BUJAR QESJA: Një libër që të rrëqeth shpirtin

“DËSHMORËT E FEKENIT”

Mbi librin “Dëshmorët e Fekenit” shkruar nga Rushan Dosti dhe Agron Zerani

- Një tragjedi e ngrirë në borë, një kujtesë që nuk shuhet

-Orteku që preu  jetë, por nuk fshiu emrat

-Heroizmi i heshtur i 11-të jetëve të vendosur në shpirtin e kombit

Nga BUJAR QESJA

Mjeshtër i Madh

Ka libra që i mbyll dhe i harron. Ka libra që të mësojnë. Por ka edhe libra që të ndalin frymën, sapo i hap, të hapin plagë që nuk mbyllen. Libri “Dëshmorët e Fekenit”, i përgatitur me përkushtim të rrallë nga Rushan Dosti dhe Agron Zerani, nuk është vetëm botim prej 397 faqesh. Është një homazh. Është një betim. Është një amanet. Mbetet edhe më tej një arkiv dhimbjeje. Një testament njerëzor.

Çdo faqe, është një britmë. Çdo rresht, një eshtër që flet. Çdo emër, një jetë e ndërprerë në mes. Ky nuk është një libër i zakonshëm. Është një rrëfim që kërkon ndjeshmëri, përulësi dhe guxim për ta përballuar. Në faqet e tij nuk ka vetëm kujtime. Ka akull. Ka borë. Ka britma të ngrira në kohë. Ka emra që janë amanete.

Sepse këtu nuk kemi të bëjmë me histori. Këtu kemi të bëjmë me jetë.

Borë që mbulon dhe kujtesa që zbulon

Ka ngjarje që nuk hyjnë menjëherë në histori, jo sepse nuk janë të mëdha, por sepse janë tepër të rënda, për t’u përballuar nga koha që i prodhon. Ato mbeten për vite të tëra të mbuluara, të heshtura, të fshehura nën një shtresë harrese të detyruar, ashtu si trupat nën dëborë që nuk duken, por janë aty, të ftohtë, të pandryshueshëm, duke pritur që dikush t’i gjejë, t’i zbulojë dhe t’u japë zë.

Libri “Dëshmorët e Fekenit”, i përgatitur me lot, dhimbje dhe krenari nga Rushan Dosti dhe Agron Zerani, është përpjekje e domosdoshme, për ta çarë këtë heshtje. Ky libër nuk është thjeshtë përmbledhje kujtimesh, as listë emrash dhe datash, por rrëfim i gjatë, i ndërtuar mbi dëshmi, përjetime, kujtime dhe reflektime. Ato vijnë nga njerëz të ndryshëm, por që bashkohen në një pikë të vetme, në nevojën për të mos harruar. Në faqet e këtij këtij botimi të shumëpritur, ngjarja nuk paraqitet si statistikë, por si përvojë njerëzore, ku çdo detaj, çdo emër dhe çdo moment merr peshë të veçantë, sepse lidhet me jetë konkrete, me familje, me ëndrra të ndërprera.

Në shkurtin e vitit 1981, në zonën e Fekenit, mes maleve të ashpra të Dajtit, u zhvillua nga stërvitjet më të mëdha të planifikuara të Shkollës së Bashkuar të Oficerëve. Që në letër ishte një ushtrim ushtarak, në realitet u shndërrua në përballje të pabarabartë me natyrën, në kushte që sot duken të pamundura, për t’u pranuar si të arsyeshme. Një qiell i rënduar, një terren i mbuluar nga shtresa të paqëndrueshme dëbore, një klimë e ashpër dhe paralajmërime të heshtura që vinin nga vetë natyra, krijonin një sfond që nuk ishte vetëm i vështirë, por edhe shumë i rrezikshëm.

Megjithatë, në atë kohë, logjika e detyrës ishte mbi gjithçka. Ideja e një armiku të mundshëm, e një kërcënimi të përhershëm, ushqente vendime që shpesh nuk merrnin shënim realitetin konkret. Në këtë logjikë, një grup i madh studentësh dhe pedagogësh, të rinj në moshë, por të formuar në disiplinën ushtarake, u përfshinë në një marshim që synonte të provonte qëndrueshmërinë dhe gatishmërinë e tyre, por që në të vërtetë i ekspozoi ndaj një tragjedie të pashembullt..

