“Po ku ishe ti Adam ?”


Henrrikh Bël

Illo Foto, studiues

(Persiatje , per nobelistin gjerman Henrrikh Bël )

Ku ishe ti X, Y , eshte shprehje e perdorshme ne shume gjuhe . Ne shqip shqyptohet ne kengen e Sh. Merdanit : Po ku ishe ti o zot ? Kete shprehje e kam xgjedhur si titull , te essese time , per romanet e nobelistit , Bëll, sepse nje romani tij , ka kete titull. Me pelqey ky perngjasim .

Gjermanet e famshem , njihen si themelus te albanollogjise . Jane perkthyer veprat e shkrimtareve gjermane te disa brezave .

Ne kete ese , do te trajtoj disa pershtypje nga vepra e nobelistit , qe permend ne krye te heres . Perkthimet letrare , ne shqip kane qene dhe mbeten, jo vetem te shumta, por dhe cilesore . Shqiperia eshte shquar , per perkthys te famshem . I kane prure Kryeveprat boterore , sikur autoret e tyre t’i kene shkruar ne Shqqiperi .

Perkthysit shqiptare jane shume . Une do te permend , ne kete ese dy , prej tyre : Afrim Koçi dhe Ardian Klosi . Afrimi ka perkthyer dy nga Romanet e Bëll : “Ku ishe ti Adam” dhe” Kthimi ne shtepi “. Ardiani ka perkthyer , “ Me syrin e nje kllouni “ . Me terhoqen vemendjen romanet e nobelistit , per menyren e thjeshte te shtjellimit te fabules romanciere, por kaq thjeshte dhe ne nivel te larte artistik jane perkthyer ne shqip .

Ai , qe lexon keto radhe te mijat , me te drejten e zotit , ben pyetjen : Ku e di une nivelin e perkthimit , kur nuk di as nje fjale gjermanisht ? Sejcili lexus i vemendshem mund ta dalloi nivelin e perkthimit , sepse rreshtohen fjalet dhe fjalite , sikur i shkruan vete perkthysi . Ne kete rast thuhet se autori mohoet , ose ndryshe , perkthysi , eshte autor ne hije . Perkthysi eshte talent , qe i hyn autorit ne lekure dhe na paraqitet me identitetin e autorit .

Autori dallohet , per natyren e fabules dhe te personazheve , varet nga fantazia , ku i krijon pritat , per keta personezhe , per mardheniet , qe krijojne ne mjedisin shoqeror per vendin , kohen dhe menyren si dalin nga sfera e e zhvillimit te romanit . Perdorimi i fjalive stilistike dhe i tere diallogu , eshte figurativ , simbas karakterit te shkrimtarit . Me pak fjale edhe kur romani , nuk eshte autobiografik , romani ka frymen dhe karakterin e autorit , Kudo ndihet rrahja e zemres se tij . Kur ti si lexus , nuk i ndien keto rrahje zemre , e flak diku , per te mos e çfletuar me .

Keto , qe pershkrova jane ndjenja , nuk jane rregulla , qe i moren frymen artit te vertete dhe e kthyen letersine ne panflet agjitativ , ku percaketohej me numura renditja e personazheve , partishmeria e tyre dhe dihej , qysh ne fillim , perfundimi i tyre , qe kondicionohej nga klasa , qe i perkisniun . Jo pak romanciere shqipetare , me ose pa dashje , rreshqain ne batakun e realsocit . Eshte nje praktike , e rrenjosur ne metoden e punes te tyre . Harrojne se te qenit romancier , nuk eshte zanat , por prirje , per te materjalizuar jeten , ashtu sic e kupton ai , artisti romanciar , qe i jep emrin epokes , ku punon dhe jeton . Eshte pergjegjesi shoqerore dhe morale te shkruash , qofte dhe nje roman te vetem . Nepermjet romanit , ti e ke vene veten tende , ne dispoozicion te zhvillimit shoqeror te epokës , ku shkruan .

Jane keto rrethana , qe percaketojne faktin , se romani nuk eshte thjesht nje proze e gjate, por proze , qe ne te tera pikpamjet pasqyron realitetin , qe rrethon lexusin . Nje studim gjithperfshires , per romanet e shumta , qe jane botuar , kete tranzicion , do te ishte shume i dobishem , per te lehtesuar disi raftet e bibliotekave shqiptare .

Lexusi gjithnje ka qene dhe mbetet nje kritik objektiv , per ate , qe lexon. Tre romanet , qe une parashtroj , perpara jush , jane shkruar 70 vjet perpara dhe ne kemi pershtypjen se jan e shkruar dicka , perpara nje muaji . Ato jane shkruar nga nje gjerman , por ne e ndjejme situten , sikur zhvillohet diku ne Dumbre .

Te tre romanet , prej 555 faqe , jane te lidhur ne nje liber te vetem. Botimi eshte i vitit 1989 . Botues eshte ndermarrja botuse ,” N. Frasheri “ .

Une si lexus kam vene re diferencen minimale , qe ekziston artistikisht , midis dy perkthysve . Me kete dua te them se lexusin e lodh autori , por po kaq e lodh dhe perkthysi . Nuk e di si jepen licensat e perkthyesve , por sugjeroj , qe duhet te kalojne ne nje test shume rigoroz .

