Romani “Kostandini i madh” , nga Leonard Prifti


Illo Foto, studiues

Romani “Kostandini i madh” , nga Leonard Priftit



Zhanri I romanit historik , ka shenuar rritje cilesore , ne dekadat e ketij shekulli . Fanoli , ka shkruar romanin historik , per Skenderbeun , ne proze poetike . Pervec romaneve te Sabri Godos , nje roman historik , ka shkruar Pjeter Arbenori . “Kur dyndeshuin Vikinget “ . Seriozisht me romanin historik , me shume sukses, eshte marre romancieri, me kulture te gjere historike , Resmi Osmani . I kam komentuar disa romane te ketij autori , qe aktualisht mbetet romancieri autokton , me prodhimtari me te gjere historike , perfshire dhe tregimet memoriale , per ceshtjen çame .

Romani , qe do te analizoj sot , eshte “Kostandini i madh” , nga autori , Leonard Prifti . Romani , me gjithe bibliografine , ka 295 faqe . E ka botuar SHB “ Eugen “, viti i botimit 2007 . Qe ne fillim , me duhet te pohoj se autori , na ka dhene nje veper te argumentuar historikisht dhe te veshur artistikisht , per aq sa lejon nje histori kaq e gjate dhe shume e komplikuar . Kostandini , i perket popullsise ilere te shekullit te katert epoka e re . Ka qene perandor i Romes , prej vitit 305 – 337 . Ka jetuar vetem 63 vjec . Eshte kapetadani ushtarake , me i madh i botes . Perandoria e krijuar ne sundimin e tij , pati marre emrin perandoria Diell . Paraardhesi i tij ishte Deoklecani . Edhe ky me gjak ilir , por njeri mizor dhe qeverritar me dore te hekurt . Disa vite Kostandini sherbeu , nen urdherat e Dioklecianit , ne rrolin e nje gjenerrali ushtarak te Perandorise diell .

Nje pjese , nga kater Perandorite , Diokleciani ja pat besuar gjyshit dhe babait te Kostandinit . Dy burra ilire te devotshem , per pushtet dhe administratore korrekt te pjeses se Perandorise , qe u ishte besuar . Ne luftra te pergjakshme , per ruajtjen e kufive , Kostandini , beri emer si ushtarak i ri dhe me perspektive . Diokleciani kishte informacion , per nje ushtarak , me perspektive , qe rritej brenda perandorise te tij . Per pake kohe dhe vete Perandori i madh e njohu Kostandinin , si nje gjeneral me pasion dhe trimeri te rralle .

Armiqte , qe rrethonin perandorine e Kostandinit , mbanin ne kembe nje ushteri me rreth 350 mije , ushtare te pergatitur mire , me shume keshtjella , te pushtuara ne Europen e asaj kohe . Ushtria e Kostandinit arrinte shifren , deri ne 200 mije ilire , qe perdornin mire kuajt e betejes dhe armatimin e lehte . Kjo diference ne forcen e gjalle , pat detyruar Kostandinin , te perpunonte metoda ndryshe nga ato te artit ushtarak kohor , ne perballje ballore .

Jane proverbiale perdorimi i desheve , ne carjen e deres te nje keshtjelle . Ne nje beteje tjeter , ushtaret e Kostandinit , paten ngarkuar fuci me vere , duke u paraqitur si tregetare . Ushtaret armiq i sulmuan . Ushtaret ilire i braktisen vozat , duke u terhequr , por provizorisht . Kundersulmuan dhe thyen keqas ushterine e dehur me vere .

Kostandini u ul dhe perpunoi metodat e tij , sipas kushteve , duke u dhene perparesi metodave te befasise , kryesisht terheqjes te perkoheshmme dhe strategjike , pasuar me sulmin e fundit , qe behej deciziv , ne fitore . Dy strateget e Kostandinit ishin miqte e tij te ngushte , qe vinin me miqesi , qe nga feminija , Thedheos dhe Bato . Te tre miqte dhe komandatet e tjere te frontit , perbenin shtabin madhor te ushtrise se Perandorit Kostandin .

Kesaj periudhe dhe vete Kostandinit i perket arti ushtarak , i terheqjes se perkoheshme dhe pastaj sulmi i befasishem . Jane me dhjetra sulmet e ushterise ilire , kunder keshtjellave te ushterive barbare , qe nuk rreshtin ne luftra , per te kafshuar toka te Perandorise romake te Kostandinit , por gjeten teheqjen strategjike dhe pastaj goditjen ne befasi . Kostandini ka meriten e krijimit te artit usharak modern , ku fronti mbeshtetj nga nje ekonomi prodhuse , duke i dhene perparesi zhvillimit te vendit , ne prapavije te frontit me arme .

Mbrapavija eshte pjese e rendesishme e frontit , konkludonte strategu Kostandin. Ne menyre figurative , do punoi varrmihesi , por me shume do te punoi token bujku . Nuk mbahet kjo perandori –diell , vetem me placken dhe tokat , qe do t’i merreshin kundershtarit . Bujkroberia , pesoi nje reformim rrenjesor , ne perandorine Kostandinjane , qe u shtri ne 3 kontinte . Arti ushtarak , i perpunuar nga Kostandini , nuk ishte produkt i skrivanive te zyrave te renda , por pergjithesim i analizave te aksineve ushtarake te drejtuara nga Ai vete dhe shtabi i tij i perkushtuar .

