Plaka dhe televizori



Plaka dhe televizori

P.O: Në se ka dikush interes të shoqërojë karantinën

Më jep dorën, / yjëzoi sytë / puthmë! /

Porta e shpirtit tim, / pa trokitje, / virgjërinë ruan.

1.

Nënën e tre fëmijëve gjyshër, pasi dëgjoi lajmet, e kaploi dremitja përballë televizorit. E përmendën rënkimet e një femre. Hapi sytë e shqetësuar. Aty ishte vetëm ajo dhe televizori. Andej dilnin rënkimet e dy njerëzve që përpëliteshin të zhveshur siç i kishte prurë nëna në jetë.

“Korba, i nxorën të tëra në mes të sheshit! U prish dynjaja!... U prish fare.” I tha kështu askushit dhe e nguli vështrimin mbi xhamin e asaj pasqyre, që sillte pranë vatrës gjithë botën.

Ishte kureshtare të merrte vesh më saktë se deri ku kishte arritur prishja e botës.

U ngjit në atë qiell ku lëviznin njerëz të panjohur për plakën, njerëz që merrnin e jepnin me jetën krejt ndryshe. Pastaj s’mori vesh pse iu shkrua gjurmë pas gjurme tërë jeta e saj.

I erdhën përrua kujtimet dhe nisi t’i rrëfente televizorit:

Atë natë kur u linda unë, lumi kishte dalë degë më degë. Nga rrëpirat e brigjet shkulte kërcunj e pemë dhe duke i mbartur mbi shpinë turrej me uturimë e kërcënim poshtë, duke i kruspullosur pranë vatrës të dy krahët e fshatit. Më kanë thënë një mijë herë se babai dinte për dhimbjet e lebetitjet e nënës por nuk erdhi dot. Ai punonte në kasaba, në Vlorë. Atëherë, dhe më vonë, thoshin se Vlora ishte kasaba e madhe, qytet de. Atje, ngado që të rrotulloje kokën, shikoje njerëz. Kishte plot dyqane. Ne, as kur u rrita unë, s’kishim ndonjë dyqan në anët tona. Në fshatin tonë duhet të lëshoje klithmën e të vendosje duart si hinkë para gojës për të të dëgjuar njeriu më i afërt.

... Ose nga shiu i madh që çmendi përrenjtë dhe lumenjtë, ose nga punët e shumta që kishte kasabaja, ose...

Nejse, babai nuk erdhi.

Më rrëfente dhe më rrëfente foshnjërinë time xhixhia. Mirë bënte veç unë nuk e shkoqita kurrë në më qante hallin, donte të ndjehesha borxhlije, apo thjeshtë kujtonte plagë të shkuara. Ama, kisha lindur në prehrin e saj. E varfra ajo ishte nuse e porsa ardhur në shtëpi dhe as kishte parë ndonjëherë si lind një fëmijë, por kishte bërë durim, kishte bërtitur, kishte bërë prapë durim, derisa më në fund më priti në prehër.

Kur njeriu jeton pas pyllit të lartë e të dendur në rrëzë të një mali, kur qielli mbledh gjithë ujërat e dheut dhe i derdh rrotull banesës së tij, kur mamia Bejeko, plaka më e afërt që çoç dinte për pjelljet e njerëzve, e kishte shtëpinë përtej lumit, doemos që fëmijët ishin të detyruar të dilnin vetë nga ena e së ëmës. Edhe unë kaq kisha bërë. Shkaktova vuajtje por dola e saktë.

