Fatmir Terziu: Shkrimtarët, ura të identiteteve

Fatmir Terziu: Shkrimtarët, ura të identiteteve

Dita e fundit e London Book Fair 2026 ka gjithmonë një ndjenjë të veçantë. Në korridoret e saj qarkullojnë gjuhë të ndryshme, ide të shumta dhe histori që presin të gjejnë lexuesin e tyre. Librat vendosen në rafte, por në të vërtetë ata janë në lëvizje të vazhdueshme: udhëtojnë nga një vend në tjetrin, nga një kulturë në tjetrën, nga një identitet në një tjetër. Në këtë hapësirë të madhe të botës së botimit, shkrimtarët shpesh bëhen ura të padukshme që lidhin kultura, histori dhe përvoja njerëzore. Në këtë atmosferë, një nga takimet e planifikuara të ditës së fundit ishte me autorin Brendan Ferrill, shkrimtarin e romanit “In the Path of Leonardo”, botuar nga Austin Macauley Publishers. Takimi kishte thjeshtësinë e një bashkëbisedimi mes dy autorësh, por edhe rëndësinë e një momenti ku dy libra dhe dy botë kulturore vendosen përballë njëri-tjetrit me respekt dhe kureshtje. Ai më dha librin e tij. Unë i dhashë librin tim: “Sir Norman Wisdom: A Parametric Study of Comedy, Cinema, and Albanian Cultural Reception”.

Pastaj biseda mori drejtimin e vet natyror. Folëm për librat. Folëm për mënyrën se si lind një histori. Folëm për vendet tona dhe për rrugët që ndjek letërsia për të arritur tek lexuesi. Në këto takime kupton se librat nuk janë vetëm objekte kulturore; ata janë identitete që flasin përmes autorëve të tyre.

Romani i Brendan Ferrill është një histori që ndërthur misterin, artin dhe psikologjinë njerëzore. Në zemër të Parisit të vitit 1978, personazhi i ri Billi përballet me një figurë të errët dhe enigmatike: Madam Terminator, një artiste e famshme për pikturat e saj të frikshme që kapin momentet e fundit të jetës së të rinjve. Kur miku i tij Tom bie në grackën e kësaj figure të rrezikshme, Billi nis një udhëtim të mbushur me ankth dhe vendosmëri për ta shpëtuar. Në këtë rrëfim, arti nuk është vetëm krijim; ai bëhet një fushë tensioni mes estetikës dhe moralit. Personazhet, Billi, gazetarja investigative Madelyn Allard dhe Charlotte, pastruesja e artistes që kërkon hakmarrje, përballen me një botë ku arti mund të jetë edhe shpëtim, edhe rrezik. Me miliona franga në lojë dhe me jetë njerëzish të varura në një fije të hollë, historia ndërton një atmosferë dramatike ku arti takon tmerrin.

Pikërisht kjo fuqi narrative ka bërë që kritika të shprehet me admirim për veprën e Ferrill. “Një shkrimtar i apasionuar dhe i përkushtuar, rrëfimi i të cilit evokon epikën dhe të gëzueshmen,” është shprehur Jessica Siân. Ndërsa Leo Ulph nga BBC Radio Kent e ka cilësuar librin “të mrekullueshëm dhe të frymëzuar me mjeshtëri”. Kritiku Jonathan Barnes e përshkruan stilin e tij si “antik, djallëzor dhe të paparashikueshëm”, një stil që vjen nga një këndvështrim i veçantë dhe plot guxim krijues. Edhe një skenar i lidhur me këtë histori u përzgjodh ndër më të mirët në një thirrje të hapur të BBC në vitin 2023, duke hyrë në 10 për qindëshin më të mirë të skenarëve të paraqitur.

Nga ana ime, libri që i dhashë Ferrillit është një studim i thelluar mbi komedinë dhe trashëgiminë kulturore të aktorit të madh britanik Norman Wisdom. Ky studim përpiqet të tregojë se komedia e Wisdom nuk është thjesht spontanitet apo improvizim, por një art i ndërtuar me strukturë të saktë. Filmat e tij janë një laborator i vërtetë i komedisë. Ata përdorin narracionin parametrik, ritmin, përsëritjen, kompozimin vizual dhe tingullin, për të krijuar situata komike që duken të rastësishme, por që në fakt janë të menduara me shumë kujdes. Personazhi i tij i famshëm Norman Pitkin lëviz në një botë objektesh dhe marrëdhëniesh sociale ku çdo hap, çdo rrëzim dhe çdo shikim krijon humor të pastër vizual. Në këtë kuptim, komedia e Wisdom mbart ndikime nga tradita e madhe e kinemasë. Ajo ka gjestin poetik të Charlie Chaplin, precizionin mekanik të Buster Keaton dhe vëzhgimin social të Jacques Tati. Megjithatë, Wisdom krijoi një idiomë të vetën, një formë komedie britanike të pasluftës që është njëkohësisht popullore dhe universale.

Një kapitull i veçantë i këtij libri lidhet me marrëdhënien e Wisdom me Shqipërinë. Për publikun shqiptar, filmat e tij nuk ishin thjesht komedi. Ata u bënë një burim gëzimi dhe shprese në një periudhë të vështirë historike. Në shumë mënyra, figura e Wisdom u kthye në një simbol optimizmi dhe qëndrueshmërie, një ikonë e dashur që i tejkaloi kufijtë kulturorë dhe politikë.

Në epokën e sotme digjitale, kjo trashëgimi vazhdon të jetojë. Ritmi vizual dhe gjuha universale e komedisë së Wisdom përkthehen lehtësisht në kulturën e mediave sociale, në meme dhe në platforma si TikTok. Kjo tregon se komedia klasike, kur është e ndërtuar mbi parime të forta artistike, nuk plaket kurrë. Në fund të bisedës sonë në panair, mbeti një ndjesi e qartë, librat janë më shumë se histori. Ata janë mënyra se si kulturat komunikojnë me njëra-tjetrën.

Në një tavolinë të vogël në London Book Fair 2026, dy libra nga dy botë të ndryshme u shkëmbyen mes dy autorëve. Njëri rrëfen misterin dhe dramën e një historie artistike në Paris.

Tjetri analizon komedinë dhe ndikimin kulturor të një figure të dashur të kinemasë në Shqipëri e më tej. Por të dy dëshmojnë të njëjtën gjë, letërsia nuk njeh kufij, sepse në fund, shkrimtarët janë pikërisht kjo, ura të identiteteve. Dhe librat janë rrugët që na çojnë nga njëri breg i kulturës tek tjetri.