Fejzulla Berisha: Gjuha shqipe në Republikën e Maqedonisë së Veriut

Gjuha shqipe në Republikën e Maqedonisë së Veriut: ndërmjet garancisë kushtetuese dhe sfidave të zbatimit institucional

Nga Prof. Dr. Fejzulla Berisha

Republika e Maqedonisë së Veriut paraqet një nga modelet më komplekse të shtetit multietnik në rajonin e Ballkanit Perëndimor. Në këtë kontekst, çështja e gjuhës shqipe zë një vend qendror në arkitekturën kushtetuese, politike dhe institucionale të shtetit. Ajo përfaqëson jo vetëm një të drejtë gjuhësore të një komuniteti të rëndësishëm, por edhe një test të funksionimit demokratik dhe të barazisë qytetare.

1. Garancia kushtetuese dhe korniza juridike

Pas Marrëveshjes së Ohrit (2001), gjuha shqipe fitoi një status të avancuar juridik dhe politik, duke u integruar gradualisht në sistemin kushtetues të shtetit. Sot, ajo është e njohur si gjuhë zyrtare në përdorim në institucione të caktuara shtetërore dhe në njësitë e vetëqeverisjes lokale ku shqiptarët përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të popullsisë.

Megjithatë, ekzistenca e normës kushtetuese nuk nënkupton automatikisht zbatim të plotë dhe të barabartë në praktikën institucionale.

2. Pushteti qendror – midis normës dhe praktikës

Në nivelin e pushtetit qendror – Qeveria, Kuvendi, ministritë dhe administrata shtetërore – gjuha shqipe është e garantuar me ligj, por zbatimi i saj shpesh mbetet i pjesshëm dhe i ndryshueshëm.

Në shumë raste vërehen:vonesa në përdorimin e barabartë në dokumentacionin zyrtar,interpretim restriktiv administrativ të dispozitave ligjore,mungesë e unifikimit të standardeve gjuhësore në institucione,dhe ndikim i konsiderueshëm i qasjeve politike në zbatimin teknik të ligjit.Kjo krijon një ndarje të qartë ndërmjet garancisë juridike dhe realitetit administrativ.

3. Pushteti lokal – hapësira më funksionale e zbatimit

Në nivelin e pushtetit lokal, veçanërisht në komunat me shumicë shqiptare, zbatimi i gjuhës shqipe është dukshëm më funksional dhe më i konsoliduar.Aty gjuha shqipe përdoret në:dokumentacionin administrativ,komunikimin zyrtar me qytetarët,shërbimet publike komunale,dhe në procedurat administrative të përditshme.

Megjithatë, edhe ky nivel nuk është plotësisht i pavarur, pasi shpesh varet nga:politikat dhe buxhetet e nivelit qendror,standardet e unifikuara shtetërore,dhe mbikëqyrja institucionale nga organet qendrore.

4. Strukturat horizontale – sfida më e thellë institucionale

Pika më e ndjeshme në zbatimin e gjuhës shqipe mbetet funksionimi i strukturave horizontale të shtetit, si:gjyqësori dhe prokuroria,agjencitë shtetërore,policia dhe administrata publike,si dhe institucionet rregullatore.

Në këto struktura vërehen sfida serioze:përdorim jo i plotë i gjuhës shqipe,mungesë e standardizimit gjuhësor,kapacitete të kufizuara teknike dhe njerëzore,dhe interpretime të ndryshme të ligjit në praktikë.

Kjo dëshmon se barazia gjuhësore ende nuk është e integruar në mënyrë horizontale në gjithë sistemin shtetëror, por mbetet e fragmentuar.

5. Ndërveprimi institucional dhe tensionet politike

Një nga problemet themelore është mungesa e harmonizimit ndërmjet tre niveleve të pushtetit: qendror, lokal dhe strukturave horizontale.

Ky moskoordinim institucional shpesh përforcohet nga:ndikimi i rrymave ultranacionaliste maqedonase,interpretimet politike të së drejtës gjuhësore,dhe rezistenca burokratike ndaj implementimit të plotë të ligjit.

Në këtë mënyrë, gjuha shqipe shpesh mbetet midis normës kushtetuese dhe realitetit politik.

6. Dimensioni evropian i çështjes

Si shtet aspirant për anëtarësim në Bashkimin Evropian, Maqedonia e Veriut ka detyrim të përmbushë standarde të larta në fushën e:barazisë gjuhësore,të drejtave të komuniteteve,dhe mosdiskriminimit institucional.

Në këtë kuadër, zbatimi i plotë dhe efektiv i gjuhës shqipe nuk është vetëm çështje e brendshme politike, por edhe kriter i rëndësishëm i integrimit evropian dhe stabilitetit demokratik.

Gjuha shqipe në Republikën e Maqedonisë së Veriut është juridikisht e garantuar, por institucionalisht ende e sfiduar në zbatim. Analiza e tre niveleve të pushtetit tregon qartë:në nivelin qendror ekziston garancia, por me zbatim të pjesshëm;në nivelin lokal ekziston funksionalitet më i avancuar;në strukturat horizontale ekziston hendeku më i madh institucional.

Prandaj, sfida kryesore mbetet konsolidimi i një sistemi të unifikuar, funksional dhe të barabartë të përdorimit të gjuhës shqipe në të gjitha nivelet e shtetit, si parakusht për një demokraci të qëndrueshme multietnike dhe për integrim të plotë evropian.