Romani , jo vetem nuk humbet , por ne te tera rrastet , edukon , meson dhe orienton zhvillimin kulturor dhe artistik- ghuhesor . Shembullin e kemi konkret , madje ketu, ku po shkruaj , per Ju . I gjeta une , pas 31 vjetesh , qe jane botuar keta 3 romane dhe i bera objekt te kesaj persiatjeje shume modeste , por gjithsesi ju hoq pluhuri i mbi 3 dekardave . Realiteti eshte , se kete konsiderate , qe shpreh sot , do ta shprehja edhe ne vitin e pare te botimit , po qe se me kishin rene ne dore .

Kjo tregon se romani nuk vdes . Ai mbete si monument i kultures , te cilen e ka te shtjelluar brenda vetes . Pavdekesine e vet , romani ja kthen autorit , madje edhe perkthysit .

Ta nisim me problemin , ne trajtim . Romanet e dobeta , kryesisht ngerthejne tituj emocionale dhe bombastike : Vrasje , spiunazh , deshtim qeverrisje , tradheti bashkeshortore e te tjera tituj te ketij formati .Nuk ka as nje kontravajtje te vendosen te tille tituj . Gjithcka varet si trajtohen . A jane perfaqesuse ne nje shoqeri te caketuar , apo jane epizote te shkeputur shoqeror , pa linfe , pa ADN .

Tre romanet e Bëll, mbajne tituj te thjeshte dhe ngjarje te medha . Romani i pare , ne liber , eshte “Ku ishe ti Adam “ . Romani vertitet te nje familje gjermane , ne kohen , kur lufta ekspansioniste hilerjane , kishte marre tapetjeten dhe komanda gjermane , nepermjet komunikatave ushtarake , perpiqej te mbante lart moralin e ushtareve te frontit . Te tera ngjarjet zhvillohen poshte , ne llogore , ne rajonet e Ukraines dhe Rumanise , ne fshatrat , ku ishin disllokuar njesite ushtarake .Nuk ka sa Komande te larte , as Gjenerale , as politikane frymezus .Duket terheqja ushtarake .

Ka vetem njesi para ushtarake , te genjyer nga politike , qe bisedojne , per jetet e tyre ne fshat , per aq sa dine , por kryesisht bisedat vertiten te paqa , qe po afron dhe atyre , u mbahet e fshehte . Gjithe tragjedia e luftes , pershkruhet , jo ne llogore , por ne fshatin hungares , ku ushteria eshte ne terheqje dhe zyrtarisht , nuk flitet , per lufte ne terheqje . Kjo eshte fabula e romanit . E thjeshte , shume e thjeshte , por perfaqesuse . Jo per faktin se keta jane fshatre paramilitare , por edhe per faktin se , deri ketu nuk mbrijne te tera lajmet difatiste te ushterise naziste .

Ne ket kuptim , autori i ka thene te gjitha . Ka thene se forcat ushtarake naziste , jane ne terheqje . Ka thene se morali i ushtareve eshte ne renie . Ushtaret , me shume se per fitoren , mendojne , kohen , per t’u kthyer ne fshatin e tyre , per te filluar punen , aty ku e lane , perpara se te mobilizoheshin . Me pak fjale , per luften e madhe , eshte marre perfaqesuse nje llogore , ne vendet e pushtuara , nga nazizmi , qe mesymte drejt lindjes dhe per te vene nen çizmen e tij , te tere kontinentin .

Romani dyte , qe ka titullin e thjeshte “ Kthimi ne shtepi “ , pershkruan ngjarjet , qe ndjekin nje çift , fill , as luftes . Burri kthehet nga fronti ish i mobilizuar dhe gruaja , qe pat mbajtur ekonomine ne fshat , gjat luftes , qe asgjesoi ekonomine fshatare . I posa kthyeri nga frointi , ndeshet me premtimet se do te ndihmohej , ne te tera menyrat nga programet qeveritare . Nga ana tjeter , ndesh me predikimet kishtare se vuajtjet , gjejne zgjidhje nga fuqia e mbinatyrshme . Autori , ka fuqi magjike te zgjidhjeve te medha . Ketu i ka lene kete çift te dale nga lufta.

Ky roman , na parashtron nje ngjarje edhe me te thjeshte , se sa i pari . Kontradiktat zbulohen nga bisedat familjare te çiftit te dale nga liufta .Nuk duket kerkund gishti tregus i Autorit . Te tera keto biseda , kane vlere pegjithesuse , sepse lufta ka renduar mbi gjithe popullin , jo vetem direkt . Keto biseda , qe zhvillon ky çift gjerman , presupozohet se i kryejne te gjitha çiftet , pas perfundimit te luftes hitleriane . Me qe erdhi fjala , ne te tria romanet nuk eshte permendur , Hitleri , Gebelsi, Geringu dhe bashkepuntoret e tyre . Kjo eshte nje vecori e rendesishme e te tre romaneve . Flitet , per politike . Titullaret politike , nenkuptohen , nuk ka pse te permenden. Gjykimet popullore , jane subjektive , nu