Ky shkrim nuk synon të tregojë gjithçka ndodhi, sepse tragjedia e Fekenit nuk mund të përmblidhet në pak rradhë. Tenton të hapë një rrugë rrëfimi, të vendosë një gjendje shpirtërore, të përgatisë lexuesin për një histori që nuk lexohet lehtë dhe që nuk përjetohet pa dhimbje. Ajo që ndodhi më 6 shkurt 1981, nuk mbetet formalisht një ngjarje e së kaluarës, por kujtesë që vazhdon të kërkojë vendin e saj në ndërgjegjen tonë kolektive.

Dimri që nuk falte

Në zonën e Fekenit, bora kishte marrë formë dhe peshë, duke mbuluar çdo shteg, çdo grykë, çdo shpatë të malit të Meçekut. Kishte krijuar një botë, të ndarë nga realiteti i zakonshëm. Shtresat e dëborës ishin të dendura, të ngjeshura nga erërat dhe ftohtësia ekstreme, duke krijuar një tension të brendshëm, që mund të shpërthente në çdo moment. Çdo rrëshqitje e vogël, mund të shndërrohej në katastrofë të papërballueshme.

Shpatet e malit, që nga larg dukeshin të qeta, fshehnin në brendësi një rrezik të tmerrshëm. Dëbora e bardhë dhe e pastër, ishte gati të bëhej armiku më i padukshëm, duke lëvizur në mënyrë të fshehtë, e ngjeshur mbi gjithçka që gjendej poshtë saj. Era, e paqëndrueshme dhe e ashpër, përplasej në fytyrat e të rinjve, ngrinte re dëbore dhe krijonte një mjegull, që nxirrte çdo orientim nga mendja e njeriut.

Qielli i ulët dhe i mbyllur, ishte kapak i rëndë mbi gjithçka, duke fshehur dritën dhe shpresën. Në çdo drejtim, pamja e bardhësisë së pafund dhe e hijes së maleve, krijonte ndjenjë të jashtëzakonshme ankthi. Ishin çaste kur dëshira për të ecur përpara, përplasej me ankthin për atë, që mund të fshihej nën çdo shtresë dëbore.

Për studentët dhe pedagogët e stërvitur, ky dimër ishte provë për durimin, vendosmërinë dhe guximin e tyre. Çdo hap, çdo shikim në borë të bardhë, ishte një kujtesë se një gabim, një moment i paekuilibruar, mund të kishte pasoja fatale. Ishte një dimër që nuk falte, që nuk njeh mëshirë, që nuk toleron dështime. Dhe në këtë botë të ngrirë, çdo frymë, çdo dridhje e trupit, çdo hap i studentëve drejt majës së malit të Meçekut, ishte betejë me një forcë, që nuk mund të mbahej nën kontroll.

Fytyrat e të rinjve ishin të skuqura, gishta të ngrirë, por syte të fokusuar tek detyra. Shumë nga ata që ecën në atë terren, e ndjenin se çdo frymëmarrje mund të ishte e fundit, se çdo hap mund t’i largonte nga dritat e jetës. Kjo e bënte sfidën edhe më të dhimbshme, më të tmerrshme.

Urdhëri dhe heshtja

Në atë realitet të ngurtë dhe të pakompromis, ku çdo veprim ishte i diktuar nga hierarkia dhe bindja absolute ndaj urdhërave, fjala e një pedagogu, e një oficeri apo edhe e një studenti nuk kishte peshë. Çdo mendim për të ndaluar, për të shtyrë apo për të vlerësuar rrezikun, u shua nga ideja se urdhri ishte ligji më i lartë. Stërvitja, planifikuar deri në detaj, duhej të realizohej pa marrë parasysh dimrin e ashpër, borën e trashë dhe terrenin e vështirë të malit të Meçekut. Në këtë botë të rreptë, gjithçka që përbënte logjikën e zakonshme u shtyp. Shqetësimet për jetët e studentëve, paralajmërimet e përvojës dhe pasiguria e natyrës nuk kishin vend.