Pastaj xhixhia më shpjegonte me dhimbje dhe pak me mburrje se si kapërceu micklat e veqilit të shtëpisë: “Ai, yt ungj, mbërriti dy-tri orë më vonë, bashkë me maminë Bejeko, dhe më përveshi një pëllëmbë. “Pse nuk duruat një sahat?” dhe “fap!” pëllëmbën e dytë. “Pse nuk e pritët Bejekon?”, ngriti zërin ai duke përzënë kështu të shumtën e inatit. Unë sus. “Bëji një sherbet Bejekos!”, urdhëroi pastaj, pa pritur shpjegime. Le që atij as i punonte mendja asaj ane. Kurrë nuk i kishte shkuar mendja se duhej të jepte edhe shpjegime për ato që gjykonte dhe bënte. “Pjellja ia shkon lumit, o Nadir, s’ka burrë ta ndalojë”, tha nëpër furtunë fjalën e saj të mençur plaka Bejeko, duke i shuar valën zemërimit të burrit të shtëpisë. Pastaj u afrua ngadalë tek lehona dhe tek ti. Sapo mamia rrufiti gllënjkën e parë të kafesë ai, yt ungj e im shoq, hodhi gunën supeve dhe mori shtegun prapa shtëpisë. Duket shkoi nga kasollja e bagëtive.”

Këto i mbaj mend fjalë për fjalë.

Nënën nuk e mbaj mend aspak. Babai më vjen ndërmend si hije. Ai ngjitej në fshat herë pas here dhe më sillte rroba të reja. Nuk e di pse më la tek i vëllai. Nuk e di në se do më linte aty gjithë kohën, apo dëshironte të më merrte në Vlorë. Di që së fundi u vonua shumë dhe mua po më zvogëloheshin e po më griseshin gjithë rrobat e trupit. Një pasdite xhaxhai më pruri një fustan të gjatë që më mbulonte deri në fund të këmbëve, më mori për dore, më ngjiti në një kokojkë prapa shtëpisë dhe, duke më përkëdhelur kokën, më tha:

“Këtu është babai yt.”

Nuk di ç’kam thënë e ç’tjetër kam bërë, veçse kur më ngritën duart e xhaxhait unë e kisha gojën plot me dhe. Kisha hapur krahët dhe me gishtat e ngulur në dy anët e togut të dheut përpiqesha të ngrija në këmbë varrin. Doja të kisha në këmbë babain tim. Nuk e ngrita dot.

“Lëri të rrinë bashkë!”, më tha për së dyti xhaxhai.

Unë ngrita sytë dhe mora vesh se përbri ishte varri i nënës. Isha katër-pesë vjeçe. Më mirë që më tha.

Nga ajo ditë edhe unë kisha baba e nënë. Ata ishin shtrirë në kurrizin e kodrës së vogël, ishin mbuluar me baltë dhe mbase gëzoheshin që u dija shtëpinë.

Kur filluan të më dërgonin me dhi, kaloja pranë tyre mëngjes e darkë. Çmallesha, i ngushëlloja duke u thënë se xhaxhai më donte shumë dhe ishte njeri i mirë, fërkoja dheun dhe qëroja barërat e mbira mbi shtëpinë e tyre të sheshuar nga shirat.

Erdhi një ditë që qava përmbi togjet shpupurisura të dheut.

Qava për vete dhe jo për ata që ishin tretur nën baltën e verdhë.

Më ra dhia e bardhë në greminë dhe xhaxhai më fshikulloi me kapistrën e mushkës. Ai kishte halle shumë, se po i shtoheshin fëmijët, por mua më dhëmbi trupi e shpirti. Rrëshqisja dorën mbi plagët e trupit e pastaj lëmoja dheun. Pasi mbaroja kuvendin me ta, merrja tragën e dhive. Ligjëroja tërë ditën vaje dhe lëshoja sokëllima për të harruar gjithë botën, por më shumë veten.

E keqja e madhe ndodhi në mars, atë mars kur unë mbusha trembëdhjetë vjeçe. U derdh qielli. Uji i qiellit shkriu borën e maleve dhe, i tre-katërfishuar, fryu lumin sa e nxori nga shtrati. Më shumë e më keq nga ç’më kishin molloisur për natën e lindjes sime. Tërë ky tërbim i ujërave të qiellit e të dheut ndodhi kur mua më kishin mbërthyer ca ethe të forta dhe po tretesha nga avra e djersët. Përpjekjet e grave me fërkime e ilaçe vendi nuk më sollën asnjë përmirësim. Prandaj, xhaxhai kishte shkuar të merrte ilaçe në qytet. Për të mos humbur kohë e mori në sy dhe kaloi përmes lumit të rrëmbyer. E nxori pela deri në bregun tjetër, ama aty ndodhi mynxyra. Në çastin e fundit, një hap para bregut, vjen një trung dhe e godit kafshën prapa veshit. E gjora u shemb në ujë menjëherë. Për fat xhaxhai mundi të kapte degën e pemës më të afërt. Shpëtoi. Erdhi në shtëpi i përbaltur e i rraskapitur. Bërtiste, shante dhe ulërinte. Vërviti një qeskë të mbledhur si topth. “Jepini ilaçet çupës!”, lëshoi britmën e frikshme, si pas çdo therje në kockë dhe u vodh prapa mureve të dhomës tjetër, ashtu, pa shpjeguar ç’i kishte ndodhur.

