Fatmir Terziu: Një kritikë ndaj kritikës: mes mitizimit dhe keqleximit të letërsisë

Një kritikë ndaj kritikës: mes mitizimit dhe keqleximit të letërsisë

Në tekstin e tij për romanin “Jam Mysliman”, Agim Vinca ndërton një mbrojtje të zjarrtë për autorin Ben Blushi, duke e vendosur këtë të fundit në një piedestal ku letërsia, fama dhe ndikimi shoqëror përzihen në mënyrë problematike. Por pikërisht këtu nis edhe keqkuptimi themelor: Vinca nuk e lexon Blushin vetëm si tekst, por si fenomen, duke e zhvendosur analizën nga estetika drejt admirimit. Kjo ese synon të kundërshtojë të dy, Vincën për mitizimin kritik dhe Blushin për thjeshtëzimet ideologjike që maskohen si provokim letrar.

Së pari, duhet vënë në dukje se argumenti i Vincës mbështetet më shumë në biografi, sesa në vepër. Kujtimi i tij personal me një Blushi fëmijë nuk është thjesht hyrje narrative, por një përpjekje për të krijuar një lidhje intime që i jep autoritet të rremë kritikës. Letërsia, megjithatë, nuk matet me kujtime anekdotike. Ky sentimentalizëm e dobëson analizën dhe e zhvendos fokusin nga teksti tek figura.

Më tej, Vinca e quan Blushin “shkrimtar kritik, subversiv”, duke e lidhur me emra si Umberto Eco apo José Saramago. Këto krahasime janë jo vetëm të nxituara, por edhe konceptualisht të pasakta. Subversiviteti i mirëfilltë letrar nuk qëndron në trajtimin e temave tabu, por në mënyrën se si këto tema çmontohen në nivel strukturor, gjuhësor dhe filozofik. Tek Blushi, shpesh kemi një linearitet ideor që synon të bindë, jo të problematizojë. Ai nuk e hap dilemën, ai e orienton lexuesin drejt një përfundimi të parapërcaktuar.

Këtu qëndron edhe kundërshtia e dytë, këtë herë ndaj vetë Blushit. Në romanin “Jam Mysliman”, sipas përshkrimit të Vincës, kemi një ndarje të prerë mes “myslimanëve” dhe “islamikëve”, ku të dytët paraqiten si rrezik për kombin. Kjo ndarje, ndonëse e veshur me gjuhë letrare, është një reduktim i një realiteti kompleks fetar dhe kulturor në një binar ideologjik. Letërsia e mirë nuk operon me etiketime të tilla të thjeshtuara, ajo i ndërlikon, i turbullon, i bën të paqarta kufijtë.

Në këtë pikë, Blushi nuk është aq “heretik” sa pretendon Vinca. Ai është, përkundrazi, didaktik. Provokimi i tij nuk buron nga ambiguiteti artistik, por nga polarizimi i drejtpërdrejtë. Dhe kjo e zhvendos veprën nga territori i letërsisë drejt publicistikës së maskuar. Një tjetër problem në qasjen e Vincës është identifikimi i suksesit me vlerën. Faktohet se Blushi është ndër më të lexuarit, por lexueshmëria nuk është kriter estetik. Historia e letërsisë është plot me autorë të lexuar masivisht që nuk kanë rezistuar në kohë. Duke e përdorur popullaritetin si argument, Vinca bie në një logjikë tregu, jo në një kritikë letrare.

Edhe referimi te “letërsia e veseve” është problematik. Ideja se veset janë “gruri, mielli dhe buka e letërsisë” është një formulë e bukur, por e mangët. Letërsia nuk ushqehet vetëm nga veset, por nga kompleksiteti i përvojës njerëzore, ku virtyti, dilema morale dhe paradoksi bashkëjetojnë. Reduktimi i saj në një dimension të vetëm e varfëron.

Në fund, ajo që mungon si te Vinca ashtu edhe te Blushi është vetëdija për kufijtë e diskursit letrar kur ai prek çështje të ndjeshme si feja dhe identiteti. Vinca e mbron këtë diskurs në emër të lirisë së shprehjes, por harron se liria nuk përjashton përgjegjësinë estetike dhe konceptuale. Ndërsa Blushi, në përpjekje për të qenë provokues, rrezikon të bjerë në skematizëm. Prandaj, kundërshtia ndaj të dyve nuk është refuzim i vlerave të tyre, por kërkesë për një standard më të lartë, që kritika të jetë analizë dhe jo elogj, dhe që letërsia të jetë kërkim i së vërtetës në kompleksitetin e saj, jo thjesht shpallje tezash në formë narrative.