Ky “armik” artificial, ky rrezik i fabrikuar, nuk kishte fytyrë, nuk kishte emër, por ndikimi i tij mbi vendimmarrjen ishte i plotë dhe i pamëshirshëm. Ishte armiku i heshtur, që i shtynte të rinjtë të kapnin lartësinë, duke i detyruar të përballeshin me një fatkeqësi që nuk mund të parashikohej. Kjo justifikonte çdo rrezik, çdo lodhje ekstreme, çdo betejë me temperaturat dhe ortekun që po formohej.

Askush nuk ngriti zërin. Një e folur kundërshtuese, do të shoqërohej me pasoja. Pedagogët dhe komandantët, të mbushur me bindje dhe pasiguri heshtën edhe kur çdo instinkt i thoshte, se diçka mund të shkonte keq. Heshtja u bë mjet kontrolli, rrugë për të mbajtur grupin të disiplinuar, për të ruajtur rendin mbi çdo gjë tjetër. Studentët, të rinj dhe të papërvojë, ndiqnin çdo urdhër pa pyetur, duke besuar se ata që planifikonin stërvitjen e dinin më mirë.

Çdo zemër që dridhej në borën e bardhë, ishte dëshmi e tensionit të pafajshëm mes bindjes dhe instinktit të mbijetesës. Dhe në këtë qetësi të rreme, orteku që pritej të vinte, po përgatiste çdo çast për të zbuluar forcën e pamëshirshme. Në fund u kuptua, se asnjë urdhër nuk mund ti mbronte nga forca e natyrës dhe asnjë heshtje nuk mund të fshihte humbjen e atyre, që do të shndërroheshin në “Dëshmorët e Fekenit”.

Marshimi drejt fatit

Të rinjtë u nisën në marshim të heshtur, me fytyra të mbushura me vendosmëri, të ngarkuar me pajisjet e rënda që ngriheshin mbi trupin e tyre, duke shtuar peshën e natyrës së egër dhe detyrës që kishin përpara. Çdo hap ishte përpjekje e dyfishtë. Çdo frymëmarrje e shpejtë, shkaktonte një dridhje që depërtonte deri në kocka. Ritmi i marshimit, i vendosur nga komandat, ishte si një muzikë e zymtë që bashkonte trupat e nxirë nga ftohtësia dhe lodhja, duke krijuar harmoni të brishtë midis disiplinës dhe ankthit që mbushte çdo zemër.

Nën këmbët e tyre, dëbora kërciste dhe lëvizte në mënyrë të papritur, duke i dhënë ndjesinë se toka ishte e paqëndrueshme, sikur çdo hap të mund t’i merrte me vete. Çdo shpatë përreth, i mbushur me dëborë të ngjeshur dhe të paqëndrueshme, dukej i qetë, por mbante tensionin e një armiku të fshehtë, që në çdo çast mund të shkëputej dhe të rrëzonte gjithçka në rrugën e tij. Ishte një paralajmërim i heshtur, shenjë e fuqisë së natyrës që nuk toleronte gabime.

Shikimet e studentëve ishin të përqendruara, por sytë ndonjëherë ndalonin tek shokët që ecnin pranë tyre, për të kuptuar nëse secili i mbante nën kontroll lodhjen dhe pasigurinë. Ftohtësia e acartë depërtonte përmes veshjeve të rënda, duke lënë gjurmë mbi lëkurë dhe çdo frymëmarrje lëshonte re avulli, që ngjante me një thirrje të heshtur për ndihmë. Çdo zemër ndihej e ngjeshur, nga përgjegjësia për të mbajtur hapin, për të ndihmuar shokun që mund të rrëshqiste, për të mos lejuar që lodhja të merrte kontrollin mbi trupin dhe mendjen.

Ata nuk e dinin, se po ecnin drejt një pike pa kthim. Çdo metër që përparonin ishte një përballje e heshtur me fatin. Çdo hap, çdo lëvizje e këmbës mbi borën e mbushur me rrezik, i afronte me ortekun që përgatitej të zbulohej, si një dritë e zezë që vëzhgonte nga larg. Endrra dhe shpresat e tyre për t’u rikthyer të gjallë, ishin të lidhura ngushtë me një disiplinë, që e diktonte urdhëri dhe me një heshtje që nuk mund të thyhej.

