Timo Mërkuri: DY PAMJE TË SË NJËJTËS VETËDIJE POETIKE

DY PAMJE TË SË NJËJTËS VETËDIJE POETIKE

Nga Timo Mërkuri

Po i lexoj këto dy poezi të Armela Hysi si dy stacione të së njëjtës vetëdije poetike. E para zbret në intimitetin e jetës së përditshme, aty ku dashuria rrezikon të mpaket nga rutina, ndërsa e dyta ngjitet në një terren më abstrakt, ku njeriu përballet me hijen e vet dhe me kuptimin e ekzistencës. Bashkë krijojnë një dialog të plotë: njëra pyet çfarë ndodh me dashurinë kur hyn në jetën e zakonshme, tjetra pyet çfarë ndodh me njeriun kur mbetet vetëm përballë vetes.

Në poezinë "Para se të flemë", Armela Hysi nuk rrëfen një histori dashurie; ajo hap një dritare nga ku shihet frymëmarrja e saj e përditshme. Çdo send i zakonshëm fiton një peshë shpirtërore, sikur nata, para se të mbyllë qepallat e shtëpisë, të marrë në pyetje gjithçka që ka mbetur pezull gjatë ditës. Pjata e lënë përgjysmë nuk është thjesht një enë mbi tryezë; ajo bëhet dëshmitare e atyre harresave të vogla që, si pluhuri mbi mobilje, nuk bien në sy ditën e parë, por me kohë mbulojnë shkëlqimin e marrëdhënies. Prandaj vargu "pjata e përgjysmuar e darkës / ngre mbi tryezë akuza të vogla të harresës" tingëllon si një aktakuzë e heshtur, ku sendet flasin më qartë se njerëzit.

Pastaj poezia hyn në territorin e afërsisë trupore. Por kjo nuk është një erotikë e ndërtuar për të mahnitur; është erotika e besimit. Shputat që ngrohen në kofshët e tjetrit, përkëdhelja, kërkimi këmbëngulës i gjuhës, janë gjeste që nuk ndezin vetëm trupin, por mbajnë gjallë dialogun e dashurisë. Trupat këtu flasin atë që fjalët kanë lënë pezull.

Megjithatë, poetja e di se dashuria nuk rrezikohet nga mungesa e prekjes, por nga mungesa e fjalës. Pikërisht në këtë pikë poezia merr thellësinë e saj filozofike. Vargu "fjalët e pathëna do të ngrenë kufij / membranash citoplazmike" është një nga gjetjet më të veçanta të poezisë. Një term i huazuar nga biologjia hyn natyrshëm në universin lirik dhe fiton një kuptim krejt tjetër. Membrana nuk është më vetëm kufi qelizor; ajo bëhet lëkura e padukshme që ndan dy shpirtra kur heshtin. Është një figurë që të mbetet në mendje, sepse e bën të prekshme atë që zakonisht nuk shihet.

Dhe kur lexuesi pret që poezia të përfundojë në një kulm emocional, poetja e kthen befas në tokë: "mos harro të zgjojmë të voglin për në banjë!". Ky është çasti kur poezia fiton dritën e saj më njerëzore. Jeta nuk e ndërpret dashurinë; ajo e sprovon çdo natë me detyrat e saj të vogla. Pikërisht këto detaje e shpëtojnë poezinë nga sentimentalizmi dhe e bëjnë të vërtetë.

Në fund mbetet bindja se dashuria nuk vdes nga mungesa e puthjeve, por nga shumësia e fjalëve të pathëna. Ato janë gurët e vegjël që, pa u ndier, ndërtojnë murin mes dy njerëzve. Këtë të vërtetë poetja e përmbledh në dy vargje që rrinë gjatë në kujtesë: "fjalët e pathëna do të ngrenë kufij...", ndërsa vetëm pak çaste më pas dëgjohet zëri i jetës: "mos harro të zgjojmë të voglin për në banjë!". Pikërisht aty poezia arrin ekuilibrin e saj më të bukur, si një llambë që ndriçon njëkohësisht dhomën dhe zemrën.

