Fatmir Terziu: Vangjel Zafirati përfaqëson një laborator të gjallë të përdorimit artistik të gjuhës

Në tërësi, diskursi poetik i Zafiratit karakterizohet nga një ekonomi e kujdesshme gjuhësore që privilegjon sugjerimin mbi shpjegimin, një përdorim i dendur i figuracionit (metaforë, personifikim, sinestezi), një ndërthurje e vazhdueshme mes natyrës dhe përvojës njerëzore, dhe një lëvizje nga konkretja drejt abstraktes.

Poezia e poetit sarandiot, Vangjel Zafirati përfaqëson një laborator të gjallë të përdorimit artistik dhe të qëllimshëm të gjuhës, ku fjala nuk është vetëm bartëse kuptimi, por një trup i ndjeshëm që prodhon përjetime të shumëfishta: emocionale, shqisore dhe intelektuale. Diskursi i tij poetik ndërtohet mbi një tension të vazhdueshëm midis heshtjes dhe shpërthimit, trupit dhe shpirtit, natyrës dhe kujtesës, duke e bërë gjuhën një hapësirë transformimi.

Në poezinë “Ringjallje”, përdorimi i gjuhës është i përqendruar dhe simbolik. Sintagmat e shkurtra  “vështrim i druajtur”, “kurm i skllavëruar”  krijojnë një densitet emocional të menjëhershëm. Këtu kemi një zhvendosje diskursive nga viktimizimi drejt fuqizimit: gruaja kalon nga “vejushë” në një figurë që “shkeli mbi vdekjen”. Ky transformim realizohet përmes një ekonomie gjuhësore që shmang shpjegimin dhe zgjedh sugjerimin, duke i lënë lexuesit hapësirë për ta përjetuar ringjalljen si akt të brendshëm. Fjala “ringjallje” nuk është vetëm metaforë, por një akt performativ: ajo e realizon vetë procesin që emërton.

Në “Lëndinë e gjelbëruar”, diskursi poetik zhvendoset drejt shqisores dhe vizuales. Heshtja (“Nuk fliste…”) funksionon si një strukturë ritmike dhe semantike, duke krijuar një boshllëk që mbushet nga “zërat” e ngjyrave. Këtu gjuha operon përmes sinestezisë: ngjyrat “flasin”, ndërsa figura femërore bëhet një ekran ku projektohet natyra. Përdorimi i epitetit  “lulëkuqe adoleshente”, “lulekëmbora të virgjëra”  nuk është thjesht dekorativ; ai krijon një antropomorfizim të natyrës që e afron atë me ciklin jetësor dhe emocional të njeriut. Diskursi këtu është i butë, por i ngarkuar me një erotikë të nënkuptuar dhe me një melankoli të heshtur.

Në “Shegë e vjeshtës”, gjuha bëhet më trupore dhe më dramatike. Foljet si “shkopsiti”, “u drithërua”, “digjej” ndërtojnë një koreografi të trupit në raport me stinën. Vjeshta nuk është vetëm sfond, por një forcë që zhvesh, përfshin dhe konsumon. Metafora e “shegëve shpërthyese” krijon një imazh të dyfishtë: pjellori dhe shkatërrim. Diskursi këtu është i ndarë mes vëzhguesit dhe subjektit, duke krijuar një distancë që rrit tensionin estetik dhe intelektual. Poeti nuk e përshkruan thjesht skenën; ai e problematizon aktin e të parit.

Në “Mëngjes vere”, ekonomia e gjuhës arrin një kulm minimalist. Vargje të shkurtra, të prera, që imitojnë frymëmarrjen dhe lëvizjen. Akti i zhytjes (“U zhyt…”) shoqërohet me një çarje të dritës dhe të perceptimit. Këtu kemi një përvojë liminale, ku kufijtë mes trupit dhe natyrës shpërbëhen. Gjuha krijon një efekt kinematografik, ku çdo imazh është një kornizë e shkurtër, por e ngarkuar me intensitet.

Në “Në Orikum”, diskursi merr përmasa mitike dhe kozmike. Referenca ndaj “argonautëve” dhe prania e hënës që “eci këmbëzbathur” krijojnë një hapësirë ku koha historike dhe ajo mitike ndërthuren. Këtu gjuha nuk është vetëm përshkruese, por invokuese: ajo thërret një univers arketipal. Pyetja finale  “me gjithë këtë dritë ç’të bëjmë?”  e zhvendos poezinë nga përjetimi estetik në reflektim filozofik, duke e bërë lexuesin bashkëpjesëmarrës në një krizë kuptimi.

