Visar Zhiti: SARAMAGO – MURET ME LIBRA DHE ULLIRI PARA PORTËS...

SARAMAGO – MURET ME LIBRA DHE ULLIRI PARA PORTËS...

Nga Visar Zhiti

Lisbona i ngjan një ëndrre, ndoshta në dimër më shumë, me atë pak mugëtirë, përndritëse të vjen të thuash dhe me atë shi të sinqertë, s’kam parë shi më të sinqertë se këtu.... që të thërret të dalësh me zë prej shkrimtari.

Ndoshta na dukej kështu se po shkonim te Saramago.

Rrugëve me kalldrëm e shkuara është dhe e tanishme, historia këtu frymon ngadaltë. Ngjan me të gjithmontën si lumi Tagus përballë.

Aty pranë lartësohet Casa dos Bicos, ngrehina me gurë të ndjeshëm si ato që futen në letërsi.

Mbi rrënojat romake, që duken pas xhamave, janë katër katet e Fondacionit José Saramago. Metafora është e qartë: mendimi modern nuk lind në boshllëk, por mbi shtresa kujtese. Jo thjesht muze, por hapësirë e kujtesës, e ndërgjegjes më shumë. Jo tempull, por vend dialogu. Një shtëpi e madhe, ku librat nuk pushojnë së pyeturi.

Në faqe muresh shfaqen botimet e shkrimtarit nobelist nga e gjithë bota. Gjuhë të ndryshme, kultura të ndryshme, por i njëjti shqetësim etik, do të thosha.

Ja, dhe romanet e tij në shqip, që i kam lexuar me përkthimin e bukur të shkrimtarit Nasi Lera.  

Ekrane, video, jo thjesht kronikë jete, por dëshmi e një qëndrimi: fytyra e Saramagos ndryshon me vitet, por shikimi mbetet ngulmues. Zëri i tij rikthehet i qetë, i saktë, pothuaj profetik në thjeshtësinë e vet:

“Ne nuk u verbëruam. Ne jemi të verbër. Të verbër që shohin, por nuk shohin.”

Romani “Verbëria” nuk është alegori e një katastrofe të largët, por diagnozë e përditshme. Verbëria për Saramagon nuk është mungesë shikimi, por refuzim i përgjegjësisë. Shoqëria sheh vuajtjen, padrejtësinë, dhunën, por zgjedh të mos reagojë. Dhe ky është mëkati modern.

Kujtoj kur Eda ime lexonte këtë libër dhe ia tregonte në mënyrën e saj djalit tonë të vogël, Atjonit, që mezi priste vazhdimin… mami, tregomë…

Ngjitja nëpër shkallët e Fondacionit nga njëri kat në tjetrin bëhet një rit përsiatjeje, sikur shkohet nga kapitulli në kapitull. Në çdo kthesë citate dhe zëra. Fjala këtu nuk është dekor, por ndërprerje e duhur, të detyron të ndalosh brenda vetes. Të rikujton se mendimi kërkon guxim.

Ja studioja replikë e Saramagos, ku ishin mbartur skrivania autentike, makina e shkrimit, syzet, stilografi, librat e punës, orenditë që donte dhe muzg, vërtet aty ishte ëndrra.                                    Në njërën nga anët, e ç’rëndësi ka në cilën mesore të ndodhive, rrezëllin medalioni i Çmimit Nobel, nuk bën zhurmë, qëndron i ftohtë madje, si pa triumf. Si një dëshmi e ftohtë, por dhe kryeneçe se kumti mund të arrijë kulme botërore pa humbur ndershmërinë. Saramago nuk e pa kurrë Nobelin si mbërritje, ca më pak si fund, por si provë se letërsia e vërtetë mund të mbetet dhe e pakëndshme, sepse ajo godet…

TAKIMI ME GRUAN,

PILAR DEL RIO.