Orteku

Orteku nuk erdhi si shpërthim i papritur, si rrufe që godet pa paralajmërim. Kishte lindur në heshtje, i përgatitur nga shtresat e dendura të dëborës, që ishin ngjeshur mbi njëra tjetrën gjatë ditëve të ftohta dimërore. Një kërcënim i fshehtë vinte duke u shtuar, duke u bërë gjithnjë e më i rëndë, pa lënë shenja që dikush të dyshonte deri në momentin fatal. Kur më në fund shkëputi lidhjen me majën e malit, e u lëshua me një forcë të pakontrollueshme mbi atë që ndodhej poshtë, duke përfshirë gjithçka që ndodhej në rrugën e tij, studentë, pedagogë, njerëz që sapo kishin hapur sytë për një ditë stërvitore, për një ëndërr të improvizuar që tashmë po kthehej në tmerr.

Masa e dëborës, zuri një gjatësi rreth një kilometër dhe me çdo metër të lëvizjes së saj, çdo hap që një njeri mund të kishte bërë, humbi kuptimin. Ata që ishin pak minuta më parë duke ecur drejt majës së Meçekut, duke ndarë shaka, duke diskutuar taktika, tani u gjendën të zhytur në një rrugë pa kthim. Nuk pati kohë për reagim, nuk pati mundësi për të shmangur fatin.

Dëbora u shndërrua në një mur shtypës, një forcë që lëvizte dhe që nuk ndalej, një bllok i bardhë që përthithte çdo tingull dhe çdo hap, duke fshirë gjithçka që ekzistonte përpara. Çdo frymëmarrje u mbulua nga akulli, çdo zë u mbyt në heshtje. Në atë moment, natyra kishte marrë rolin e një gjykatësi të pamëshirshëm, duke vendosur për jetën dhe vdekjen pa pyetur për emra, për moshë, për ëndrra.

Orteku nuk ishte vetëm katastrofë natyrore, por edhe fundi i një bote të vogël, që kishte ekzistuar vetëm disa minuta më parë, një ndërprerje brutale e dëshirave dhe shpresave të atyre, që kishin guximin të ngjiteshin, të mësonin, të jetonin. Dhe ndërsa dëbora vazhdonte të rrëshqiste, merrte me vete jo vetëm trupat, por edhe histori, përpjekje dhe ëndrrat e paqëndrueshme të një të ardhme, që nuk do të vinte kurrë.

Nën borë

Pas kalimit të ortekut, heshtja ra si një perde e rëndë mbi gjithçka. Ajo nuk ishte një heshtje e zakonshme, por një boshllëk i frikshëm, ku mungonin zërat, komandat, lëvizjet. Pak minuta më parë aty kishte jetë, frymëmarrje, hapa në dëborë. Tani kishte vetëm një shtrirje të bardhë, të rëndë, të palëvizshme, që fshehte nën vete dhjetëra trupa, dhjetëra fate njerëzore.

Ata që mbetën mbi sipërfaqe përjetuan një çast mpirjeje, një hutim që të merrte mendjen. Nuk kuptohej ku mbaronte toka dhe ku fillonte tragjedia, që kishte krijuar orteku. Por ajo gjendje nuk zgjati. Thirrjet e para shpërthyen të çjerra, të dëshpëruara, me emra që përplaseshin në ajër pa marrë përgjigje. Ishte një thirrje kundër vdekjes, një përpjekje për të kapur një fije jete nën atë masë të pamëshirshme dëbore.

Kërkimet nisën menjëherë, pa urdhra të qartë, pa organizim të plotë, por me një instinkt të fortë njerëzor, duhej të shpëtonin shokët. Bora filloi të gërmohej me çdo mjet që gjendej, por shumë shpejt duart e ngrira tentonin shpëtimin. Gishta që gërvishtnin, që shtynin, që hapnin vrima në atë masë të ngrirë, pa ndjerë më të ftohtin, pa ndjerë dhimbjen. Lëkura çahej, gjaku përzihej me dëborën, por askush nuk ndalej.