Në “Kuaj deti”, metafora e dallgëve si “kalorës shkumëbardhë” është një shembull i fuqishëm i animizmit poetik. Gjuha këtu është dinamike, e mbushur me energji dhe lëvizje. Referenca ndaj Zeusit shton një dimension epik, duke e ngritur përvojën natyrore në një nivel mitologjik. Diskursi krijon një ndjesi të fuqisë së pakontrollueshme, ku njeriu mbetet spektator.

Në poezitë si “Shkreti” dhe “Kishëz e paqtë”, gjuha bëhet më e përmbajtur dhe elegjiake. Këtu dominon një diskurs i kujtesës dhe i mungesës. Elementet si “borziloku i mallit” apo “flakëza e zbehtë e qiririt” janë shenja të një simbolike të krishterë dhe tradicionale, që e lidhin individin me një trashëgimi shpirtërore. Heshtja dhe rrënojat bëhen forma të komunikimit, ndërsa gjuha funksionon si një urë mes të gjallëve dhe të munguarve.

Në “Melankoli”, poeti redukton gjithçka në një gjendje të pastër emocionale. Këtu diskursi është më abstrakt, më i përqendruar në ndjesi sesa në imazh. Melankolia përkufizohet si diçka e dëshiruar, çka krijon një paradoks që stimulon reflektimin intelektual.

Së fundi, në “Në shtratin e saj”, gjuha arrin një kulm sensual dhe filozofik. Figura femërore dhe lumi Vjosa bashkohen në një identitet të dyfishtë. Referenca ndaj idesë se “në të njëjtat ujëra nuk zhytem dy herë” i afrohet konceptit të Herakliti, duke e futur poezinë në një dialog me traditën filozofike. Këtu gjuha është njëkohësisht trupore dhe metafizike, duke krijuar një përvojë të thellë estetike. Kjo e bën gjuhën e tij një instrument të shumëfishtë: ajo nuk përshkruan vetëm botën, por e rindërton atë në vetëdijen e lexuesit, duke prodhuar një përvojë që është njëkohësisht ndjesore dhe refleksive.

Duke u mbështetur në këto katër shtylla themelore të diskursit poetik të Vangjel Zafirati, mund të thellohet më tej mënyra se si gjuha e tij nuk është thjesht mjet shprehjeje, por një mekanizëm ndërtimi i përvojës estetike. Së pari, ekonomia e kujdesshme gjuhësore, që privilegjon sugjerimin mbi shpjegimin, krijon një poezi që nuk e konsumon menjëherë kuptimin. Në vend që të japë përgjigje, ajo hap horizonte. Vargjet e shkurtra, shpesh të fragmentuara, funksionojnë si impulse emocionale të ndërprera, që kërkojnë plotësim nga vetë lexuesi. Kjo teknikë i afrohet një forme të heshtur komunikimi, ku ajo që nuk thuhet është po aq e rëndësishme sa ajo që artikulohet. Në këtë kuptim, gjuha bëhet një hapësirë rezonance, jo një strukturë e mbyllur kuptimore.

Së dyti, përdorimi i dendur i figuracionit nuk është vetëm një ornament stilistik, por një mënyrë e të menduarit poetik. Metaforat e Zafiratit janë shpesh të dyfishta në funksion: ato krijojnë imazh dhe njëkohësisht zhvendosin kuptimin. Personifikimi i natyrës – dallgët si kuaj, ngjyrat që flasin, hëna që ecën – e çon lexuesin drejt një bote ku kufijtë midis subjektit dhe objektit treten. Ndërsa sinestezia krijon një përzierje shqisore që e intensifikon përjetimin: shikimi bëhet dëgjim, ngjyra bëhet zë, drita bëhet prekje. Kjo shumësi perceptimesh e shndërron poezinë në një përvojë trupore, jo vetëm mendore.

Së treti, ndërthurja e natyrës me përvojën njerëzore është një nga tiparet më të qëndrueshme të këtij diskursi. Natyrës nuk i jepet roli i sfondit, por i bashkëprotagonistes. Ajo ndjen, reagon, transformohet njësoj si njeriu. Vjeshta nuk është vetëm stinë, por gjendje shpirtërore; deti nuk është vetëm hapësirë, por një forcë që përthith dhe rilind. Kjo ndërthurje krijon një lloj “ekologjie emocionale”, ku njeriu dhe natyra janë të lidhur në një cikël të përbashkët ekzistence. Në këtë mënyrë, përvoja individuale universalizohet pa humbur intimitetin e saj.