Vetëm pas dy ditëve e mora vesh që pela dhe ftujaku nuk ishin më. Ftujakun e hëngrën ilaçet. Pelën e përpiu lumi.

Tani isha e madhe, isha grua dhe mendova se edhe pelën edhe ftujakun i hëngri sëmundja ime, i hëngra unë.

Ndjehesha fajtore. Pela e mbante atë shtëpi. Jo unë jetimja, por asnjeri nga frymorët e kësaj shtëpie nuk kishin vlerën e pelës.

U bëra më mirë bashkë me mbarimin e shirave dhe qetësimin e ujërave të lumit. Im ungj mori udhën gjatë bregut të kërkonte nishanin e kafshës së dashur. Çdo shenjë që do të gjente, do ta ruante për melhem. E gjeti. Tri orë larg ai pa kufomën e saj të mbështetur tek rrënjët e një rrapi të vjetër. Samari dhe ngarkesa i kishin humbur të gjitha vlerat. U përpoq dhe me mjaft mundim, i ndihmuar nga bariu Selim, mundi të nxirrte frerin dhe rripat e meshinta. U lehtësua që dinte ku e varrosi uratën e shtëpisë.

Dy burrat ndezën nga një duhan. “Nuk të njoh. Nga të kemi?”, nisi llafin Selimi. “Nga Guri, Nadir Pema, më thonë”, i dha të njohur ky. “Unë quhem Selim Selimdashi. Nga Selimdashajt e Gribës jam.” “Qofsh shëndoshë! Faleminderit dhe paç mbarësi!” “Dëm i madh të paska rënë në pjesë. Humbe këtë pelë të bukur dhe të fortë.” “Ishte barsë.” “Mos more!” “Më ushqente familjen.” “Je familje e madhe?” “Jo, jo, gjashtë veta jemi. Kam tre të mitë dhe një mbesë.” “Qysh mbesë?” “Çupën e tim vëllai. Ka nëntë vjet e mbetur pa nënë e pa baba.” “Ja tek të paska ty. Shyqyr, thuaj.” “E kam të madhen e fëmijëve. E dua shumë, por kjo lubi jetë na shtrëngon t’i numërojmë gojët e shtëpisë.” “Është e madhe mbesa?” “Eh, e madhe është. I mbylli të trembëdhjetat.” “Qenka në moshën e fatit. Ia ke gjetur?” “Shpejt është akoma.” “Nuk është shpejt, jo. Vajza, në këtë moshë, e ka nderin në shtëpi tjetër.” “Mos ta themi akoma këtë fjalë për time mbesë. Më duket shumë e vogël.” “The se është trembëdhjetë vjeçe dhe të duket e vogël. Nuk është e vogël, jo. Këtë moshë pati edhe ime shoqe kur e prunë tek unë.”

“Ç’fëmijë ke?”, u kujtua të pyeste xhaxhai. “Plot kam, shyqyr; pesë djem dhe tri vajza.” “Të rrojnë e të kenë shëndet!” “Gjashtë i kam martuar. Të mitë kam një djalë dhe një vajzë.” “Qoftë dita e bardhë edhe për ata!” “T’u lumtë goja! U shtofsh dhe i gëzofsh fëmijët e tu!” “Faleminderit! Tani unë po ngrihem se po zbret muzgu dhe kam rrugë për të bërë.” “Rri sonte nga unë dhe nesër nisu me natë.” “Qofsh i nderuar! Më presin dhe nuk dua të bëhen merak.” “Ta thashë me gjithë zemër. Do njohësh dhe djalin tim. Mbase do të të pëlqej dhe pleksemi, bëhemi miq.” “Është shpejt akoma. Është shpejt për këtë pleksje.” “Fjalën thashë. Atë mushkën që sheh atje e kam taksur për fatin e djalit.”