Çdo sekondë kishte peshë jete. Çdo sekondë mund të bënte diferencën mes frymës dhe heshtjes së përjetshme. Diku nën atë borë kishte ende jetë. Kjo shpresë i mbante në këmbë. Kjo shpresë i detyronte të gërmonin më shpejt, më thellë, më dëshpërimisht. Thirrjet bëheshin më të forta: “Ku je?”, “Përgjigju!”, “Mos fli!”  Sikur zëri të mund të depërtonte përmes shtresave të dëborës dhe të rikthente dikë në jetë.

Por ndërsa minutat kalonin, realiteti bëhej gjithnjë e më i rëndë. Disa trupa filluan të zbuloheshin. Fillimisht një dorë e ngrirë, pastaj një fytyrë e zbehtë, e mbuluar nga akulli. Disa kishin humbur ndjenjat në çast, të tjerë ndoshta kishin luftuar për pak sekonda, duke menduar për familjen, për nënën, për shtëpinë, për jetën që po u rrëshqiste nga duart.

Në ato çaste të fundit, mendja e njeriut shkon tek më të dashurit. Një emër i thënë në heshtje. Një fytyrë e kujtuar në errësirë. Një lutje e pashprehur.

Dhe pastaj… asgjë.

Pamjet që dolën nga nën bora ishin të papërballueshme. Trupa të shtypur nga pesha e dëborës, të mbledhur mbi vete, të ngrirë në një pozicion që tregonte luftën e fundit për të mbijetuar. Disa ishin kapur pas njëri-tjetrit, sikur në atë çast të fundit kishin kërkuar ngrohtësi, forcë, praninë njerëzore.

Dushan Fejzi Shametaj dhe Nikollaq Naun Bero, u gjetën të përqafuar. Nuk ishte thjesht një rastësi. Ishte një gjest i fundit njerëzor, një përpjekje për të mos qenë vetëm përballë fundit, për të ndarë edhe atë çast të fundit me shokun. Një përqafim që sfidon të ftohtin, që sfidon vdekjen, që mbetet si një dëshmi e dashurisë dhe e lidhjes njerëzore në momentin më të errët. Shumë të tjerë ishin kapur pas trungjeve të pemëve, kockat e tyre shpërndarë, disa të shtypur mes shkëmbinjve, një pjesë e trupit i zhytur thellë në borë, sikur dëbora të kishte vendosur përfundimisht fatin e tyre.

Shokët e mbijetuar, të lodhur, të frikësuar, vazhdonin të gërmonin. Disa i përqafonin trupat që gjenin, duke e kuptuar menjëherë se nuk kishte shpresë. Të tjerët përpiqeshin të nxirrnin të gjallë. Çdo çast ishte një luftë për jetën, një betejë për të mos lejuar që shokët të zhdukeshin plotësisht në heshtje. Duart dridheshin, gishta të gjakosur prekeshin me trupat e ngurtë, çdo prekje ishte një përpjekje për të rikthyer frymëmarrjen, një thirrje për të rikuperuar diçka që tashmë dukej e humbur.

Dhe për ata që gërmonin, që kërkonin, që thërrisnin emrat njëri pas tjetrit, ajo nuk ishte më një stërvitje, as një detyrë. Ishte një betejë e dëshpëruar për jetën e shokëve. Një betejë që u zhvillua në heshtje, në të ftohtë, me duar të gjakosura dhe me zemra të coptuara.

Në Feken jeta në skaj të mundësisë

Rrëfimet që sjell Rushan Dosti në libër, japin një tablo shumë të qartë të kushteve në të cilat ndodheshin studentët dhe pedagogët. Nuk bëhet fjalë për vështirësi të zakonshme, por për një realitet ku çdo element i jetesës ishte në kufijtë e mbijetesës.

Batanijet ishin të vjetra dhe nuk mbanin ngrohtësi. Dyshekët e mbushur me bykë, nuk ofronin asnjë izolim nga toka e ngrirë. Ndërsa ushqimi shpesh ngrinte para se të konsumohej, duke bërë që edhe një vakt i thjeshtë të kthehej në një sfidë. Uji në enë bëhej akull, ndërsa duart dhe këmbët mpiheshin nga të ftohtit i vazhdueshëm.

