Meçan Hoxha: Përsëri me poetin Vaso Papaj, nëpërmjet një poezie.

10 hours ago

9 min read

Vaso Papaj, është shkrimtar e poet i lindur në Durrës dhe i ngjizur, si rrallë kush, me këtë qytet, këtë qytet të madh, që nuk e nxuri kurrë madhështinë e poetit. Shkëlqimi i Vasos i vriste sytë qytetit të madh, e të zhurmshëm bregdetar. Ndaj e la të frymonte e të formohej jashtë dyerve të tij. E la bunkierëve, baltërave, blozërave, për tja zbehur gjykimin, venitur shikimin, përgjumur ndjenjat, thënë ndryshe: gjunjëzuar në baltë, në blozë, mbyllur në bunkier, pa dritë, pa njerëz, pa jetë. Dhe, kështu do të kishte ndodhur, po të ishte një njeri i zakonshëm, por, Vaso Papaj ishte dhe është artist i madh. Llogaritë nuk qenë bërë me përmasat e tij. Ai ishte diamant që s’ kishte çfarë t’i bëjë balta, ndryshku e zgjyra, ishte prush që nuk e shuante shiu, lumi e deti, ishte sy që shihte e sheh përtej realitetit zyrtar, vesh që dëgjonte e dëgjon çdo rënkim, zemër që ndjente e ndjen çdo dhembje dhe nuk u ndje i mundur asnjëherë, po me besim te vetja, kultivoi, rriti e zhvilloi artin, si të vetmin mjet, me të cilin një njeri mund të “matet me një mal”. Kishte besim, se do të ndodhte dhe për këtë punoi, kur të tjerët flinin, i qëndroi furtunës që i thante shpirtin dhe dashuroi, për të mbajtur pranë shpresën. Këto, pak përshtypje nuk i kam marrë në kafe, por i kam gjetur në librat e tij, në prozë e poezi, ku ua ka thënë të gjithëve. Dhe, ua thotë përditë.

Gëtje-ja i madh, na ka këshilluar, se është mirë që, çdo ditë të dëgjojmë një këngë të bukur, të shohim një pikturë të bukur dhe të lexojmë një poezi të bukur, mundësisht të mësojmë, dhe ca vargje përmendësh. Ka kohë, që, këtë të fundit, ma ka mundësuar poeti, Vaso Papaj. Ai, çdo mëngjes, fut në fb. nga një poezi të tijën, të cilat unë i lexoj me qef. Poezitë e Vasos janë të dobishme dhe të bukura. Janë të dobishme, se përcjellin mesazhe të rëndësishme për zhvillimin dhe përparimin e shoqërisë. Na rrëfejnë çfar kemi gabuar, çfarë nuk po bëjmë mirë dhe, ç’duhet të bëjmë në të ardhmen. Janë të bukura, se kur i lexon të sjellin kënaqësi, jeton e njësohesh me to dhe, ngarkohesh me emocione pozitive.

Pozia e Vasos, i këndon dhembjes dhe dashurisë. Në to dashuria ka dimensione universale. Dashuron natyrën dhe peizazhin, dashuron njeriun dhe virtytet, dashuron të bukurën, kudo që ajo shfaqet, sidomos te dashuritë e jetës së tij. Vuan dashuria e Vasos, sepse i duhen stërmundime për të mbijetuar e triumfuar. Poezia e Vasos, ulërin kundër dhembjes. Edhe dhembja, që ndjen dhe përcjell me poezi, Vaso Papaj, është universale. Ndjen dhembje për jetën dhe fundin e një fatkeqi, ndjen dhembje nga vuajtjet e pamerituara të njeriut të zakonshëm, ndjen dhembje për popullin e tij. E, shkak për këto dhembje, poeti tregon njerinë. Njerinë që privon lirinë, për njerinë. Mungesën e lirisë së popullit të vet e vlerëson si gjëmën më të madhe, që ka sjellur shumë mënxyrë, edhe për jetën e tij. Ndaj poezia e Vasos, është qëndresë, është thirrje, është marsh, është zemrim e revoltë. Shpeshherë, i soset durimi dhe thërret: deri kur?!

Tematika, problemet, mesazhet dhe bukuritë e poezive të Vaso Papajt, duan angazhim të gjerë, ku s’do të mjaftonte as një libër e jo më një shkrim, po unë, siç e kam thënë në titull, do të

ndalem në një poezi, që i kushtohet piktorit Edison Gjergos, të cilën e ka shumë për zemër, dhe e përsërit te statusi i tij. Edhe mua më pëlqen, se kryej dy shërbime në të njëjtën kohë: shikoj një pikturë shumë të bukur dhe lexoj e ndjej një poezi, po aq të bukur.

Kështu kam shkruar në hyrje të analizës së poezisë “Edison, (Në Galerinë e Arteve)”, kushtuar krijimtarisë së, Edison Gjergjit.

Dhe tani po e përsëris këtë hyrje se më motivoi përsëri një poezi, që të ndalem te krijimtaria e poetit dhe shkrimtarit Vaso Papaj. Këtë rradhë është poezia: “Kurrë fjalë, fjalë në erë…”

Kurrë fjalë, fjalë në erë…

S’do të rendis kurrë fjalë, fjalë,

që askush të mos kuptojë asgjë.

Dua njerëzve mendimet t’ua fal.

T’ua prek shqetësimet një nga një.

T’ua shkrij krahërorët nga ftoma

dhe zemrat dridhur nga tërmeti.

T’’i shoh me libra në dorë akoma.

Mjaft me baret, shoqëri interneti.

S’ do të rendis kurrë fjalë në erë,

që askush të mos kuptojë asgjë.

“Shqypnin“ e Vaso Pashës s’e fal asnjëher’.

Migjenin s’e ndërroj me asnjë.

Nolin, Naimin kurr’ s’i kam ndarë,

Fishta nga lart më vrojton.

S’ dua të bëhem kurrë ledhatar,

Po Mjeda më jep emocion.

Humbur më kan’ fjalët shpesh herë,

kur emri atdhe s’ka qen’ fjalë e parë .

Kan’ ngrirë të pajetë në ajrin eter,

Veç tyre nuk vë kënd në altar.

Këndoj në kioska, në udhë ku të mund,

mes njerëzish me sy ëndrrimtarë,

Po këndoj dhe Sheratonëve pafund,

Dhe pse atje zemra të rrahin s’ kam parë

S’do t’këndoj kurrë, se duhet kënduar…

ato këng’ s’i dëgjon, s’i kupton asnjeri.

Poradeci më sjell një nosit të plaguar.

Kam qarë me të që kur isha fëmijë.

S’do të rendis kurrë fjalë, fjalë në erë,

që askush të mos mësojë asgjë.

Fjalët plumba i kam sot e përherë.

Se robër në paqë, nuk dua asnjë.

Nuk do të merrem me bukuritë estetike që përjetohen gjatë leximit, po te një tregues që i vlen librit që kam në proçes botimi: ”Shqiptaria në krijimtarinë bashkëkohore durrsake”.

Në këtë poezi të Vaso Papajt gjeta shumë Shqiptari, ndaj po e analizoj. Aty dallohen dukshëm katër shtylla që e ndërtojnë atë: gjuha, atdheu, kultura dhe idemntiteti.

Poezia: “Kurrë fjalë, fjalë në erë…”, ngrihet mbi një kundërvënie të qartë: nga njëra anë janë fjalët boshe, të pakuptimta, të humbura “në erë”, ndërsa nga ana tjetër janë fjala që mendon, fjala që mëson, fjala që zgjon ndërgjegjen dhe fjala që mbron identitetin.

Që në fillim, poeti shpall: “S’do të rendis kurrë fjalë, fjalë,/që askush të mos kuptojë asgjë.”

Kjo nuk është thjesht një deklaratë poetike. Është një qëndrim ndaj misionit të fjalës. Fjala duhet të ketë kuptim, duhet t’i shërbejë njeriut dhe shoqërisë. Prandaj poeti thotë: “Dua njerëzve mendimet t’ua fal./T’ua prek shqetësimet një nga një.”

Këtu nis edhe dimensioni i parë i Shqiptarisë: gjuha. Në këtë poezi, gjuha nuk është thjesht mjet komunikimi. Ajo është përgjegjësi. Poeti nuk pranon të përdorë fjalën si zbukurim bosh. Ai kërkon që fjala të kuptohet dhe të ndikojë: “T’ua shkrij krahërorët nga ftoma/ dhe zemrat dridhur nga tërmeti.”

Pra, fjala shqipe duhet të jetë e gjallë, njerëzore dhe vepruese.

Këto lidhje të drejtpërdrejtë me gjuhën dhe historinë e shqiptarëve I gjejmë shumë të fuqishme në vargjet:

“Shqypnin’ e Vaso Pashës s’e fal asnjëher’./Migjenin s’e ndërroj me asnjë./Nolin, Naimin kurr’ s’i kam ndarë,/Fishta nga lart më vrojton./S’dua të bëhem kurrë ledhatar,/Po Mjeda më jep emocion.”

Këtu poeti krijon një plejadë të fjalës shqipe. Vaso Pasha, Migjeni, Noli, Naimi, Fishta dhe Mjeda nuk janë vendosur rastësisht. Ata përfaqësojnë etapa, zëra dhe dimensione të ndryshme të mendimit shqiptar. Në këtë kuptim, gjuha bëhet kujtesë kulturore.

Është domethënëse edhe përmendja e Vaso Pashës dhe e “Shqypnisë”. Forma “Shqypni” e afron lexuesin me traditën historike të shqipes dhe me vargjet e njohura të Rilindjes. Kështu, poezia e sotme vendos një urë midis shqipes së trashëguar dhe shqipes së sotme.

Komponenti i dytë është atdheu. Atdheu - nga fjala “atdhe” te përgjegjësia për të. Atdheu këtu nuk paraqitet vetëm si tokë, flamur apo simbol. Ai paraqitet si vlerë morale dhe përgjegjësi: “Humbur më kan’fjalët shpesh herë,/ Kur emri atdhe s’ka qen’ fjalë e parë.”

Ky është një nga vargjet kyç të poezisë. “Atdhe” duhet të jetë “fjala e parë”. Kjo nuk do të thotë se çdo ligjërim duhet të jetë patetik apo nacionalist. Do të thotë se, për poetin, çdo fjalë dhe çdo veprim duhet të ketë në themel kujdesin për vendin, shoqërinë dhe njeriun shqiptar. Kjo ide lidhet bukur edhe me vargun: “Veç tyre nuk vë kënd në altar.”

Pra, poeti nuk pranon të vendosë në “altar” të huajën, modën, famën apo interesin personal në vend të vlerave që konsideron themelore. Atdheu, në këtë poezi, nuk është vetëm çfarë kemi trashëguar; është edhe çfarë duhet të mbrojmë dhe t'u përcjellim të tjerëve.

Komponenti i tretë është kultura, dhe këtu poezia bëhet veçanërisht aktuale. Kultura - libri kundër boshllëkut. Vargjet: “T’i shoh me libra në dorë akoma./Mjaft me baret, shoqëri interneti.”, vendosin përballë dy modele shoqërore. Nga njëra anë: libri - dija - leximi – formimi dhe nga ana tjetër: baret - shoqëria virtuale - shpërqendrimi - boshësia.

Natyrisht, interneti vetë nuk është armiku i kulturës. Ajo që kritikohet është një shoqëri që konsumon pafund komunikim e nuk prodhon mendim. Kjo lidhet drejtpërdrejt me vargun fillestar: “fjalë, fjalë në erë…”

Pra, problemi nuk është mungesa e fjalëve. Përkundrazi, fjalët janë të shumta. Problemi është mungesa e përmbajtjes. Dhe pikërisht këtu hyn kultura shqiptare e përfaqësuar nga autorët që poeti përmend. Naimi përfaqëson një nga shtyllat e Rilindjes dhe të idealit kombëtar; Noli sjell dimensionin intelektual, qytetar e kulturor; Fishta dimensionin epik dhe kombëtar; Mjeda gjuhën, poezinë dhe ndjeshmërinë artistike; Migjeni kritikën sociale dhe revoltën ndaj mjerimit njerëzor; Vaso Pasha vetëdijen kombëtare. Dhe kështu autori krijon një hartë të kulturës shqiptare përmes emrave të saj themelorë.

Komponenti i katërt, ndoshta më i thelli, është identiteti. Identiteti - kush jemi dhe çfarë nuk duam të bëhemi.

Poeti nuk thotë vetëm: “Unë jam shqiptar”. Ai tregon nga çfarë përbëhet identiteti i tij. Ai e ndërton veten përmes marrëdhënies me Vaso Pashën, Migjenin, Nolin, Naimin, Fishtën, Mjedën dhe Poradecin. Sidomos pjesa: “Poradeci më sjell një nosit të plaguar./ Kam qarë me të që kur isha fëmijë.”, është shumë e rëndësishme.

Këtu identiteti nuk është më vetëm kombëtar; bëhet edhe emocional dhe personal. Lasgush Poradeci dhe “nositi” lidhen me kujtesën e hershme, me përjetimin e letërsisë që në fëmijëri. Pra, kultura nuk është diçka që poeti e ka mësuar mekanikisht; ajo është bërë pjesë e formimit të tij shpirtëror. Identiteti, kështu, bëhet një ndërthurje: gjuhë + kujtesë + letërsi + atdhe + përvojë njerëzore. Dhe në fund poeti arrin te një deklaratë shumë e fortë: “Fjalët plumba i kam sot e përherë./Se robër në paqë, nuk dua asnjë.”

Ky është përfundimi ideor i gjithë poezisë. Fjala nuk është më thjesht varg. Ajo bëhet mjet qëndrimi. “Fjalët plumba” nuk duhen lexuar si thirrje për dhunë, por si metaforë e forcës së fjalës: fjala duhet të godasë padijen, indiferencën, servilizmin, boshësinë dhe humbjen e vetëdijes. Dhe “robër në paqë” është një shprehje veçanërisht e goditur: një shoqëri mund të mos jetë në luftë dhe prapëseprapë të jetë e robëruar nga padija, varësia shpirtërore, harresa kulturore ose mungesa e ndërgjegjes. Në thelb, poezia thotë një gjë shumë të bukur: Shqiptaria nuk është vetëm të thuash se je shqiptar; është të dish në ç’gjuhë dëshiron, cilin atdhe mbron, çfarë kulture trashëgon dhe çfarë identiteti zgjedh të mos humbasësh.

