KËNGA POLIFONIKE LABE NË FSHATIN SASAJ


KENGA POLIFONIKE LABE NE FSHATIN SASAJ, VAJET, INSTRUMENTET DHE FYEJT POPULLORE ME MJETE TE THJESHTA RRETHANORE TE STINES.

Nga Mentor & Ideal Serjani.


Fshati Sasaj pervec pasurive, mbitokesore e nentokesore, flores dhe faunes, frutikultures, perimeve, luleve etj; etj; ka edhe nje pasuri te madhe shpirterore te shprehur nepermjet kengeve, legjendave, gjeegjezave etj. Pasioni per kerkimin e vlerave shpirterore te thesareve kulturore dhe nxjerrjen e tyre ne drite, eshte nje detyre por edhe nje pasion I patrioteve tane qysh heret dhe ne kohen e Rilindjes. Mbledhes te folklorit tek ne jane Spiro Dine me vellimin << Valet e detit>> dhe << Bleta shqiptare>> e Thimi Mitkos. Keta te dy I perkasin periudhes se Rilindjes Kombetare. Por ka edhe te tjere me para ketyre e pas ketyre. Per periudhen 1912- 1944 kete detyre filluan ta kryenin mesuesit. Pas Clirimit te vendit, me mbledhjen e folklorit u moren Ministria e Arsimit dhe Instituti I Folklorit (me pas I Kultures Popullore). Krijimtaria popullore, ndahet ne dy dege: Lirika dhe Epika. Krijimtaria lirike (poezia) kendohet kurse ajo epike tregohet. Krijimtaria popullore lirike ndahet ne Lirike familjare dhe Lirike shoqerore.

Lirika familjare shpreh gezimin e lindjes se femijeve, gezimin e marteses, hidherimin e vdekjes. Ketu perfshihen ninullat, kenget e dasmave, te vajtjes ushtar, te marteses vetjake apo te femijeve, festimit te datelindjes etj. Tek ninullat ose kenget e djepit shprehen deshirat dhe urimet e nenes per femijen e vet; ato te dasmes mendimet dhe deshirat per jeten, admirimi per nusen e per dhenderrin.

Ne Liriken shoqerore hyjne kenget per kurbetin dhe nizamet, per padrejtesite shoqerore, per dashurine, punen, natyren etj.

Ne Epike, bejne pjese ato krijime qe kane karakter tregimtar. Kenget epike ndahen ne:

- Kenge epike legjendare dhe

- Kenge epike historike. Kenget epike legjendare kane elemente fantastike. Ne to ngjarjet dhe personazhet paraqiten si te jashtezakonshme. Epika legjendare tek ne paraqitet nga Eposi i Kreshnikeve, i quajtur ndryshe si Cikli i Mujit dhe i Halilit.

Ismail Kadare per kete shkruan: - << E posi i Kreshnikeve eshte nje varg poemash me nje natyre te vertete alpine, me nje diell te ftohte, nen te cilin levizin si nen nje ethè tragjike, personazhet e tij te cuditshme, pjella te verteta te maleve shqiptare (<<Autobiografia e popullit ne vargje>>). Ne ciklin e kreshnikeve prej tridhjete vetesh, qe luftojne per te mbrojtur trojet, nderin e tyre e te familjes nga te huajt. Jane malesore te lire qe jetojne ne male e ne bjeshke e merren me blegtori, gjueti e bujqesi. Kur te huajt kralet dhe kapedanet e sllaveve te Jugut, (shkjete apo shkjate- sic I quan populli), sulmonin trojet e kreshnikeve per t’i pushtuar e per te ngritur banesat e tyre, kreshniket u beheshin pengese e pakapercyeshme.

Cikli I kreshnikeve eshte i lashte dhe ka vertetesi historike. Keto kenge jetojne ne popull, ruhen e kendohen prej tij.

Ne epiken historike hyjne kenget qe tregojne per ngjarje qe kane ndodhur historikisht dhe per njerez qe kane marre pjese ne to, sic jane kenget per Skenderbeun, per levizjet e medha per Çlirim dhe per Udheheqesit e tyre, per luftetare te shquar etj.


***

Ne kuader te ketyre kengeve kemi ngjarje dhe evenimente shume krenare edhe ne fshatin tone Sasaj. