Akademik, Prof. Dr. Mehdi Hyseni vendos theksin në një libër të ri studimor; „Ribashkimi i Shqipërisë etnike qetëson Ballkanin“

Akademik, Prof. Dr. Mehdi Hyseni vendos theksin në një libër të ri studimor; „Ribashkimi i Shqipërisë etnike qetëson Ballkanin“

Prof. Dr. Fatmir Terziu

Vëllimi i II i librit studimor „Ribashkimi i Shqipërisë etnike qetëson Ballkanin“ (2025) e ngre autorin e tij, Prof. Dr. Mehdi Hyseni, në një nga pikat më të larta të vëmendjes akademike dhe shkencore të situatës komunitare etnike në tërsinë e dikskursit të tij. Duke ditur se këto aspektualitete të komuniteteve etnike janë trajtuar deri më tani kryesisht nga antropologët dhe etnologët, rëndësia e këtij libri me këtë tematikë të thellë e të domosdoshme na jep arsyen tjetër të vlerës. Meqenëse mjetet specifike të kërkimit që ata kanë zhvilluar nuk janë të zbatueshme për komunitetet që janë zhdukur shumë kohë më parë, Prof Dr Mehdi Hyseni në rolin e një profesionisti të vlerës përditësuese ka shtruar duke kërkuar prova të vetëdijes etnike kryesisht në deklaratat politike, ndërsa më tej është përqendruar në dokumentet e qasjes nga kënde të ndryshme. Parë në këtë vështrim, në këtë situatë që ndodhet vetë Kosova dhe tërësia shqiptare, ky mbetet një studim kritik i këtyre vlerave dhe burimeve të tjera të shkruara. Me një sitë të hollë akademike autori zbulon dhe hedh poshtë deklarimet e shumta, ose dhe ata dashakeqe, se në Ballkan para shekullit të nëntëmbëdhjetë besnikëria etnike zinte një vend shumë më modest në hierarkinë e vlerave morale sesa supozohet zakonisht. Akademiku, Mehdi Hyseni nuk dakordësohet me temat se njerëzit identifikoheshin me një komunitet fetar në radhë të parë, në një masë të madhe duke neglizhuar ose injoruar dallimet etnike dhe duke mos ndjerë detyrime morale bindëse në lidhje me komunitetin etnik të cilit i përkisnin, si në rastin e shqiptarëve, të cilët gjithnjë kanë pasur apriori ekzistencën e tyre etnike të përfaqësimit shekullor. Natyrisht, feja nuk është një komponent i vetëdijes etnike, siç pretendohet shpesh, por dhe në një këndvështrim diskursiv, ndoshta mund të thuhet se edhe ajo ka luajtur një rol disi të domosdoshëm. Por, gjithësesi tek botimi më i ri i autorit, pra, tek vëllimi i II i librit studimor „Ribashkimi i Shqipërisë etnike qetëson Ballkanin“ (2025) identiteti etnik rezulton të jetë më tepër një variant jetik i një identiteti kolektiv më të madh, në thelb tejet më jetik, se sa ai fetar. Kjo gjendje sfidon seriozisht vetë supozimin e disa studiuesve dhe shkon në pikën e domosdoshme ku autori mendon se mendimi tradicional se komunitetet kombëtare vazhdojnë organikisht komunitetet etnike, parathotë thelbin e vetë titullit të këtij libri studimor.

Në një farë mënyre Prof. Dr. Mehdi Hyseni flet për një faktor etnik shqiptar, tek „Ribashkimi i Shqipërisë etnike qetëson Ballkanin“, por dhe pse duket se bashkohet me thirrjet për të riorganizuar kufijtë e Ballkanit sipas kritereve etnike, ai mendon ndryshe dhe natyrisht i citon se janë të rrezikshme dhe do të nxisin pikërisht konfliktet që ato kërkojnë të zgjidhin. Në të fundit nga një seri artikujsh komentues të botuar në mediat e ndryshme i ka përshkruar marrëdhëniet ndëretnike në Ballkan si aq të dëmtuara rëndë saqë janë të pandreqshme. Ai e ka implikuar shovinizmin serb dhe aletatët e tij, po aq dhe ata që e mbështesin, në këtë problem të supozuar, duke debatuar se promovimi i multikulturalizmit nga ana e tij është një politikë e dështuar që po e drejton rajonin drejt një Armagedoni etnik ku shtetet përfundimisht do të shpërbëhen përgjatë vijave etnike, potencialisht me pasoja vdekjeprurëse.

Prof. Dr. Mehdi Hyseni  ka bërë një thirrje që ne duhet të veprojmë për të parandaluar këtë fat të keq përmes një politike të ndarjes etnike, duke theksuar se „Të gjithë ata veprimtarë të shkencës, të politikës, të publicistikës dhe të propagandës masmediale, që në forma të ndryshme improvizuese kanë deklaruar se njohja e pavarësisë së Kosovës njëherazi nënkupton edhe “zgjidhjen përfundimtare” të çështjes kombëtare dhe koloniale shqiptare në Ballkan, janë në lajthitje dhe në gabim të pakorrigjueshëm, sepse një akt të tillë, duhet kuptuar vetëm si një hap përpara drejt zgjidhjes së ardhshme të çështjes  koloniale shqiptare në Ballkan.“ (Hyseni, 2025). Ai ka bërë thirrje për futjen e marrëveshjeve qeverisëse që lidhin pakicat me shtetet etnike të ngjashme ose, më e dëshirueshme, rikonfigurimin e kufijve shtetërorë në mënyrë që komunitetet politike të bëhen etnikisht homogjene. Sipas tij, ky proces homogjenizimi mban çelësin e paqes dhe stabilitetit, pasi siguron „liri nga ndërhyrjet e jashtme dhe mbrojtje nga kërcënimi i agresionit politik nga i cili kanë frikë pakicat në rajon“, pra më saktë „nëse nga Tirana dhe nga Prishtina ky hap nuk përshpejtohet dhe nuk materializohet në kuptimin de fakto dhe de jure të gjithëkombëtarizimit dhe të rindërkombëtarizimit të çështjes së ribashkimit të Shqipërisë Etnike, që sa më parë të vihet në axhendën e shqyrtimit evropian dhe ndërkombëtar, atëherë, shkëputja e Kosovës nga sundimi kolonial i Serbisë, do të ketë vetëm karakter dypalësh të afrimit politik, diplomatik, kulturor, ekonomiko-tregtar dhe të biznesit me Shqipërinë, jo të ribashkimit gjeopolitik kombëtar dhe shtetëror“ (ibid).

Ndërsa idetë e autorit tërheqin vëmendjen, unë i konsideroj ato si të mirëiformuara në mënyrë të kuptimshme. Ato bazohen në një diagnozë të drejtë të një problemi të frymëzuar nga realiteti dhe në një formulim të recetave të frymëzuara nga vetë faktorët realë që mund të ulin konfliktet që bota prej kohësh po kërkon të zgjidhë.

Ndërsa një lëvizje drejt modeleve monoetnike të komunitetit politik dhe qytetarisë është një zhvillim prapavajtës, ajo që parashtron Prof. Dr. Mehdi Hyseni është një elemëntët e trajtuar drejt dhe me fakte. Një fenomen i tillë zhbën dekada të tëra reforme të të drejtave të njeriut dhe i kthen shoqëritë në një epokë të mirëdirektimit etnik ku minoritetet konceptohen si vlera kombëtare ose qytetarë besnikë që duhet të mbahen si perla të së ardhmes në shtetet e tyre etnike të veta.

Si pikënisje, duhet theksuar se propozimi i Prof. Dr. Mehdi Hysenit nuk është etno-nacionalizëm nën një maskë tjetër, por një propozim me vlerë të madhe për vetë aktualitetin e sotëm. Ndërsa ai shkruan „Në vend të “kompromiseve të shumta dhe të dhimbshme”, të bëra nga “elita politike” qeveritare e Kosovës, patjetër dhe, në mënyrë imediate, duhet të vijë në shprehje përfillja dhe përligjja e së drejtës së vetëvendsojes së Kosovës, e cila do të realizohej në saje të organizimit të referendumit, ku në mënyrë ligjore dhe demokratike, populli shqiptar i Kosovës, do të thoshte fjalën e fundit për ardhmërinë e tij. Ky është çelësi i vetëm shpëtimtar si për Kosovën, që të fitojë cilësinë e subjektivitetit juridik ndërkombëtar si shtet më vete, ashtu edhe për Serbinë, që të lirohet sa më parë të jetë e mudnur dhe, përgjithmonë nga bagazhi dhe hipoteka e sundimit të saj kolonial dhe hegjemonist mbi shqiptarët dhe mbi Kosovën dhe, më gjerë në Ballkan“, zgjidhja që ai propozon është pikërisht ajo që këta faktorë të përjashtoheshin nga ajo që do të donin të shihnin të ndodhte, shtete në pronësi të grupeve individuale etnike me fuqi për të sunduar mbi qytetarët që nuk ndajnë etninë e tyre, si në rastin e Kosovës në kohën e mëparshme. …Në këtë kuptim, argumentimi i Prof. Dr. Mehdi Hysenit e kapërcen rrafshin e një polemike të zakonshme politike dhe shndërrohet në një diskurs të mirëfilltë shkencor, që synon të rikonceptojë mënyrën se si trajtohet çështja shqiptare në Ballkan. Ai nuk ndalet vetëm te diagnoza historike e padrejtësive të akumuluara, por shkon më tej, duke e vendosur problemin në raport me të drejtën ndërkombëtare, me parimet e vetëvendosjes së popujve dhe me realitetin gjeopolitik bashkëkohor. Pikërisht këtu qëndron edhe forca e këtij vëllimi: në aftësinë për të ndërlidhur historinë, politikën dhe shkencën juridike në një narrativë koherente dhe bindëse.

Autori e trajton ribashkimin e Shqipërisë etnike jo si një akt impulsiv apo emocional, por si një proces të menduar, të argumentuar dhe të mbështetur në standarde ndërkombëtare. Ai argumenton se pa një zgjidhje të drejtë dhe gjithëpërfshirëse të çështjes shqiptare, Ballkani do të vazhdojë të mbetet një hapësirë e brishtë, e ekspozuar ndaj krizave ciklike dhe ndërhyrjeve të jashtme. Në këtë sens, ribashkimi nuk paraqitet si kërcënim për paqen rajonale, por si një mekanizëm stabilizues, i aftë të zbusë tensionet e trashëguara dhe të krijojë kushte për bashkëjetesë reale mes shteteve.

Një vlerë tjetër e shtuar e këtij studimi është gjuha e tij e matur dhe argumentuese. Edhe kur trajton tema të ndjeshme dhe polemike, Prof. Dr. Mehdi Hyseni shmang retorikën e tepruar dhe ruan një ton akademik, çka e bën veprën të lexueshme dhe të besueshme si për studiuesit, ashtu edhe për vendimmarrësit. Ai i drejtohet jo vetëm publikut shqiptar, por edhe atij ndërkombëtar, duke synuar të ndërtojë ura komunikimi dhe mirëkuptimi mbi një çështje që për dekada është keqinterpretuar ose anashkaluar.

Në këtë parathënie, nuk mund të mos theksohet se vëllimi i II i librit „Ribashkimi i Shqipërisë etnike qetëson Ballkanin“ përfaqëson një kontribut të rëndësishëm në bibliotekën e studimeve shqiptare dhe ballkanike. Ai vjen si një thirrje për reflektim të thellë, për rishikim të paradigmave ekzistuese dhe për guxim intelektual në trajtimin e çështjeve të mëdha kombëtare. Në fund të fundit, ky libër nuk ofron vetëm një tezë, por një ftesë për dialog serioz dhe të përgjegjshëm mbi të ardhmen e shqiptarëve dhe të vetë Ballkanit.

