Fatmir Terziu: “Kujdes leximi!”

Nga përvoja ime si lexues, shkrimtar, dhe si vëzhgues i zhvillimeve kulturore, kam arritur në përfundimin se leximi në Shqipëri nuk përballet thjesht me një krizë sasie, por mbi të gjitha me një krizë cilësie dhe qasjeje. Në reflektimin tim “Kujdes leximi!” kam sugjeruar se mënyra se si ne zgjedhim një libër për ta lexuar, apo për ta braktisur, është tregues i drejtpërdrejtë i marrëdhënies sonë me tekstin dhe, në një plan më të gjerë, me mendimin. Disa lexues ndalen në faqet e para, të tjerë kërkojnë fundin për të kuptuar destinacionin e rrëfimit, ndërsa të tjerë ndërhyjnë në mes të tekstit për të testuar koherencën dhe tërheqjen e tij; unë i shoh të gjitha këto si shenja të një leximi që po largohet nga lineariteti tradicional dhe po hyn në një fazë seleksionimi të shpejtë.

Kjo nuk është rastësi. Jetojmë në një kohë ku vëmendja është bërë një burim i kufizuar dhe ku lexuesi përballet me një mbingarkesë informacioni. Për këtë arsye, sugjeroj se leximi po shndërrohet në një akt filtrimi, ku libri duhet të “bindë” brenda një hapësire të shkurtër kohore. Por pikërisht këtu lind problemi: kur leximi reduktohet në testim të menjëhershëm, ai humbet funksionin e tij më të thellë, atë të ndërtimit gradual të kuptimit. Nuk është rastësi që vepra si Ulysses e James Joyce braktisen nga shumica e lexuesve që në faqet e para. Kjo nuk lidhet vetëm me vështirësinë e tekstit, por edhe me mungesën e durimit për të hyrë në një univers që kërkon përkushtim.

Në këtë kuadër, sugjeroj se problemi i leximit në Shqipëri është i shumëfishtë. Sistemi arsimor, në vend që të kultivojë kënaqësinë e leximit dhe aftësinë për interpretim, shpesh e redukton librin në një detyrim formal. Kjo prodhon lexues që lexojnë për të përfunduar, jo për të kuptuar. Nga ana tjetër, mungesa e një kulture të mirëfilltë debati letrar e bën leximin një akt të izoluar, pa jehonë në mendimin publik. Ndërkohë, ndikimi i mediave sociale ka përforcuar prirjen drejt fragmentit, ku teksti i plotë zëvendësohet nga përmbledhja dhe ku opinioni krijohet pa kaluar përmes procesit të thellë të leximit.

Pikërisht për këtë arsye, në reflektimin tim kam ngritur pyetjen: si e dimë nëse një libër ia vlen të lexohet? Sugjeroj se kjo pyetje nuk ka një përgjigje të thjeshtë, sepse ajo lidhet me formimin e lexuesit dhe me aftësinë e tij për të ndërtuar kritere. Në mungesë të këtyre kritereve, zgjedhja mbetet e rastësishme dhe leximi bëhet i fragmentuar, duke prodhuar një mendim po aq të fragmentuar. Kjo krijon një rreth të mbyllur ku mungesa e thellësisë në lexim dobëson mendimin kritik dhe, në të njëjtën kohë, mungesa e mendimit kritik e bën të pamundur leximin e thellë. Megjithatë, unë sugjeroj se nuk ka një metodë të vetme të drejtë për të lexuar. Çdo lexues ndërton mënyrën e tij, por kjo liri duhet të shoqërohet me ndërgjegjësim. Leximi nuk është vetëm një akt konsumimi, por një proces përballjeje me tekstin, me idetë dhe me vetveten. Braktisja e një libri mund të jetë një zgjedhje e arsyeshme, por kur ajo bëhet refleks i parë, atëherë kemi të bëjmë me një shmangie nga sfida intelektuale.

Në përfundim, sugjeroj se sfida kryesore për leximin në Shqipëri nuk është thjesht rritja e numrit të lexuesve, por transformimi i mënyrës së të lexuarit. Leximi duhet të rikthehet si një akt i vetëdijshëm, i thellë dhe kritik, sepse vetëm në këtë mënyrë ai mund të përmbushë funksionin e tij themelor: ndërtimin e mendimit. Dhe pikërisht për këtë arsye, paralajmërimi që kam artikuluar mbetet thelbësor: kujdes leximi, sepse mënyra se si lexojmë është mënyra se si mendojmë.