Kostandini flinte dhe pushonte rigorozisht 6 ore ne 24 orshin . Ishte mbi 180 cm. i gjate , trup atletik dhe fytyre burrerore . Ishte stervitur dhe kish mesuar , ne shkollat me te mira te kohes . U ndihmua jo vetem nga gjyshi dhe babai , perandore , por dhe nga vete Perandori i madh ilir Diokleciani . Ne kete perandori , te Dielit , sherbeu si komandat dhe me von si gjeneral . Perandori ja njohi zotesine intelektuale dhe ushtarake , megjithse kishin pikpamje te kunderta botkulptimore . Diokleciani ishte puritan dhe e luftonte kristianizmin . Kjo fe , thoshte Diokleciani te carmatos , sepse nuk lejon distanca midis armikut dhe luftetarit perandorak . Simbas asaj feje paqesore , kur te godasin me shuplake , duhet te kthesh dhe faqen tjeter . Gjenerali , Kostandin , vishej si ushtar , flinte ne kasollen e usharit , mbeshtjelle me gunen e dhirte ilire .

Kostandini , jo vetem , qe besonte te kristianizmi , por u be mbrojtesi i flakte i tij dhe ne shume rraste edhe ideollog i kesaj feje , qe Diokleciani ja pat mohuar , jo vetem Perandorise , por dhe vete Romes . Nuk flitej me per nje Rome kristiane , por thjesht , per nje Rome puritane . Ky puritanizem , mrohej me ligjet , qe kishte miratuar vete Perandori dhe qe nuk njohin meshire dhe as falje , por elimin fizik te c’do kundershtari dhe robi . Robrit torturoheshin dhe digjeshin . Kostandini , aq i asher sa ishte ne front , aq tolerant mbetej pas betejes . Robrit duhet te ndihmohen , te vendosen ne pune , te trajtohen njerezisht . Keto ishin pikpamjet baze te fese kristjane , qe Kostandini , ishte perkrahes dhe idhtar i saj .

Njerez me te tilla pikpamje , Dioleciani , jo vetem nuk i perkrahte , por i denonte me pune te detyruar dhe jo rralle i eliminonte fizikisht . Vetem nen ze mund te flisje , per kristanizmen , ne Romen , ku kristianizmi kishte lindur dhe nga ku ishte perhapur ne te tera skajet e botes . Per Dioklecianin , kjo ishte fe qe e kishte mbaruar misionin . Perandori e dinte , qe gjenerali i tij , kishte bindje te fuqishme kristiane , por kjo ishte pak , per llogjiken e Perandorit , ndaj nje gjenerali te famshen dhe me perspektive , per te komanduar , ne nje te arthme Perandorine diell .

Kostandini e gezonte trashegimine , sepse vinte nga famile perandorake , por ishte i zoti i shpetes dhe i supermacise ne fushe-beteje , te c’do natyre dhe te c’do permase . Ne Perandorine diell , Diokleciani nuk gjente tjeter njeri , per ta zevendesuar , pervec Kostandinit . Kishte te drejte , te mendonte keshtu dhe kjo ndodhi , pasi Dioklestiani nuk u ul me fronin e larte perandorak .

Dioklestiani dhe Kostandini , ishin dy ane te medaljes perandorake te Perandorise diell . Nen Kostandin , Perandoria diell , ndryshoi rrenjesisht . U zgjerua ne 6 fish me shume nga sa e mori . U qeverris ndryshe . U ligjerua kristianizmi , qe u ribe fe boterore . Roma u be kryeqytet i kristianizmit . U krijua shteti , me tipare te reja ligjore. Njerzit gezuan lirine e fjales , te punes , te prones . U perpunua dhe u vu ne jete nje sistem i pa njohur i shtetit , qe bazohej ne konkurecen dhe tregetine e lire . Ne kete kohe e ka origjinin shprehja e fameshe ekonomike Levizja e lire e kapitaleve .

Autori , Prifti , na meson se termi ekonomik , “Ekonomi tregu “ , si emertim dhe si instrumnent ekonomik , eshte degjuar , per here te pare brenda mureve te Presidences kostaninjane .

Disa shekuj me von , pikerisht pas revolucionit francez nga koncepti ekonomi tregu , u zhvillua levizja e lire , u intesifikua shkembim i mallrave , qarkulluan me shpejt parate , linden bankat . Lindi sistemi ekonomik kapitalist , qe eshte sistemi me i perparuar dhe me rentabel , ne te gjitha kohrat e historise se njerezimit. Sic shifet shume larg i ka rrenjet kapitalizmi .

Kostandini i njifte realisht te gjitha karakterisikat tokesore te Perandorise dhe rrekej te kombinonte prirjet e komunitetit , me interesat ekonomike te gjithe shtetit. Ai kishte vene re se ne ishullin Rodos te Egjeut , ndertonin varka te sigurta dhe te medha . Perandori ua stimuloi kete pasion dhe prodhimi i varkave u rrit dhe u perfeksionua . Biznesi ndertimit dhe tregetimit te varkave lulezoi , sepse e kerkonte koha . Shitja e varkave u be rutine dhe , nepermjet tyre , u zhvillua tregetia detare , qe ishte dhe mbeti tregetia me voluminoze , se te gjitha tregetite homologe tokesore .

Kostandini , zoteronte aftesi mendore dhe fizike te rralla. Ai u shqua ne shume fusha te veprimtarise njerezore , duke u shndruar ne institucion i perhershem , ne ushtri , ekonomi , legjislacion, bashkepunim ndershteteror , qe me von u quajt diplomaci, vecanerisht eshte i njohur ne urbanistike . U shqua ne ndertimin e Romes se re Eshte reformatori me i madh , qe njifet deri ne ditet e sotme.