Remark ne shqiperimin e R. Shvarc


Illo Foto, studiues

Letersia boterore gershetohet , me perkthimet , simbas proverbit , njera dore lan tjetren dhe te dyja lajne fytyren . Rritja e nivelit arsimor te shoqerise , gjithnje kerkon vepra te reja letrare , per t’u kulturuar , ne nivele te reja . Zakonisht bazat kulturore hidhen ne arsimin e mesem . Lexusit e kesaj shkalle , jane ne kerkim te letersise voluminoze dhe cilesore . Kam permendur , se shkolla enveriste , i kishte te nemeruar autoret , qe studjoheshin me themel , ne vepren e tyre . Kjo metode ishte vepruse , jo vetem ne programnet e shkolles se mesme , por dhe ne fakultetin e specializuar te letersise . Kete ma kane pohuar miq , qe kane ndjekur kete fakultet . Mjafton , qe autori i c’do vepre te kishte lindur ne perendim , i nenshtrohej censures perjashtuse .

Nje ndryshim rrenjesor , ne kete linje ndodhi ne fillim te viteve 60 te shekullit te kaluar , kur Drejtor i botimeve artistike , u emerua shkrimtari i talentuar , Drago Siliqi . Drago nuk ishte thjesht letrar i mirfillte , por ishte nje shqiptar i madh , qe donte kulturen dhe popullin e tij . Ne kulmin e censures enveriste , Dragua , grumbulloi perkthysit me te mire te vendit dhe i aktivizoi , per te perkthyer letersine , qe mendonin ata . Drago u rekomandonte letersi perendimore , larg klisheve te socrealizmit , qe e kishin lodhur lexusin shqiptar. Mjeshteria e shqiperimit , ka ruajtur linjen e Nolit dhe te Konices .

Lista e perkthysve , qe aktivizoi Drago , fillonte me Sejfulla Maleshoven dhe perfundonte me te talentuaren , Klio Evangjeli . Ne , qe kemi jetuar ate kohe , e ndjejme cila ishte trimeria e Dragos . Te perkrahje keta armiq , shpalleshe , pa u gjykuar “tradhetar i atdheut “ . Drago nuk i perkrahu , por i trajtoi materjalisht me parate e diktatures . Kete mundi ta beje heroi i letersise shqipe , nipi i Risto Siliqit , Drago i pa vdekshem . Pse dhe si ? Letrsia eshte ushqim i shpirtit . Shpirti nuk duhet te vdiste , sic ndodhi realisht .

Nje nder romanet , e perkthyera ne ate kohe , ishte “tre shoket “ nga shkrimtari gjerman , Erih Maria Remark . Libri eshte perkthyer nga mjeshtri i perkthimeve , Robert Shvarc . Ka 408 faqe dhe mbyllet me nje pasthenie te perkthysit . Te permendim pak te dhena , per shkrimtarin . Ka jetuar midis viteve 1898 dhe 1970 . U rekurtua ne ushtri , ne moshen 18 vjec. U plagos 5 here . Pas lufte punoi ne pozicione , mesus , bashketregetar , botus . Ne 1930 shkroi , per psikollogjine e ushtarit.

Motivet e shkrimeve te Remarkut , permblidhen nen sentesen : “Pse popujt te vrasin njeri tjetrin “ . Romanet e Remarkut , jane me te shquarit ne pasluften e dyte boterore . Shkroi per llogoret e luftes . Librat e tij u hoqen nga bibliotekat . U detyrua te jetoi ne Zvicer . Nga Zvicra u cvendos ne USA , sepse ja hoqen shtetesine gjermane . Mundi t’i shmanget sionizmit dhe shkroi pa nderprerje . Kryevepra e tij ishte “Harku i triumfit “ . Ishte shkrimtar bashkekohor , por shkroi me stilin klasik . Nazistet arrestuan motren e tij , e cila vdiq ne Zvicer .

Romani i tipit origjinal klasik , eshte ky , qe kemi ne studim , “Tre shoket “. Edhe vete nga titulli , lexusi meson se ka te beje me jeten e tre veteve . Ky eshte realiteti . Vetem tre me shume se shoke , miq , por sic ndodh gjithnje , jetes se tyre ju bashkengjiten personazhe , qe quhen epizodike , por faktikisht jane te tipizuar dhe na cfaqen si personazhe kryesore . Per Remarkun , nuk ka personazhe te dores se dyte . Ne te tera rrastet , personazhet jene te vizatuar me penelatat me te theksuarat e mundeshme . Remarku eshte shkrimtar , qe flet nga brenda vetes , qofte dhe kur flet brenda turmes .

