LETRAT E PAPA KALISTI III...


Lutfi ALIA, studiues

LETRAT E PAPA KALISTI III,

DERGUAR GJERGJ KASTRIOTIT SKENDERBEU NE VITIN 1457



Në shekujt XIV – XV Albania përjetonte qytetërimin perëndimor në tërë rrafshet e zhvillimeve politike, ekonomike dhe shoqërore; respironte kulturë europiane, ishte pjesë integrale e Europës. Aleks Buda vërente: “Gjatë mesjetës, Albania ishte e zhvilluar në nivele me vendet më të përparuara të Europës”.[1] Eqerem Çabej theksonte: ”Dalmacia dhe Albania e më pas ishujt Jonikë, janë vendet që u hapën direkt dhe më shumë ndaj influencës kulturore të Perëndimit”. [2] Në lidhjen e Albanisë me Perëndimin, ushtroi ndikim edhe Kisha katolike, si thekson M. Šufflai: “Me ndihmën e Selisë së Shenjtë, Tivari e më pas e tërë Albania, u shndërruan në baza operative të perëndimit, kundër ortodoksisë dhe kundër sllavizimit”.[3] Në shekullin XV, Albania u përball me Perandorinë Osmane, e cila pasi pushtoi vendet Ballkanike, synonte të shtrihej më gjërë në vendet europiane, por rezistenca heroike 25 vjeçare e arbërorëve e ndali vrullin e barbarëve otomanë.

Gjergj Kastrioti Skenderbeu – Zoti i Albanisë. (1405 – 1468)

Gjergj Kastrioti, Princi i Matit, Zoti i Dibrës dhe i Krujës, nga 28 nëntori 1443 Dominus Albaniae – Zoti i Albanisë dhe nga 2 marsi 1444, në Generalis concilium - Besëlidhja e Lezhës, i zgjedhur kryekomandanti i ushtrisë arbërore [4], ishte një ndër figurat më të shquara europiane të asaj kohe. Kontributi i princit Gjergj Kastrioti në organizmin e rezistencës dhe zhvillimin e luftës kundër pushtuesve osmanë, aktiviteti diplomatik në raportet me fuqitë europiane të kohës dhe me Vatikanin, e kishin evidentuar si strateg të shquar ushtarak, si politikan dhe si diplomat, Ai ishte bërë i famshëm në mbrojtjen e atdheut dhe të krishtërimit, andaj Papët e nderuan dhe i akorduan titutjt: Miles Christi (Nikola V), Athleta Christi dhe Athleta et propugnatore nominis Christiani (Kalisti III), Athleta Fidei, Soldato di Cristo, valoroso campione di Cristo (Pio II), Difensore della Fede Cristiana, Difensore della civiltà occidentale (Pali II).

Gjergj Kastrioti ishte personalitet mbinazional, ishte dhe mbetet një mit. Për shekuj historiografia botërore e rendit mes “kondotierëve” të shquar përkrah Pirros e Hanibalit dhe me bashkëkohësit, që ndryshuan rrjedhat e historisë si Huniadi dhe Karli V. [5, 6] Për meritat dhe fitoret në lufte kunder hordhive osmane, Papa Kalisti III në vitin 1457, i akordoi Gjergj Kastriotit titullin “Athleta Christi”. Vlerësimi Athleta Christi, nuk ishte levdate, nuk jipej për simpati apo për prestigj fisnikërie, por ishte titull dhe detyrim kristian me përfitimet morale por dhe me rreziqe. Në gjysmën e dytë të shekullit XV, të katër Papët e kësaj periudhe dhe dozhët e Venedikut ishin nismëtar per organizmin e kryqëzatave kunder Perandorise Osmane, me moton “mundo cristiano libero” dhe kryekomandant të kryqëzatave kishin emëruar Gjergj Kastriotin, çka dëshmon se i vlerësonin aftësitë e tij si strateg ushtarak dhe komandant i shquar ne organizimin e operacioneve ushtarake.

Papa Kalisti III (Calistus) (1378 – 1458)

Ndonëse Selia e Shenjtë e vleresonte dhe e nderonte Gjergj Kastriotin si kondotier dhe mbrojtës i krishterimit, marrëdhëniet mes tyre janë karakterizuar me ngritje dhe ulje, me përkrahje dhe braktisje.

Edhe pse në disa dokumenta të Vatikanit rezulton e shkruar Res Albaniae – Mbreteria e Albanisë, asnjë nga Papët nuk e kurorëzoi mbret Gjergj Kastriotin si e meritonte, madje dhe miku i tij më i mirë Papa Pio II, nuk arrijti ta organizoi vizitën në Kruje, si i kishte premtuar për të kurorëzur Gjergjin mbret i Albanisë dhe emërim-min kardinal të ipeshkëvit Pal Engjelli. Selia e Shenjtë më shumë shprehej në mbështetje morale, se materiale, madje Papa Pali II u tregua dorështernguar duke i dhënë ndihmë financiare të vogël dhe jo vetëm kaq, por si theksojnë historianët Hurmuzaki, Babinger, Radonic dhe Theiner [7, 8] Papa Pali II, në vitin 1466 kishte menduar t’i hiqte titullin Athleta Christis, por pas vizitës të Gjergji Kastriotit në Vatikan në fund të vitit 1466, Papa Pali II e ndryshoi mendimin.

Marrëdheniet e Gjergj Kastriotit Skenderbeu - Zoti i Albanisë, me Selinë e Shenjtë janë të dokumentuara me një numër të konsiderueshëm leterkembimesh me Papët, të ruajtura në Arkivin Sekret te Vatikanit, të cilat studiuesi arbëresh Injac Parrino (Ignatius Parrino) i mblodhi, i transkriptoi dhe i botoi në vëllimin “Acta Albaniae Vaticana - Res Albaniae saeculorum XIV et XV, atque cruciatam spectantia, Tomus I; Acta ex libris brevium excerpta colligens città deu Vaticano. Biblioteca Apostolica Vaticana. 1971”. (Mbretëria e Albanisë në shekujt XIV dhe XV, në pritje të kryqezatës. Vellimi I. Akte të nxjerra nga librat dhe nga letrat papale të Qytetit të Vatikanit). Në këtë vepër janë përfshirë 563 dokumenta dhe letra papale të lidhura me Albaninë, ku shumica prej tyre i referohen Gjergj Kastriotit.

Ne vitin 1457, Gjergj Kastrioti i kishte derguar dy letra Papes Kalisti III, letra qe iu dorezuan me 24 maj 1457 ne audience nga misionari i posaçem, murgu arberor Gjergj Petri (Giorgio Petri) dhe më pas në nëntor 1457 nga ambasadori Gjergj Pelini.

Letrat e derguara nga Gjergj Kastrioti dhe përgjigjiet e Papa Kalisti III, lidhen me ngjarjet e pranverës – vjeshtës 1457, të sulmeve turke kundër Albanisë dhe me betejën e Albulenës. Në pranverën e vitit 1457, sulltan Mehmeti II dërgoi një ushtri prej 40,000 vetash të komanduar nga Isa Bej Evernozi dhe Hamza Kastrioti, nipi i Skënderbeut. Evrenozi e kishte mundur Skënderbeun më parë në betejën e Beratit, ndërsa Hamzai e kishte tradhëtuar Skënderbeun dhe ishte bashkuar me osmanët për motive ambicioze. Në kete situate te veshtire, Skenderbeu ndoqi nje taktike terheqie dhe organizmi per te organizuar sulmin vendimtar. Nga keto rrethana, më 21 korrik 1457, Marko Diedo, guvernatori venecian i Durrësit i shkruante senatit të Venedikut se “Madhështori Skënderbeu i tradhtuar nga të gjithë, po fshihet në malet e larta të Shqipërisë, ndërsa osmanët po sundonin në Albania”. Në gusht, pozita e osmanëve në Shqipëri dukej solide, 20,000 ushtarë ruanin rrugët e furnizimeve duke mbajtur nën rrethim fortesat në Cidhna, Dibra, Guri i Bardhë. 15.000 të tjerë mbanin nën rrethim fortesat në Mat, Rodon dhe ne Petrelë. Pjesa tjetër e ushtrisë, rreth 30.000 lëvizën nga gryka e Matit për në Albulenë, në veriperëndim të Krujës dhe në jug të Lezhës kështu që, të dy qytetet mund të mbaheshin nën vrojtim. [4, 5, 9] Në fund të gushtit, tre muaj pasi kishin kaluar kufirin, ushtria osmane përjetonte një gjendje vetëkënaqësie, ndërsa vigjilenca e tyre kishte rënë ndjeshëm.

Për këtë situatë, Gjergj Kastrioti i dërgoi disa letra Papa Kalistit III, ku e informonte për gjendjen e vështira që ishte krijuar dhe i kërkonte mbështetje dhe ndihma për të përballuar masën e madhe të hordhive osmane, që po shkatërronin vendin dhe po masakronin popullin.

Në përgjigjie të letrës së parë të Gjergj Kastriotit, Papa Kalisti III më 9 qershor 1457 shkruan:

Dokumenti Nr. 228; 1457. VI. 9, f. 99 v. [10]


Georgio Kastriota Skanderbeg in Albania Domino.

Turcis in Albaniam advenientibus, maximis laudibus Pontifex Skanderbegum celebrat et ad resistendum, aliquod subsidium mittens, impellit.

Dilecte fili salutem etc. Binis literis tuis uno tempore receptis certiores effecti sumus de aduentu perfidorum Tureorum ad expugnationem terrarum tuarum. Ex quo significas te non paruo timore perculsum, dubitasque quo nam pacto irruentibus hostibus obsistere possis, non tamen propterea animum dimisisti qui totis viribus in occursum hostium ire intendas: Nos dilecte fili de tua nobilitate semper optimam opinionem habuimus, cognouimusque quanta perseuerantia et quam strenue In partibus illis prope solus obstiteris seuissimis Turchis, satagentibus per additum (recte: aditum) terrarum tuarum irrumpere ad damna et oppressionem christifidelium, nec parua apud Catholicos est gloria tua illustrata tot bene gestis rebus et quadam quasi continua felicitate vincendi .... (Letrën e shkruar në latinisht po e prezantoj në vazhdim të përkthyer të plotë në gjuhën tonë).


Gjergj Kastriotit Skenderbeg, Zoti i Albanisë.


Për përballimin e invazionit turk në Albania, Papa e përgëzon Skanderbeun me lëvdata të mëdha dhe e fton të rezistoi, se ne do t’i dërgojmë disa ndihma.