LËVIZJET MIGRUESE TË POPULLIT TONË NDËR SHEKUJ


Mark Tirta



FRAN GJOKA


Akademik Mark Tirta në një intervistë për revistën “Albanian Post” në Londër, flet për lëvizjet të shqipëtarëve ndër shekuj. Cilat qenë arsyet e largimit të shqiptarëve nga atdheu, në cilat shtete shkuan ata dhe përse? Cilat janë zonat e Shqipërisë më të prekua nga migrimi dhe cilat ishin shqiptarët që emigruan në vende të ndryshme, por që luajtën rol të rëndësishëm në botë??


- Prof Marku, cilat kanë qenë disa nga shkaqet më kryesore që Shqiptarët janë shpërngulur nga trojet e tyre gjatë gjithë periudhave të historisë?

Shkaqet e lëvizjeve migruese të Shqiptarëve janë nga më të ndryshmet. Në disa raste janë shumë e shumë faktorë shtysë për migrim të popullsisë, po për dyndje të caktuara mund të jetë vetëm një shkak i rastit, po doemos një ndodhi tepër e rëndë. Kështu, fshatrat Shestani, Brisku e Livari u detyruan të ikin natën, sa andej-këndej më 1726 e deri më 1733 e së fundi, me ndihmë të arqipeshkëvit Vinçens Zmajeviç u vendosën për jetesë në Borgo Erico pranë Zarës në Dalmaci, ku ishin nën mbrojtjen e Venedikut. Po si ndodhi kjo? Disa ushtarë të ushtrisë së shtetit turk, ashtu si thuhet në disa shkrime, kishin përdhunuar femra të këtyre fshatrave. Si rrjedhojë, fshatarët vranë disa ushtarë. Nga kjo, këta të fundit do ta pësonin tepër rëndë. Kështu, për këta banorë nuk kishte rrugë tjetër veçse të iknin me tërë familjet e tyre, gjë që e bënë menjëherë.

Arsyet e migrimit të popullsisë, si më thelbësore, se ato në kuptime të ndryshme, që janë tepër të shumta, mund t'i përmbledhim në 4 shtysa kryesore: 1. pasiguria, ku rrezikohet jeta e njerëzve; 2. përzënie e popullsisë me forcë, gjë që ndër të tjerë e kanë bërë Serbët që i kanë shpërngulur Shqiptarët nga trojet e tyre në Jugosllavi e më tej për t'i populluar ato vende me popullsi sllave; 3. varfëria e tepërt i detyrojnë njerëzit, familjet, që të emigrojnë; 4. njerëzit, familjet, emigrojnë për të gjetur një vend më të mirë për jetesë, edhe pse nuk janë dhe shumë të varfër. Nga malet jo pak popullsi ka zbritur nga malet e vendosur në ultësira fushore, në bregdet, ku jetesa mund të organizohej dhe më mirë. Në jo pak raste, nga luftërat, nga pasiguritë e jetës, popullsia ka ikur nga fushat e është vendosur me banim në male.

- Migrimi i jashtëm ka qenë një plagë e rëndë për popullin tonë ndër shekuj. Cilat kanë qenë momentet më tronditëse që e kanë detyruar popullin tonë të migrojë në mënyrë masive nga vendi i tij?

Është e vërtetë se mërgimi në kohë të ndryshme ka qenë një plagë e rëndë: na ka penguar shumë në zhvillimin ekonomik e shoqëror. Po duhet ditur se migrimet e ndryshme, ndonëse të dhunshme e në fatkeqësi, na kanë lidhur me popujt më të qytetëruar. Jo pak emigrantë, djem e nipa të tyre, në vendet e huaja ku jetuan e u shkolluan, u bënë njerëz të mëdhenj për ato vende ku jetuan, shumë prej tyre i shërbyen së tepërmi dhe atdheut prej nga e kishin prejardhjen.

Ndodhi tronditëse, që kanë detyruar bashkësi të mëdha të popullit tonë të ikin nga atdheu i tyre e të vendosen në vise të popujve të tjerë, kanë qenë të shumta. Janë larguar prej këtej për të shpëtuar jetën e tyre, për të shpëtuar fëmijët. Disa iknin në male a në vende më të mbrojtura, ku përgatiteshin dhe për qëndresë ndaj pushtuesve grabitës e përdhunues; të tjerë iknin ose drejt Greqisë, me varka drejt Italisë të larguar nga Veriu, nga Mesi a nga Jugu i këtij vendi. Këto batërdi me plaçkitje e me masakra i kanë bërë ndër Ilirë: pushtuesit romakë e ata helenë, i kanë bërë turma fisnore, popujsh të ardhur nga Veriu i Europës, nga Perëndimi (deri nga Anglia), po dhe nga lindja e Europës e nga Azia. Nga koha në kohë, në Antikitet e në Mesjetën e Herëshme, po dhe më vonë, vërshuan mbi viset e Ilirisë grupe fisnore e bashkësi luftarake për të grabitur e ku bënin masakra tepër të egra. Ndër këta ishin: Keltët, Vizigotët, Normanët, Hunët nga Azia, Vandalët, Vikingët, Tartarët. Është e çuditshme se si në këto përjetime tragjike, ka bërë dhe të organizohen e të njejtësohen më fuqishëm në një etni të gjerë e kompakte. Një pjesë e popullsisë dhe ka emigruar në vende të huaja për t'u shpëtuar masakrave e atje janë shpërbërë si njësi etnike stërgjyshore. Duhet theksuar se në disa vende u kompaktësuan emigrantët e ruajtën gjuhën e veçoritë etnike të prejardhjes.