Per te gjykuar mbi madheshtine artistike te ketij romani , po sjell nje epizod , qe na i shkruan vete Shvarci . Ne nje bisede te Shvarcit me Dragon , ky i fundit i rekomandon te lexonte bash kete roman , qe i kishte pelqyer Dragos . Roberti ju fut punes se perkthimit , sepse romani i pelqeu , qysh ne faqet e para .

Arti i fjales , e kemi perseritur shppesh , se qendron te thjeshtesia e shprehjes se mendimit . Te tera veprimet u vishen njerezve te thjeshte , pa ofiqe dhe grada . Ketu buron jeta dhe ketu zhvillohen konfliktet dhe nismat , per perparimi shoqeror . Nuk kam ndeshur ndonje roman me nje titull kaq te thjeshte . Te tre shoket i perkasin shtreses se mesme shoqerore . Kane dale nga lufta dhe merren me nje biznes , qe ju siguron buken e gojes . Nuk jane bizesmene te kamur , por dine ta vleresojne dhe ta jetojne jeten . Njohin klubet , kafete , baret , restorantet . Organizojne pushime te kulturuara . Gjithcka mbeshtet ne pune e ndershm te krahve te tyre . Ata blejne makina te vjetra . I riparojne ato dhe i shesin ne ankand , simbas ofertave te tregut .

Perpara se makinat e riparuara te shiten , simbas konjukturave te tregut , makinat i perdorin , per taxi . Ter tre jan e shofere dhe mekanike te apasionuar , duararte , sic percaketon e folmja popullore . Kupotohet se jeta e tyre zhvillohet e thjeshte , si vete keta protogoniste , qe i kane dhene titullin ketij romani te famshem , qe beri buje , kur u botua dhe ka vlere artistike te shtuar edhe sot , pas mbi 7 dekada , qe ka pare driten e botimit .

Aty , diku ne fshatin ku zhvillohej biznesi i shitjes se makinave , jetonte nje grua me vajzen e saj , Pat-in . Pat ishte vajze e brishte dhe e bukur , por gjithsesi e familarizuar me tre shoket , qe gdhiheshin dhe ngryseshin ne te njejtin skaj te ketij fshati gjerman , diku afer Frankfurtit .

Njerit, prej shokeve , Roberti , me i vogli I tre shokeve , ja beri zemra “trak “ , kur kryqezoi shikimin , me Patin . Dashuria e tyre mori udhe . Nuk kishte me konspiracione . Dy shoket e Robertit ndryshuan qendrim , me Patin duke e respektuar si dashnoren dhe bashkeshorten e shokut . Me Patin shoqeria e tyre behet kater , por autori e ka lene me tre , duke e emertuar Patin si personazhin , qe ndryshon perditshmerine e jetes se te treve dhe i jep tjeter kuptim zvillimit te romanit .Ne kete kuptim , Pat e ka emertuar veten , personazh kryesor . Marrdheniet brenda te katerteve jane nga me seriozet dhe me te cilterat . Romani zhvillohet me keta kater personazhe , duke kombinuar dhjetra e dhjetra skena romanciere , diallogje , supriza , konflikte dhe zgjidhje , sipas kushteve dhe rrethanave optimale . Kjo eshte permbajtja e shkurter e romanit , prej mbi 400 faqe .

Une dhe ti , jemi lexus . Kemi hasur ndonje roman kaq te thjeshte , ne titull , permbajteje , konflikte ? Une nuk kam ndeshur . Ti jepe pergjigjen , kur ta lexoxh kete roman , qe ka tronditur ndergjedjen letrare te Robert Shvarcit , qe eshte perkthyes i famshem dhe romancier . Romani eshte ndertuar mbi bazen tregimtare te autorit . Ka folur vetem ne veten e pare . Pervec pergjegjesise , qe merr autori , kemi te bejme me koeficent te larte besushmerie . Autori eshte garant i besushmerise . Nga te tera anet , qe ta analizosh romanin , rezulton veper reale , me besushmeri te larte .

Te tre shoket perbejne motorrrin e romanit . Miqesia e tyre emertohet vellazeri . Te tera problemet i ndajne bashke . Jane sa te ngjashem ne karaktere , aq dhe te ndryshem , c’ka i jep romanit zhvillimin poliedrik , lidhur me degezimet e personazheve , qe i bashkengjiten veprimeve ditore te tre personazheve dhe te vajzes Pati . Kjo veprimtari eshte e mjaftushme , per te njohur boten , qe i rrethon keta te tre dhe Pati , kater .