Megjithatë, përtej këtyre kushteve të rënda, ekzistonte ndjenjë e fortë e solidaritetit mes tyre. Ata ndanin gjithçka kishin, ndihmonin njëri tjetrin dhe përpiqeshin të përballonin së bashku një situatë, që po bëhej gjithnjë e më e vështirë.

Heroizmi i heshtur

Në mes të asaj dëbore të bardhë që dukej e pafund, ku çdo hap mund të ishte i fundit, heroizmi shpesh nuk vinte në forma madhështore, por në veprime të heshtura, të thjeshta, që shpëtuan jetë. Ishte heroizmi i atyre që nuk menduan për veten, por për shokun pranë, për të mbajtur gjallë frymën e fundit të dikujt që sapo kishte humbur forcën. Në këtë situatë dramatike, ku tmerri dhe ankthi ishin të pranishme në çdo hap, disa figura duken më të mëdha për shkak të guximit të tyre të heshtur, të pashprehur, por të pashlyeshëm.

Rasti i Pëllumb Rrapos dhe Nexhip Çopës është shembulli më i ndritshëm. Pëllumbi, i cili ndodhej me shërbim dhe Nexhipi, i sëmurë në shtrat, nuk menduan për lodhjen, dhimbjen apo rrezikun që i kërcënonte, por vetëm për shokët që po përballeshin me ortekun. Sapo morën lajmin për situatën, pa një moment hezitimi, u drejtuan drejt borës së bardhë, të mbuluar nga rrëshqitjet dhe akulli, duke sfiduar një mal që sapo kishte marrë gjithçka me vete.

Në terrenin e rrezikshëm, ku bora kishte ngjeshur çdo hap dhe çdo gjurmë mund të zhdukej brenda çastit, ata nuk u ndalën. Të mbështetur njëri mbi tjetrin, duke u dhënë forcë dhe shpresë, Pëllumbi dhe Nexhipi gërmonin me gishta të dridhura, shpesh të ngrirë, duke ndjerë çdo trup që i takonte shokëve. Shpëtuan sa mundën, por një mal dëbore i mbuloi përjetësisht.

Një tragjedi e fshehur

Tragjedia e Fekenit, nuk është vetëm ajo që ndodhi në atë ditë të acartë dimri, por mënyra se si ajo u mbulua më pas me heshtje. Në një kohë, kur çdo gjë kalonte përmes filtrave të rreptë të informacionit, një ngjarje e tillë nuk mund të trajtohej siç duhej. Nuk pati analiza publike. Nuk pati debat. Nuk pati asnjë përpjekje për të nxjerrë në dritë përgjegjësitë, apo për të kuptuar se çfarë mund të ishte shmangur.

Familjet morën dhimbjen e tyre në heshtje. Shokët mbajtën kujtimet brenda vetes. Ngjarja mbeti e gjallë, vetëm në rrëfimet e atyre që e kishin përjetuar, por e munguar në ndërgjegjen e gjerë shoqërore. Ishte një plagë që nuk u trajtua, një dhimbje që nuk u nda, një e vërtetë që nuk u tha plotësisht.

Dhe kështu, për vite të tëra, tragjedia e Fekenit mbeti si një histori e pathënë, si një kujtim që qarkullonte në heshtje, pa marrë vendin që meritonte në kujtesën kombëtare. Shumë nga ata që e përjetuan, ishin të ndarë mes dhimbjes dhe një përgjegjësie të pashlyeshme, të mos lejonin që kujtimet të humbisnin.

Agron Zerani dhe Rushan Dosti, të mbijetuar dhe dëshmitarë të asaj makabre ngjarjeje, morën mbi supe barrën e kujtesës. Ata e dinin se duhet të flisnin, të shkruanin, të rikthenin emrat e atyre që dhanë gjithçka. Përmes librit “Dëshmorët e Fekenit”, përmes memorialit në Liqenin e Farkës, emrat e 11-të të rënëve u bënë pjesë e historisë.

Kujtesa që ringjallet

Libri “Dëshmorët e Fekenit”, nuk është vetëm një botim. Është akt ndërgjegjeje, përpjekje për të kapur historinë, për ta rikthyer atë nga harresa dhe për ta vendosur në një pozicion, ku secili mund ta kuptojë dhimbjen, sakrificën dhe humanizmin e asaj dite. Në faqet e këtij botimi të rrallë, bashkohen zëra të ndryshëm, secili me një dimension të veçantë.