Dhe pikërisht për këtë arsye, vargu: “kur emri atdhe s’ka qen’ fjalë e parë”, mund të merret si boshti që lidh të katër komponentët. Sepse gjuha e ruan identitetin, kultura ruan gjuhën, kujtesa ruan kulturën, ndërsa atdheu u jep të gjithave një kuptim të përbashkët.

Këtu poezia bëhet edhe më interesante. Mendoj se poeti nuk përfytyron thjesht “shqiptarin patriot”, në kuptimin tradicional të fjalës. Ai përfytyron një shqiptar të zgjuar, të ditur, të lirë në mendim dhe me ndërgjegje shoqërore.

Madje, po ta lexojmë poezinë si një portret të tërthortë, shqiptari ideal i poetit mund të përshkruhet kështu:-Shqiptari që mendon. Në fillim poeti refuzon “fjalët në erë”. Ai nuk kërkon shqiptarin që flet shumë, por atë që ka diçka për të thënë: “Dua njerëzve mendimet t’ua fal.”Kjo është shumë domethënëse. Shqiptari që përfytyron poeti është njeri që mendon dhe ua transmeton mendimin të tjerëve. Pra, nuk është spektator i jetës.

-Shqiptari që lexon. Vargu:“T’i shoh me libra në dorë akoma.”, mund të quhet një nga çelësat e portretit. Libri këtu nuk është thjesht objekt. Ai simbolizon arsimimin, kulturën, vetëformimin dhe aftësinë për të gjykuar vetë. Prandaj kundërvënia me: “Mjaft me baret, shoqëri interneti.”, është në të vërtetë një thirrje kundër sipërfaqësisë. Poeti do një shqiptar që nuk kënaqet vetëm me atë që i serviret, por lexon, kërkon, krahason dhe mendon.

-Shqiptari që e njeh trashëgiminë e vet. Shikoni sa emra sjell poeti në një hapësirë kaq të shkurtër: Vaso Pasha -Migjeni - Noli - Naimi - Fishta - Mjeda – Poradeci! Kjo nuk është vetëm një listë poetësh të dashur. Është sikur poeti të thotë: “Nëse do të dish kush je, duhet të dish kush të ka paraprirë.” Pra, shqiptari ideal nuk është ai që e ndërton identitetin nga zero. Ai e njeh kujtesën e vet kulturore.

-Shqiptari që nuk e harron atdheun. Këtu vjen vargu që, për mendimin tim, e përcakton më qartë këtë portret: “kur emri atdhe s’ka qen’ fjalë e parë.”. Poeti nuk kërkon një shqiptar që thjesht flet për atdheun. Ai kërkon dikë që e ka atdheun si vlerë në ndërgjegje, gjë që është shumë më tepër se patriotizmi ceremonial.

-Shqiptari që nuk pranon robërinë shpirtërore. Dhe këtu arrijmë te përfundimi i poezisë: “Fjalët plumba i kam sot e përherë./Se robër në paqë, nuk dua asnjë.”

Këtu portreti bëhet i plotë.

-Shqiptari që përfytyron poeti duhet të jetë i lirë. Jo vetëm i lirë nga pushtimi fizik, por edhe nga: padija; indiferenca; servilizmi; boshllëku kulturor; harresa; mendimi i huazuar pa e gjykuar; dhe ajo që poeti e quan, në mënyrë shumë të fuqishme, “robëri në paqe”.

-Ka edhe një element tjetër shumë të bukur. Poeti nuk përfytyron një shqiptar të sertë, arrogant apo përjashtues. Shikoni vargun: “T’ua shkrij krahërorët nga ftoma dhe zemrat dridhur nga tërmeti.” Këtu shqiptari ideal ka zemër. Ai është i ditur dhe jo i ftohtë. Është patriot, por jo përçmues.Është kritik, por jo cinik. Është krenar për kulturën e vet, por nuk ka nevojë të ulë tjetrin për t’u ndier shqiptar.

Poeti përfytyron një shqiptar që mendon vet, flet shqip me vetëdije, njeh kulturën e të parëve, e ndien atdheun si përgjegjësi, lexon, ndien dhe nuk pranon të jetë “rob në paqe”. Kështu poezia merr një dimension edhe më të thellë: poeti nuk po përshkruan vetëm shqiptarin që ekziston; po përpiqet të thërrasë në jetë shqiptarin që duhet të ekzistojë.

Meçan Hoxha, durrës më 13.09.2026