Xhaxhai pa nga mushka. I pëlqeu. Pikërisht për një mushkë si ajo kishte nevojë këtë ditë. E përmbajti veten.” “Paç faqen e bardhë! Faleminderit për të gjitha! Unë po marrë rrugën tani.” “Faqen e bardhë paç edhe ti. Nuk bëra asgjë tepër.” Dy burrat u përqafuan si miq të hershëm. Pasi xhaxhai kishte bërë nja dhjetë hapa, i erdhi zëri nga pas: “Nadir, dëgjo, unë do të të vij në derë. Të dua për mik.” “Derën e ke hapur. Të tjerat nuk dihen”, ktheu përgjigje duke ecur ungji im dhe nxitoi këmbët.

Mendja nuk i hiqej nga mushka që pa. Vinte e verdhë dhe e bëshme. Për një mushkë si kjo e kishte mbarsur pelën me gomar. Po të kishte vajzën e tij do jepte fjalën pa një pa dy. “Ai që mban mushkë kaq të mirë patjetër që djalin e ka të zotin dhe nikoqir”, i hodhi një fjalë vetes. Do kthehej një ditë ta blinte atë mushkë. “Të kesh një kafshë si ajo i thua fukarallëkut “Prapsu!””

Pas sëmundjes, bashkë me prillin dhe majin, trupi im mori përpjetë. Më shtrëngonin rrobat në vithe dhe në gjoks. Djemtë, sido që fshehurazi, ndalonin pak hapin dhe më hidhnin sytë. Unë i shikoja se femrat kanë sy edhe prapa kokës. Kadriu, të cilin e takoja çdo ditë tek hapeshin dhitë në korije, nuk duroi dot: “Do t’i them babës të vijë të të kërkojë”, më tha dhe më shikonte sikur do më përpinte. Unë nuk e hapa gojën. “Ditën e parë që do të zbres nga stani, im atë tek shtëpia e xha Nadirit do ta pijë kafenë”, shtoi ai dhe më ngacmoi lehtë gërshetin. U hoqa mënjanë me zemërim. Kadriu iku prapë në qytet, se andej kishte bërë jatak i huaji dhe pati filluar lufta nëpër rrugë e rrugica. Nuk durohej i huaji në prag, kur ai vinte pa ftuar dhe ulej këmbëkryq si zot shtëpie. Thoshin se Kadriu i urrente shumë të tillë të huaj dhe, bashkë me ca shokë të tjerë, nuk i linin të rehatoheshin në vatanin tonë. Megjithëse, siç thashë, tek më lëmoi gërshetin, u hoqa mënjanë me zemërim, Kadriu më vinte në ëndërr. Nuk mbaj mend sa shumë ëndrra kam jetuar me atë djalë që nuk e pashë më. Ai u bë krenaria e fshatit por unë më tepër ndieja dhimbje se sa krenari. Si nuk erdhi dhe njëherë tek korija? Gërsheti im zgjatej, pritej dhe zgjatej prapë por gjithnjë e digjte dora e Kadriut që rrëshqiti mbi të.

Selim Selimdashi erdhi. Ishte pasdite e ngrohtë qershori. Ai, pa zbritur nga mushka, sokëlliu: “O i zoti i shtëpisë!” Doli xhixhia ime: “Urdhëro! Kush është?” “Mik i mirë jam. Është aty i zoti i shtëpisë?” “Këtu është. Urdhëro!” Miku zbriti nga mushka, ndërsa xhixhia i foli, me zë të lartë, të shoqit: “Një mik na bujti tek lesa e oborrit”. “Të urdhërojë brenda”, qe përgjigja e të zotit të shtëpisë, pa pyetur se cili ishte ky mik. Nuk pyeti, ama, sa doli tek qoshja e shtëpisë, i vrau sytë lëkura e ndritshme e mushkës. U drithërua së brendshmi dhe menjëherë sulmoi: “E paske djersitur mushkën, o Selim. Shumë je nxituar.” “Nxitonte vetë e uruara. Duket e ndiente se po shkelte në portë të mirë.” “Eh, aq e mirë nuk duket porta, veçse rri hapur dhe s’i ka frikën asnjë këmbe që hyn në të.” “Paqe paçi brez pas brezi! Paqe dhe miqësi!” “Mirëseerdhe!” Burrat shtrënguan duart sepse gjithë këto fjalë i kishin shkëmbyer pa u takuar akoma. “Tek i thonë njeriut “mirëserdhe” vetëm shpresa të mira i ngjallen.” “Këto le të thuhen kur të përshëndoshemi në dalje të portës. Tani për tani, ju lumshin këmbët! Hajde, ulu!” Ndërsa hidhnin e prisnin fjalët e njëri-tjetrit kishin arritur përpara oxhakut. U ulën në të dy anët e vatrës dhe xhaxhai u ngrit prapë: “Mirëserdhe!” “Mirë se të gjeta! Ja që të gjeta. Këmbët i kam të forta, por këtu më pruri mushka dhe mushkës i hoqi rrugën freri, frerin e drejtoi dora dhe dorës i jepte komandë mendja”, shtriu muhabetin e mëparshëm Selimi. “Shumë gjëra na fluturojnë nëpër mendje...” “Ashtu është, e the tamam, shumë gjëra na fluturojnë nëpër mendje, si farat e luleve, veçse ca e ca na mbijnë atje, hedhin rrënjë thellë dhe s’i shkulim dot kurrë më.”

“Ç’bëhet andej nga ju? Ndihen pushkë?” ndërroi rrjedhën e bisedës xhaxhai.

“Mbi rrugë të makinave të ushtrisë jemi prandaj edhe dëgjojmë. Djemtë tanë janë ngritur kundër breshkamadhit dhe bëjnë prita e ca goditje një për një, që i quajnë “antetate.”” “Përkëtej lumit e në buronjë, ku jemi ne, vetëm fjalët sosen. Na thonë, por gjë s’kemi parë.” “Mos pafshi e mos dëgjofshi asnjëherë luftë!” “S’duam, jo, ama na pllakosi. Kemi frikë se do ngjitet lart dhe do ta kalojë edhe lumin. Deri sot vetëm tymin i kemi ndier, veç, shumë djem nga fshati kanë marrë pjesë në pritat e ngritura andej poshtë.”

Biseda zgjati disa orë, pyetën për hallet e familjeve, për hallet e fshatrave, të krahinës, të Shqipërisë dhe në fund ngecën te gozhda. Selim Selimdashi donte mbesën e xhaxhait tim, domethënë mua, për djalin e vogël. U kuptua menjëherë që xhaxhai kishte pyetur mirë e mirë për djalin, megjithatë ai i bëri bisht përgjigjes për disa minuta. Selimi ftilloi disa rrethana që e detyronin të kërkonte nuse për djalin pikërisht në këtë shtëpi.

“Jap mushkën”, i rëndoi fjalës ai. Kjo qe njësoj si të më hipte menjëherë në kalin e nusërisë. Ata u afruan në një mendje. Unë do të bëhesha nuse e djalit të Selimit me konditë që mushka të bëhej pronë e xhaxhait tim. “E kam rritur me mundime të mëdha dhe tani që m’u bë krah...” “E di, e di ... prandaj të thashë që mushka është e jotja. Kjo mushkë nuk lë njeri fukara”, guxoi të mbyllte bisedën Selimi, sepse pa që ungji im akoma përtypej dhe mezi përgjigjej. “Mirë, o Selim, mirë. E bërë qoftë!”, gulçoi ky dhe, sipas zakonit, lëshoi zë: “Eja, o grua ...”

2.

Në barkun e televizorit dy trupat lakuriq flinin puthitur pa dhënë shenja jete. Fshiu sytë, “ptu! I rraskapiti babëzia”, shfryu plaka.

U bëra nuse në derën e Selimdashajve. Im shoq, Fetiu, ndenji në fshat dy muajt e parë të martesës. Dy muaj rresht vinte në krevat më përpara se unë. Nuk flinte. Priste sa shkoja, ngjishej tek trupi im, bënte ca lëvizje e përpëlitje që mua vetëm sa më ngrohnin pak lëkurën dhe, i drobitur, kthehej në krahun tjetër për të dukur sikur e zinte gjumi. Asgjë nuk kuptoja. Halla e madhe më kishte porositur që të tregohesha e ndrojtur dhe e matur në shtrat.

Unë e ndrojtur isha edhe pa më thënë ajo.

Një mëngjes Fetiu doli partizan. “Do shihemi shpejt. Ti je vajzë e vockël dhe kur të kthehem unë do jesh më e madhe”, lozi burrin e pjekur ai. Diçka kuptova, por s’dija të nxirrja një fjalë të saktë. U ndamë si vëlla e motër dhe u pamë vetëm dy herë të tjera. Pastaj ai u largua me batalionin në krahina të largëta. U krijuan vështirësi nga operacionet e armikut dhe ngriu meraku në gjak. Lajmet për të i dëgjoja nga goja e të tjerëve. Tregoi maturi e trimëri në luftë prandaj i ngarkuan ca detyra delikate. Të tjerët edhe venin e vinin por ai nuk largohej nga radhët asnjë ditë dhe as një orë. E prisja. S’kisha durim.

Më kishte lënë në shtëpi me motrën e tij të vogël, Inajeten. Kjo ishte më e madhe se unë në moshë dhe më sillej si Hanko Halla. Veç që i kisha mbi kurriz gjithë punët, brenda e jashtë shtëpisë, por ja dhe Inajetja që më rëndonte si tevlik mbi qafë. Më bërtiste e shante pa asnjë arsye. Vjehrri ishte plak i mirë dhe i dashur, por me të takohesha vetëm kur shkoja në stan për të marrë bulmetin; qumësht, gjizë, djathë. Tek nisesha për në shtëpi më porosiste i merakosur si të më kishte vajzën e vet. “Barrë e madhe të ra edhe në shtëpinë tonë”, më thoshte dhe gëlltitej duke kthyer kokën mënjanë. Vjehrra lëngonte në shtrat. I shërbente edhe e bija, por, kur kthehesha në shtëpi ajo i donte të gjitha nga unë. Përpiqesha t’i shërbeja sa më mirë, megjithatë, ajo gjithmonë thërriste Inajeten dhe i kërkonte të njëjtën gjë. Inajetja s’kishte ç’t’i bënte më, ama sillej gjoja i bënte dhe turrej me të shara e ulërima. Unë kërkoja ku të futesha e me ç’punë të merresha për t’i shpëtuar sulmit të fjalëve, por ajo më ndiqte nga pas. Aq e egër ishte me mua sa, një ditë, më kapi për flokësh dhe më shkundi fort: “Eej, do mësosh ndonjëherë ti apo jo?”, më bërtiti. “Pse ç’të keqe bëra? Unë i shërbej si nënës sime”, thashë dhe u shkriva në të qarë.

“Ku ke parë nënë ti, moj?”, u turr kunata dhe më shtyti tutje. Unë s’e doja më veten. U vërsula drejt haurit dhe qaja duke kafshuar rrobat e trupit, kockat e gishtave, parvazin e derës dhe godisja kokën me grushte si e çmendur. Nuk më kaloi kurrë zemërimi dhe as urrejtja që më lindi pas atyre fjalëve.

Ditët rrodhën keq e më keq. U mbush viti dhe unë mbeta e huaj dhe e padëshiruar në atë shtëpi. Në situatën e vështirë të luftës, kur djemtë po dilnin grupe-grupe partizanë, gjendja e mjerë e fshatit u bë më zi. Në shtëpinë e Selimdashajve fajtore bëhesha unë. “Na solle me vete fukarallëkun ...