Në "Ekzistencë provokuese" lexuesi hyn në një hapësirë krejt tjetër. Këtu nuk kemi më intimitetin e çiftit, por vetminë e njeriut përballë ndërgjegjes së vet. Është një poezi që nuk ecën drejt një përgjigjeje; ajo endet nëpër labirintet e mendimit, duke e ditur se edhe humbja është një mënyrë për t'u afruar te e vërteta.

Që në vargun e parë, "ajo është aty për të më provokuar mua", krijohet ndjesia se kjo "ajo" nuk është një qenie e jashtme. Është hija që secili mbart brenda vetes, ajo prani e heshtur që na ndjek edhe kur mendojmë se kemi ikur prej saj. Kjo është arsyeja pse poezia lexohet si një dialog me vetveten, ku pyetësi dhe i pyeturi janë i njëjti njeri.

Figura e "fuçisë së shqepur këllqesh", e mbushur me rrëmete dhe mbeturina trupore, mund të duket tronditëse në leximin e parë. Por ajo nuk është ngritur për të shokuar. Ajo është depoja e gjithçkaje që njeriu përpiqet ta fshehë: frikërat, instinktet, dobësitë dhe dështimet. Poetja nuk u shmanget atyre; i vështron drejt në sy, sepse vetëm kështu nis rruga e njohjes së vetvetes.

Më tej poezia merr trajtën e një pelegrinazhi të brendshëm. Udhëtimi nuk kalon nëpër vende, por nëpër shtresat e ndërgjegjes. Dyzimet, fobitë, jehonat filozofike dhe rrathët bashkëqendrorë krijojnë ndjesinë e një njeriu që ecën në një pyll pa shtigje, ku çdo kthesë të çon sërish te vetja. Pikërisht këtu poezia fiton përmasën e saj ekzistenciale.

Edhe metafora e "maleve shkumë derdhur / si kapuçino të stërmëdha" nuk është një lojë e rastësishme figurash. Ajo bashkon natyrën me botën e konsumit dhe krijon një kontrast të mprehtë mes madhështisë dhe përkohshmërisë. Sikur edhe malet, në këtë këndvështrim, rrezikojnë të shihen si sende të porositura "për jashtë". Është një ironi e hollë ndaj kohës sonë, e cila shpesh e zvogëlon edhe pafundësinë në përmasa të konsumit të çastit.

Filozofia e poezisë nuk gjendet në një përfundim, por në vetë ecjen. Njeriu nuk e njeh veten duke shmangur plagët e tij, por duke kaluar përmes tyre. Prandaj poezia mbetet e hapur si horizonti mbi det: sa më shumë afrohesh, aq më shumë largohet vija e tij.

Këto dy poezi, sado të ndryshme në frymë, lidhen nga një fill i padukshëm. Në njërën poetja kërkon të shpëtojë dialogun me tjetrin, në tjetrën dialogun me vetveten. Njëra na kujton se heshtja mund të ndajë dy zemra, tjetra se njeriu nuk mund të pajtohet me botën pa u pajtuar më parë me hijen e vet.

Për këtë arsye poezia e Armelës nuk mbështetet mbi përgjigje të gatshme. Ajo jeton në pyetjet që vazhdojnë të jehojnë edhe pasi libri është mbyllur. Dhe ndoshta kjo është prova më e sigurt e poezisë së vërtetë: ajo nuk mbaron te vargu i fundit, por vazhdon të marrë frymë brenda lexuesit. Këtë e dëshmojnë edhe dy vargje që mund të lexohen si emblema të gjithë kësaj poetike: "fjalët e pathëna do të ngrenë kufij..." dhe "kur të gjej pse e kam vënë / udhëtimit tim të gjatë prej peligrini...". Midis këtyre dy vargjeve shtrihet udhëtimi i njeriut: nga përpjekja për të mos humbur tjetrin, te përpjekja edhe më e vështirë për të mos humbur vetveten.

Sarandë, gusht 2026