Familjarë që flasin me dhimbje të përmbajtur, duke kujtuar fytyrat, emrat, momentet e fundit të të dashurve. Shokë që rikthejnë në kujtesë përpjekjet e përbashkëta, thirrjet për jetën, heshtjen që pasoi pas ortekut. Kolegë që analizojnë ngjarjen nga këndvështrime të ndryshme, duke u përpjekur të kuptojnë vendimet, urdhërat dhe mungesën e paralajmërimeve. Gazetarë të cilët me qetësi dhe me saktësi, përpiqen të rindërtojnë të vërtetën dhe t’i japin zë asaj.

Lista e atyre që janë shprehur në këtë vepër, është e gjatë dhe e domethënëse. Janë Veli Varfi, Bedo Shameti, Dhimitraq Bero, Veri Talushllari, Lefteri Bero, Ervin Bero, Xhevat Zenelaj, Rushan Dosti, Vladimir Pulaj, Petrit Murzaku, Mikado Shakohoxha, Mehmet Rrapo, Bujar Qesja, Vasip Çopa, Selfo dhe Fadil Shehu, Tomor Lelo, Myslim Pashaj, Agron Zerani, Vladimir Qirjazi, Artan Gegaj, Zaho Golemi, Afrim Himaj, Shpendi Topollaj, Anila Rezhda, Janaq Jorgji, Kanan Himaj, Pandeli Bardhi, Halil Katana, Bardhyl Kollçaku, Bernard Zotaj, Subi Hida, Shyqyri Dade, Ismet Syla, Fuat Çeliku, Përparim Veliu, Hamit Gojani, Mihal Llano, Jorgo Qirko, Skënder Doda, Ilirjana Sulkuqi, Tomor Lelo, Naim Kaleci, Enver Hasanaj, Selfo dhe Fadil Shehu.

Duke bashkuar këto rrëfime, libri nuk e lejon ngjarjen të fshihet. E ringjall historinë, e bën të prekshme, e vendos në sferën e ndjesive të përbashkëta dhe krijon një kujtesë që nuk mund të shuhet. Lexuesi nuk sheh thjeshtë emra dhe data. Prek fytyra, shikon dridhjet e trupave nga të ftohtit, ndjen thirrjet për jetën, kupton ankthin e shokëve, që përpiqeshin të nxirrnin njëri tjetrin nga bora dhe akulli dhe ndjen peshën e çdo humbjeje që mbeti përgjithmonë.

Kujtesa që ringjallet, është zëri i atyre që nuk janë më, është thirrja e një brezi që sakrifikoi gjithçka dhe që përmes kujtesës së gjallë, vazhdon të flasë për brezat e ardhshëm, mos harro, kujto, transmeto.

Emrat që jetojnë

Çdo rrugë, çdo shesh, çdo shkollë që mban emrin e tyre është një kujtesë e gjallë, një thirrje që nuk lejon harresën të zërë vend mbi sakrificën e tyre.

Sheshi “Pëllumb Hysni Rrapo” në Poshnje, rruga “Dëshmorët e Fekenit” në Tiranë, sheshi “Nexhip Çopa” në Golem dhe shkolla “Qemal Qazim Lika” në Selbë, janë më shumë se emra të vendosur në tabela. Janë monumente të padukshme të kujtesës, të lidhura ngushtë me historinë, dhimbjen dhe heroizmin. Çdo nxënës që hyn në atë shkollë, çdo qytetar që kalon në atë rrugë, çdo fëmijë që luan në atë shesh, prek pa e kuptuar praninë e guximtarëve, që dhanë gjithçka për shokët dhe për detyrën.

Kjo prani simbolike i kthen ata në figura të përjetshme: Dushan Fejzi Shametaj, Nikollaq Naun Bero, Çlirim Halim Pulaj, Pëllumb Hysni Rrapo, Bujar Masar Aga, Nexhip Dervish Çopa, Aleko Thimio Gjoni, Besnik Selfo Shehu, Bilbil Zoto Pashaj, Qemal Qazim Lika, Ilir Stefan Gramatiko nuk jetojnë vetëm në kujtimet e familjarëve miqve dhe shokëve të tyre. Janë të gjallë përmes rrugëve që ne ecim, shkollave ku nxënësit mësojnë, shesheve ku takohen qytetarët.

