Fatmir Terziu: Kjo fotografi nuk është vetëm një dritare drejt së shkuarës

Në këtë fotografi të viteve ’40, Elbasani shfaqet si një trup i gjallë, i qetë dhe i harmonizuar me vetveten. Në qendër, Çezma e Bezistanit nuk është thjesht një burim uji, por një nyje sociale ku njerëzit takoheshin, ndaleshin, shkëmbenin fjalë e përditshmëri. Rreth saj, kalldrëmi i çrregullt, shtëpitë me çati të kuqe dhe hija e pemës krijojnë një ritëm që sot duket pothuajse i humbur. Majtas, pas trungut të dendur, ngrihet e qetë Kulla e Sahatit, si një dëshmi kohe që vëzhgon pa ndërhyrë, duke matur jo vetëm orët, por edhe kujtesën. Kjo pamje nuk është vetëm dokument, është një mënyrë jetese. Njerëzit duken të lidhur me hapësirën, me ritmin e saj të ngadaltë, me një qytet që nuk ka nevojë të bërtasë për të ekzistuar. Turizmi, në këtë kontekst, nuk do të kishte qenë një industri e projektuar, por një përvojë organike, një vizitor do të vinte këtu për të ndjerë kohën, jo për ta konsumuar atë.

Nëse e krahasojmë këtë realitet me Elbasanin e sotëm, lind një pyetje e pashmangshme: çfarë humbëm në këtë rrugë drejt “modernizimit”? Ajo pjesë e bukur e qendrës historike, me strukturën e saj autentike osmane dhe ballkanike, sot në një masë të madhe nuk ekziston më. Dhe këtu nuk bëhet fjalë për nostalgji romantike, por për një analizë të kthjellët, kur një qytet zhduk shtresat e tij historike, ai nuk fiton thjesht hapësirë, ai humbet identitet. Të thuash se zhdukja e kësaj trashëgimie është një “krim” mund të tingëllojë e fortë, por në thelb është një akt i rëndë ndaj kujtesës kolektive. Sepse historia nuk është një luks estetik, ajo është kapital kulturor. Në turizëm, ky kapital është vendimtar. Një qytet pa histori të dukshme është një qytet pa narrativë. Dhe një turist nuk udhëton vetëm për të parë ndërtesa, ai udhëton për të hyrë në një histori.

Kjo fotografi nuk është vetëm një dritare drejt së shkuarës

Mjafton të shohim qytete të ngjashme që e kanë ruajtur këtë ekuilibër. Berati, me arkitekturën e tij karakteristike, nuk është thjesht një qytet i bukur, është një tregim i gjallë që tërheq mijëra vizitorë pikërisht sepse nuk e ka mohuar të shkuarën. Po ashtu, Gjirokastra, me kalldrëmet dhe kullat e saj, e ka kthyer historinë në një pasuri ekonomike dhe identitare. Në rajon, mund të përmendim edhe Ohrin, apo Prizrenin, ku ndërhyrjet moderne janë bërë duke respektuar strukturën historike, duke e bërë qytetin një destinacion të kërkuar. Ndërsa Elbasani, në shumë raste, ka ndjekur një logjikë tjetër, atë të zëvendësimit. Në vend të bashkëjetesës mes së vjetrës dhe së resë, shpesh është zgjedhur fshirja. Dhe kjo fshirje ka pasoja që nuk maten vetëm me sy, por edhe me mungesën e interesit turistik. Një vizitor që sheh një qytet të standardizuar, pa dallime të forta identitare, nuk ka arsye të ndalet gjatë.

Po sikur ajo pjesë e fotografisë, çezma, shtëpitë, kalldrëmi, të ishin ruajtur? Turizmi në Elbasan do të kishte një tjetër fytyrë. Do të kishte itinerare historike, hapësira autentike për vizitorët, një tregim që do të fillonte nga shekulli i XV e do të vinte deri në ditët tona pa u ndërprerë brutalisht. Do të kishte një ekonomi të vogël të ndërtuar mbi kujtesën, guida, artizanat, mikpritje tradicionale. Prandaj, kjo fotografi nuk është vetëm një dritare drejt së shkuarës, është një pasqyrë kritike për të tashmen. Ajo na pyet në heshtje, a dimë ta ruajmë atë që kemi, apo e kuptojmë vlerën vetëm pasi e kemi humbur? Dhe mbi të gjitha, na kujton se turizmi nuk ndërtohet me beton, por me histori. Sepse një qytet që harron veten, vështirë se mund t’u tregojë të tjerëve kush është.