Njëri nga punonjësit e Fondacionit, jam Antonio, na tha, na priu për në katin më të lartë, ku tej dritareve të mëdha dukej lumi oqeanik, ndërsa poshtë, në oborrin e hapur me kalldrëm, bleronte një ulli i vetmuar, dramatik.

Menjëherë u shfaq gruaja spanjolle e Saramagos, Pilar del Río, e qeshur dhe krahëhapur. Na priste. I kishte thënë miku i përbashkët yni, Sebastiano Grasso, poet dhe gazetar ashtu si dhe Pilar, ndërkohë dhe Presidenti i PEN Clubit Italian, ku unë jam antar. U përqafua me Edën sikur s’ishte hera e parë që shiheshim, pastaj dhe me mua. E imët me flokët e shkurtëra në ngjyrë hiri e syze të trasha, xhaketë të zezë e shall të kaltër me të bardhë, me fund vishnjë, të gjatë e me pala, me të gjitha ngjyrat e një dite të Lisbonës. Eda u ul pranë e saj dhe unë përballë.

E falenderuam për takimin dhe i thamë se Saramago ka lexues të shumtë në Shqipëri dhe e duam shumë. Të gjithë librat e tij dhe në shqip, janë në bibliotekën e Fondacionit, na thanë. Gazeta ExLibris në Tiranë po këtë javë, - ç’koincidencë, - kishte një shkrim “Dashuria e José Saramago-s dhe Pilar del Rio”, të shkruar nga botuesi i gazetës, Bujar Hudhri, ia treguam gazetën në celuar, po ajo e kishte parë, ia kishte dhenë fotografi personal i Saramagos, Joaquim Silav Rodrigues, dikur ai kishte ardhur në Tiranë për një intervistë me Kadarenë. “Sekreti” për të cilin flitet në shkrimin e Bujarit, na i tregoi dhe Pilar: Saramago kishte propozuar për çmimin Nobel Kadarenë, janë takuar në Paris, na tha, edhe në Parlamentin Europian të Shkrimtarëve. Po Kadare kaq vite kandidat, aq sa lexuesit të huaj u dukej se e kishte marrë, pse s’e ka nobelin Kadare, çuditeshin dhe kaq lehtësisht Pilar e zhvendos tonin e bisedës nga kanoni te njeriu, flet për Saramagon me një përzemërsi që rrënonte çdo patetikë. Kujtime të vogla, ironi, të qeshura. Saramago i përditshëm, që e dinte se humori është një formë e lartë inteligjence morale.

Kujtuam Sebastiano Grasson, takimin e tij me Saramagon në Milano, në foto duket Pilar duke përkëdhelur qenin, Bleikun, që shpesh e shëtiste dhe Atjoni nëpër Milano, ne fjetëm në shtëpinë e Sebastianos, edhe ne kemi qenë, i tha Eda, në të njëjtat dhoma, shtova unë, madje kemi fjetur në të njëjtin shtrat me ju, por në kohë të ndryshme. Pilari qeshi, po, po, shtoi me entuziazëm. Pastaj biseda shkoi te librat dhe te përgjegjësia e shkrimtarit. Folëm për censurën dhe diktaturat, për Frankon, Salazarin dhe Hoxhën, ky i fundit ishte më keq, thashë, njëlloj janë, tha Pilar duke bashkuar gishtat tregues.  

Ne flisnim më shumë italisht, Pilar spanjisht, kur nuk kuptoheshim në ndonjë detaj, Antonio që bënte dhe video, përkthente në anglisht për ne, por kishte diçka që qendronte mbi gjuhët, që s’ishte veç buzëqeshje e gjeste miqësore mirëkuptimi, por vetë kuptimi, edhe dhimbje. Eda i kërkoi një autograf Pilarit mbi librin me poezi të Saramagos, por do ju jap dhe librin tim, tha ajo, botuar nga Feltrineli, “L’intuizione dell’isola. Ditët e Jozé Saramagos në Lanzarote” (Intuita e Ishullit. Ditët e Jozé Saramagos në Lanzarote).

