Fatmir Terziu: “Fryma” që u mori frymën vëllezërve Pipa...

Feb 25
4 min read

Fatmir Terziu: “Fryma” që u mori frymën vëllezërve Pipa, një projekt kulturor në kohë përmbysjesh historike

82 vjet nga dalja e revistës “Fryma” (1944–2026)

Dalja e revistës “Fryma” në janar të vitit 1944 në Shkodër përbën një nga momentet më domethënëse të historisë së publicistikës dhe kulturës shqiptare në periudhën e trazuar të Luftës së Dytë Botërore. E konceptuar dhe e drejtuar nga Myzafer Pipa, me mbështetjen intelektuale dhe shpirtërore të vëllait të tij Arshi Pipa, “Fryma” nuk ishte thjesht një revistë letraro-kulturore: ajo ishte shprehje e një projekti të vetëdijshëm për emancipim kulturor, për afirmim të mendimit kritik dhe për ndërtimin e një hapësire dialogu në një kohë përçarjesh ideologjike dhe përmbysjesh politike.

1. Konteksti historik dhe kultura si rezistencë

Mesi i dhjetorit 1943, periudhë kur “gatuhej” “Fryma” intelektuale në Shkodër, përkon me një çast historik të ndërmjetëm: pushtimi italian kishte rënë, ndërsa vendi gjendej nën presionin e forcave gjermane dhe në prag të marrjes së pushtetit nga forcat komuniste. Në këtë kontekst, themelimi i një reviste me profil letraro-kulturor përbënte një akt jo vetëm kulturor, por edhe qytetar. Sipas studiuesit Dashnor Kaloçi, në fillim të viteve ’30 Shqipëria njohu një shtim të dukshëm të gazetave dhe revistave, duke dëshmuar një etje për artikulim publik dhe për ndërtim të një sfere moderne komunikimi kulturor. “Fryma”, edhe pse doli formalisht në vitin 1944, duhet parë si vazhdimësi e kësaj tradite, por në një klimë shumë më të tensionuar politike. Ajo përfaqësonte një përpjekje për të ruajtur dinjitetin e mendimit dhe për të afirmuar kulturën si formë rezistence ndaj ekstremizmave ideologjikë.

2. Profili intelektual i Myzafer Pipës

Myzafer Pipa ishte diplomuar për Drejtësi në Universitetin e Padovës më 1940. Ndonëse formimi i tij ishte juridik, ai zotëronte një kulturë të gjerë humaniste. Njohja e disa gjuhëve të huaja, interesat në art-muzikologji dhe biblioteka e pasur familjare – trashëguar nga i ati, avokati Mustafa Pipa, i kualifikuar në Stamboll – e vendosnin atë në një elitë intelektuale që e konceptonte kulturën si mision.

Kjo bibliotekë, ndër më të pasurat në Shkodër, nuk ishte thjesht një koleksion librash; ajo ishte një laborator ideor ku u formësua vizioni i “Frymës”. Revista synonte paraqitjen e jetës letrare e kulturore shqiptare në një nivel të denjë për traditën europiane ku ishin formuar dy vëllezërit: Myzaferi në Padova, Arshiu në Firence. Kjo lidhje me universitetet italiane nuk ishte vetëm akademike; ajo përfaqësonte një përthithje të mendimit kritik perëndimor, të cilin ata kërkuan ta përcillnin në realitetin shqiptar.

3. “Fryma” si projekt etik dhe politik

Edhe pse “Fryma” kishte profil letrar e kulturor, ajo nuk ishte neutrale ndaj zhvillimeve politike. Sipas studiuesit Pjetër Pepa, në faqet e saj botoheshin artikuj me frymë patriotike, madje hapur kundër qeverisë kuislinge. Vetë Myzafer Pipa do të përballej me pasoja për shkrimet e tij, duke u burgosur dhe internuar për herë të dytë në kampin e Prishtinës.

Kulmi i përplasjes së tij me regjimin e ri komunist shënohet në “Gjyqin Special” të marsit 1945 në Tiranë, ku ai shpërtheu publikisht kundër trupit gjykues, duke e akuzuar për mungesë dinjiteti moral dhe profesional. Kjo deklaratë, në një klimë terrori politik, ishte akt guximi i jashtëzakonshëm dhe një dëshmi e një etike juridike të pakompromis.

Mbrojtja që ai i bëri At Gjon Shllakut, i dënuar me vdekje nga regjimi, përbën një tjetër akt që e vendos figurën e tij në panteonin e juristëve me integritet moral. Përjashtimi nga salla e gjyqit dhe më pas arrestimi i tij shënuan fillimin e kalvarit që do të përfundonte me tortura çnjerëzore dhe ekzekutim pa gjyq, fakt i pranuar më vonë nga vetë ish-ministri i Brendshëm Koçi Xoxe.

Ironia tragjike qëndron në faktin se as aktiviteti i tij antifashist në Ventotene, pranë figurave si Safet Butka e Faslli Frashëri, nuk u mor në konsideratë nga regjimi i ri. “Fryma”, si projekt kulturor, u shndërrua kështu në një “provë faji” në një sistem që nuk toleronte mendimin e lirë.

4. Arshi Pipa: vazhdimësia e frymës në mërgim

Ndryshe nga i vëllai, Arshi Pipa arriti të mbijetojë fizikisht, por jo pa kaluar përmes burgut dhe përndjekjes. I diplomuar në filozofi dhe letërsi në Firence, pedagog i filozofisë në Liceun Shtetëror të Tiranës (1941–1944), ai u arrestua në prill 1946 për refuzimin e konformizmit me ideologjinë zyrtare. Pas arratisjes në Jugosllavi më 1957 dhe emigrimit në SHBA më 1958, ai u shndërrua në një nga mendjet më të rëndësishme të diasporës shqiptare.

Sipas studiuesit Anton Çefa, Arshiu ishte bir i një familjeje me ideale të forta atdhetare dhe me traditë demokratike. Formimi i tij si kundërshtar i çdo konformizmi lidhet drejtpërdrejt me edukatën familjare dhe me tragjedinë e të vëllait. Në këtë kuptim, “Fryma” nuk ishte vetëm një revistë e vitit 1944; ajo ishte një ethos që Arshi Pipa e mbajti gjallë në veprën e tij filozofike e letrare në mërgim.

5. Përfundime: nga “Fryma” te martirizimi i mendimit

Titulli metaforik, “Fryma” që u mori frymën vëllezërve Pipa, sintetizon tragjedinë e një projekti kulturor që u ndëshkua nga historia. Revista përfaqësonte një përpjekje për të ndërtuar një hapësirë të lirë mendimi në një kohë kur ideologjitë totalitare kërkonin uniformitet. Për Myzafer Pipën, kjo përpjekje përfundoi me martirizim; për Arshi Pipën, me mërgim dhe dëshmi intelektuale kundër diktaturës.

Në retrospektivë, 82 vjet pas daljes së saj, “Fryma” duhet parë jo vetëm si një episod i historisë së shtypit shqiptar, por si një simbol i rezistencës kulturore. Ajo dëshmon se kultura, edhe kur duket e brishtë përballë pushtetit politik, mbetet një akt i fuqishëm lirie. Dhe në rastin e vëllezërve Pipa, ajo u pagua me çmimin më të lartë: jetën, lirinë dhe mërgimin.