pambrojturin dhe meritokracia i hap rrugë njeriut pa i kërkuar të shkelë mbi veten.