Çdo herë që dikush përmend emrin e tyre, qoftë në një diskutim të zakonshëm, qoftë në një shkrim apo kujtim personal, këta heronj ringjallen për një çast, duke rikthyer emocionin e asaj dite të trishtë, sakrificën e dhimbshme dhe dashurinë për shokun, që i bëri të ndesheshin me ortekun me kurajë të jashtëzakonshme.

Një plagë që nuk mbyllet, një kujtesë që nuk shuhet

Kanë kaluar më shumë se katër dekada, afro 45 vite, por dimri i Fekenit nuk është larguar kurrë nga kujtesa e atyre që e përjetuan. Koha ka ecur përpara. Breza të rinj janë rritur, jeta ka marrë ritmet e saj, qytetet janë zgjeruar, emra të rinj janë shtuar në rrugë e në institucione. Por për ata që kanë lidhje me atë ditë, për familjarët, për shokët, për ata që mbijetuan, koha ka mbetur diku pas, e lidhur me atë moment të vetëm, me atë çast kur gjithçka ndryshoi përgjithmonë.

Agron Zerani është një nga ata, që e mbart këtë kujtesë si një peshë dhe si një mision. I nxjerrë nga bora i ngrirë, në kufijtë e jetës, mbeti gjallë sikur për të dëshmuar. Jo vetëm për të treguar çfarë ndodhi, por për të mos lejuar që ajo të zhduket në harresë. Jeta e tij pas Fekenit, nuk është vetëm vazhdim i një ekzistence të shpëtuar për mrekulli. Është rrugëtim i gjatë kujtese, përpjekje e pandërprerë për të mbajtur gjallë emrat dhe historinë e shokëve që nuk u kthyen.

Nuk ka qenë i vetëm. Rreth tij janë shokët e mbijetuar, ata që e panë me sytë e tyre tragjedinë, që dëgjuan britmat e mbuluara nga bora, që ndjenë pafuqinë përballë një force që nuk mund ta ndalonin. Ata kanë jetuar me këtë kujtim për 45 vite, duke e mbajtur brenda vetes, duke e ndarë herë pas here, por asnjëherë duke mos e harruar.

Dhimbja e familjarëve nuk ka qenë e zhurmshme. E heshtur, e thellë, e përditshme. Një dhimbje që nuk shfaqet gjithmonë me lot, por që jeton në çdo ditë, në çdo kujtim, në çdo përvjetor që rikthen të njëjtin boshllëk. Dhe megjithatë, në mes të kësaj dhimbjeje, ka edhe një dritë që nuk është shuar, kujtesa. Sepse ata nuk janë harruar. Emrat e tyre jetojnë në rrugë, në shkolla, në kujtime, në libra. Jetojnë në fjalët e atyre që i kanë njohur, në rrëfimet që përcillen nga një brez tek tjetri.

Memoriali pranë Liqenit të Farkës, është nga shenjat më të dukshme të kësaj kujtese. Nuk është vetëm një vend, ku vendosen lule. Mbetet hapsirë reflektimi, një pikë ku njerëzit ndalen dhe kuptojnë se pas çdo emri ka një histori, një jetë, një sakrificë.

Dhe mbi të gjitha, është dëshmi se amaneti nuk është thyer. Sepse në fund, kjo histori nuk është vetëm për atë që ndodhi në dimrin e vitit 1981. Ajo është për mënyrën se si ne kujtojmë, si nderojmë, si mësojmë. Është për përgjegjësinë që kemi, për të mos lejuar që tragjedi të tilla të mbulohen nga heshtja.

Bora e Fekenit, mund të jetë shkrirë në malet e Dajtit, e në majën e Meçekut, por mbetet e ngrirë në kujtesën tonë. Kjo është mënyra e vetme, që ata të vazhdojnë të jetojnë mes nesh.

Sepse ata që kujtohen, nuk harrohen.