Masakra të përbindëshme dëshmohen dhe në kohën e sundimit Bizantin, po dhe kur u lëshuan mbi trojet arbërore pushtuesit bullgarë, aq më shumë kur në këto bashkësi arbërore u vërsulën Serbët rrëmbyes e shfarosës të popullsisë arbërore. Doemos, edhe në këto kushte ka pasur lëvizje migruese të popullsisë. Rreziku i zhdukjes e bënte këtë: që të iknin e të fshiheshin ndër popuj të tjerë. Në një pjesë të trojeve arbërore popullsia, për t'i shpëtuar tmerrit u bullgarizua e më në veri u serbizua. Po më në jug të trojeve arbërore banorët u greqizuan. Pra në ato kohë nga pushtimet Arbërorët kanë përjetuar tmerre. Kjo është krejtësisht e vërtetë, edhe pse dëshmitë janë më të pakta e anësore.

Koha e pushtimit osman e masakrat e pushtuesit janë edhe më të dëshmuara në shkrime të kohës. Një pjesë jo e vogël nga popullsia iku në Greqinë Perëndimore. Prej andej një pjesë e saj kaloi në Italinë Jugore. Emigroi popullsi për në Dalmaci që akoma nuk ishte pushtuar e në tërë bregdetin shqiptar, iku jo shumë popullsi për në Itali të Mesme e në atë të Veriut. Jo pak nga këta emigrantë, nga Veriu apo Mesi i Italisë, kaluan te bashkëkombësit e tyre në Jug. Dëshmitë na e thonë se në këtë kohë, pra të pushtimit Osman, andej-këtej, te popuj të ndryshëm, ka pasur dhe shumë grupe të tjera mërgimtarësh. Kjo batërdi e madhe e pushtimit Osman detyroi grupe të tëra njerëzish të iknin jashtë atdheut për të shpëtuar jetën.

Shpërnguljet e Shqiptarëve me dhunë nga trojet e tyre, shoqëruar me masakra të bëra nga Serbët e nga Grekët, janë të shumta e të rasteve të veçanta, sidoemos më së termpi më 1877-1878, më 1911-1914, më 1918-1924, më 1939-1943. Po sjellim vetëm pak të dhëna: janë zhdukur fizikisht ose janë përzënë nga trojet e tyre më 1877-1878 më shumë se 200.000 Shqiptarë që nga Korshumbia e deri në Nish e Vranjë. Nga Fusha e Nikshiqit në Mal të Zi u masakruan e u shpërngulën më 1895: 400 familje shqiptare me më shumë se 2000 frymë. Më 1914 u masakruan e u shpërngulën me forcë 16.530 Shqiptarë e shumica e tyre u drejtuan për në Turqi... Ushtria serbe e ajo malazeze më 1912 kanë vrarë në Kosovë 12.777 Shqiptarë. Akademiku bullgar, profesor i Universitetit të Sofjes, na vërteton se më 1913 janë masakruar nga ushtria serbe 120.000 Shqiptarë në vatrat e tyre në Maqedoni.

Shifrat e masakrave e të dyndjeve me forcë nga vendbanimet e tyre nuk kanë të sosur

Një nga destinacionet e lëvizjes migratore të Shqiptarëve ishte edhe Jugu i Italisë, ku u ndërtuan fshatra të tëra me Arbëreshë, të cilët kristalizuan gjuhën, zakonet, traditat që i ruajnë edhe sot. Kur ka ndodhur saktësisht kjo lëvizje migratore dhe cilat kanë qenë arsyet?

Vërehet se së paku që nga epoka e bronzit e ajo e hekurit, në bashkësi të ndryshme të Europës, ndër fise të ndryshme, mbizotëronte mendimi i lëvizjes drejt ultësirave mesdhetare, po dhe praktikohej në shumë bashkësi, të emigruarit drejt vendeve më në Jug të Europës, pra dhe afër brigjeve të Mesdheut, në ultësira, ku klima ishte më e ngrohtë, ku kishte vende të përshtatshme për bujqësi. Prej andej mund të shkohej më lehtë në vende të tjera me varka. Në Bregdetin Jugor dhe komunikimi ekonomik, shit-blerja, ishin më të lehta, më të praktikueshme.

Ashtu si ka ndodhur dhe me popujt e tjerë, dhe Ilirët e Parailirët, si bashkësi të veçanta të tyre, kanë emigruar e janë vendosur në Greqi, në ishujt më jugorë të Greqisë, në brigjet e Marmaras, në jug të Italisë, në ishuj të saj. Këto migrime e ngulime janë vërtetuar nga dijetarë seriozë, edhe pse dëshmitë themelore janë të pakta e disa herë të sipërfaqshme.

Për shek. XV me pushtimin Osman, migrimet e Shqiptarëve në Greqi e në It