Dora e saj udhëtonte andej-këndej në faqen e parë të librit.

Unë kisha sjellë për të librin tim të fundit me poezi, të botuar në Itali, “Strade che scorrono dalle mie mani” (“Rrugë që rrjedhin nga duart e mia”). Ajo pati një rebelim gruaje për burgun, të dënohesh për poezi, thirri. Ah, jo, tha, kur pa autografin tim, jo zonjës Pilar, ndreqe, mikes Pilar, dhe unë i vura një vijë fjalës “signora” dhe mbi të shkrujata “amica”, por lexoheshin të dyja fjalët, ndoshta është i pari autograf me korrigjim, thashë dhe po qeshnim. Duhet më shumë miqësi mes zonjave dhe zotërinjve të kësaj bote.

Nga dritaret e mëdha, lumi Tagus kishte marrë ngjyrë autografi, po i ngjante një mendimi të gjerë, të ngadaltë, të pandalshëm. Lisbona me dritë e bënte konkrete idenë se qyteti mund të jetë dhe hapësirë etike. Romani i Saramagos “Vdekja me ndërprerje” imagjinon dhe ndalimin e vdekjes, po mendoja. Mungesa e vdekjes nuk sjell shpëtim, por krizë. Sepse pa kufi, jeta humbet kuptimin e përgjegjësisë. Pa fund, njeriu nuk di më saktë se pse duhet të jetojë. Ky roman nuk flet për vdekjen, por për jetën, për vlerë e saj morale.

ULLIRI I VENDLINDJES

Dolëm si nga një ëndërr. Jashtë, para portës së Fondacionit, Ulliri i sjellë nga Azinhaga, vendlindja e Saramagos. Një pemë fshati, e heshtur, e fortë. Te rrënjët e ullirit ndodhet urna me hirin e José Saramagos, shkruhej dhe mbi pllaka. Dhe Pilari e sheh përditë nga dritarja këtë ulli. Prandaj dhe flokët e saj i ka në ngjyrë hiri. Më shumë se sa në flokë, madje dhe më shumë se te rrënjët e ullirit, ai hi është hedhur mbi libër si mbi zemër.

Jo një varr monumental mermeri. Por tokë. Rrënjë. Në vazhdimësinë e tyre metaforike. Hiri i shkrimtarit ushqen pemën që qndron. Fjala e tij bëhet dhé, jetë, kohë.

Ky akt është ndoshta dhe gjesti filozofik i gjithë trashëgimisë së tij. Sepse Saramago nuk deshi të ngrihej statujë mbi njerëzit, por të qëndronte mes tyre si jetë. Ai nuk deshi pavdekësi korpi, por lëvrim të mendimit. Dhe këtu sikur na rishfaqet thelbi i “Ungjillit sipas Jezu Krishtit”, hyjnorja zbret në tokë, bëhet njerëzore, edhe më shumë akoma, bëhet përgjegjësi.

“Njeriu është i vetmi qenie që refuzon të jetë ajo që është.”

Jezu i Saramagos nuk është ikonë, por njeri që dyshon, që vuan nga përgjegjësia, që pyet Zotin. Një figurë që e zhvesh besimin nga bindja e verbër dhe e kthen në ndërgjegje.

Ulliri para portës nuk është simbol, as dekor memorial. Është një ulli, ti po deshe mbill një mendim. Ai është një ftesë për durim dhe dritë, për kujtesë. Qëndron aty për këdo që hyn dhe del, për këdo që ndalon një çast, për këdo që ende beson se letërsia nuk është luks, por kërkesë estetike dhe po aq edhe nevojë morale, formë e etikës.

Vlerësimi që populli portugez i bën Saramagos së tij nuk është ceremonial. Është i heshtur, i përditshëm si një marrëdhënie e gjallë mes shkrimtarit dhe qytetit. Kështu dhe letërsia sikur nuk mbyllet në libra, por vazhdon të jetojë.  

Një shkrimtar ka zgjedhur të mbetet tokë.