Për këto arsye, vepra e Prof. Dr. Mehdi Hysenit meriton vëmendje të veçantë dhe lexim të kujdesshëm, jo vetëm si një tekst studimor, por si një dokument mendimi që synon të ndikojë realisht në debatin shkencor dhe politik të kohës sonë. Në vijim të këtij këndvështrimi, duhet theksuar se libri nuk synon të imponojë një zgjidhje të vetme, por të hapë një horizont të ri interpretimi për çështjen shqiptare, duke e nxjerrë atë nga klishetë ideologjike dhe nga frika e instrumentalizimit politik. Prof. Dr. Mehdi Hyseni i fton lexuesit të mendojnë ribashkimin jo si një akt përjashtues, por si një proces emancipues, ku parimi i barazisë dhe dinjitetit kolektiv vendoset mbi çdo formë të dominimit historik. Në këtë mënyrë, ribashkimi konceptohet si një akt korrigjues i një padrejtësie të gjatë historike dhe jo si prodhim i një ambicieje të re hegjemoniste.

Autori e vendos theksin edhe te përgjegjësia e elitave politike dhe intelektuale shqiptare, të cilat, sipas tij, shpesh kanë dështuar të artikulojnë në mënyrë të qartë dhe të unifikuar interesin kombëtar në arenën ndërkombëtare. Ky dështim, i shoqëruar me kompromise të nxituara dhe me një diskurs të fragmentuar, ka krijuar konfuzion si brenda shoqërisë shqiptare, ashtu edhe në perceptimin e faktorëve ndërkombëtarë. Libri, në këtë drejtim, shërben edhe si një apel për vetëdije më të lartë kombëtare dhe për ndërtimin e një strategjie afatgjatë, të bazuar në dije, argument dhe konsensus.

Një dimension tjetër i rëndësishëm i këtij vëllimi është trajtimi i marrëdhënieve shqiptaro-serbe jo vetëm si raport force politike, por si një problem strukturor i pazgjidhur, që kërkon një qasje të re. Prof. Dr. Mehdi Hyseni argumenton se pa një ballafaqim të sinqertë me të kaluarën koloniale dhe hegjemoniste, çdo përpjekje për normalizim mbetet sipërfaqësore dhe e përkohshme. Në këtë kontekst, ai e sheh ribashkimin e Shqipërisë etnike si një akt që do t’i mundësonte edhe vetë Serbisë të çlirohej nga një barrë historike që e ka mbajtur peng zhvillimin e saj demokratik.

Duke e lexuar këtë vepër në tërësi, bëhet e qartë se kemi të bëjmë me një tekst që sfidon status quo-në dhe kërkon guxim intelektual nga lexuesi. Ai nuk premton zgjidhje të lehta, por ofron një kornizë analitike të qëndrueshme, mbi të cilën mund të ndërtohet një debat i pjekur dhe i përgjegjshëm. Kjo e bën librin të domosdoshëm për studiuesit e shkencave politike, historisë, së drejtës ndërkombëtare, por edhe për çdo lexues që kërkon të kuptojë rrënjët e thella të problemeve ballkanike.

Në përfundim, „Ribashkimi i Shqipërisë etnike qetëson Ballkanin“, vëllimi II, nuk është thjesht vazhdim i një projekti studimor, por një thellim cilësor i tij. Ai konsolidon profilin akademik të Prof. Dr. Mehdi Hysenit si një mendimtar kritik dhe vizionar, që guxon të artikulojë ide të mëdha në një kohë të ndërlikuar. Ky libër mbetet një pikë referimi për debatin bashkëkohor mbi identitetin, shtetin dhe paqen në Ballkan, duke dëshmuar se shkenca dhe mendimi i argumentuar kanë ende fuqinë për të ndikuar në rrjedhat e historisë.