Së katërti, lëvizja nga konkretja drejt abstraktes është një trajektore e vazhdueshme në poezinë e tij. Shpesh poezia nis me një imazh të prekshëm – një trup, një lule, një bregdet – dhe gradualisht zhvendoset drejt një reflektimi më të gjerë mbi jetën, kohën apo qenien. Ky tranzicion nuk është i menjëhershëm, por i rrjedhshëm, pothuajse i padukshëm. Lexuesi e gjen veten duke kaluar nga një përjetim shqisor në një meditacion filozofik pa e ndjerë prerjen. Kjo teknikë i jep poezisë një thellësi të shtresëzuar, ku çdo lexim mund të zbulojë një nivel të ri kuptimi.

Në këtë kontekst, mund të thuhet se diskursi i Zafiratit operon në një hapësirë ndërmjet ndjesisë dhe mendimit, duke i mbajtur të dyja në një ekuilibër delikat. Ai nuk e shpjegon botën, por e sugjeron atë; nuk e përkufizon emocionin, por e provokon; nuk e ndan njeriun nga natyra, por i bashkon në një përvojë të vetme. Kjo e afron poezinë e tij me një traditë më të gjerë estetike dhe filozofike, ku kuptimi nuk është një pikë fikse, por një proces i vazhdueshëm. Në këtë sens, mund të lexohet në dritën e mendimit të Martin Heidegger, për të cilin gjuha është “shtëpia e qenies”, tek Zafirati, gjuha nuk përshkruan vetëm qenien, por e bën atë të dukshme përmes një përvoje poetike që ndërthuret me heshtjen, figurën dhe natyrën.

Në fund, ajo që mbetet është një poezi që nuk kërkon të kuptohet menjëherë, por të përjetohet një poezi që vepron si një hapësirë e hapur, ku lexuesi hyn jo për të gjetur përgjigje, por për të zbuluar vetveten nëpërmjet gjuhës. Në këtë vijë leximi, figura e Vangjel Zafirati merr një përmasë edhe më të plotë kur shihet në kontekstin e dygjuhësisë së tij krijuese. Të shkruarit në shqip dhe greqisht nuk është thjesht një aftësi komunikimi në dy kode gjuhësore, por një zgjerim i vetë hapësirës poetike. Secila gjuhë mbart ritmin, kujtesën kulturore dhe ngarkesën e vet simbolike; ndërsa poeti lëviz mes tyre, ai krijon një territor të tretë, një gjuhë poetike personale që i tejkalon kufijtë e secilës veçmas.

Kjo dygjuhësi nuk e fragmenton zërin e tij, përkundrazi e pasuron. Në të mund të dallohen nuanca të ndryshme të ndjeshmërisë, një intimitet më i brendshëm dhe tokësor që shpesh lidhet me shqipen, dhe një hapje drejt një tradite më të gjerë mesdhetare që mund të artikulohet përmes greqishtes. Por në të dy rastet, thelbi mbetet i njëjtë, një poezi e ndërtuar mbi sugjerimin, figurën dhe përjetimin.

Fakti që poezia e tij është përkthyer në disa gjuhë të tjera dëshmon se kjo strukturë diskursive ka një potencial universal. Megjithatë, përkthimi, sado i kujdesshëm, gjithmonë bart një humbje të lehtë të atij tensioni të brendshëm që krijohet nga loja me tingullin, ritmin dhe ngarkesën kulturore të fjalës në origjinal. Pikërisht për këtë arsye, vlerësimi i Zafiratit duhet të theksojë mbi të gjitha dimensionin e tij krijues si poet, më shumë sesa shtrirjen gjeografike të përkthimeve.

Ai nuk është thjesht një autor që “kalon” nga një gjuhë në tjetrën, por një poet që ndërton një univers të vetin, ku gjuha është materie e gjallë dhe e formësueshme. Në këtë univers, fjala nuk është e nënshtruar ndaj realitetit, por e rikrijon atë në mënyrë të vazhdueshme. Kjo e vendos Zafiratit në një hapësirë ku vlera e tij nuk matet vetëm me praninë ndërkombëtare, por me intensitetin dhe origjinalitetin e ligjërimit poetik.

Në fund, ai duhet vlerësuar si një zë që, përmes një ekonomie të hollë gjuhësore, figuracioni të pasur dhe një ndjeshmërie të thellë ndaj natyrës dhe qenies, arrin të krijojë poezi që nuk i përkasin vetëm një gjuhe apo një kulture, por një përvoje universale njerëzore. Dhe pikërisht këtu qëndron pesha e tij më e madhe: në aktin krijues, aty ku gjuha bëhet poezi dhe poezia bëhet mënyrë e të qenit.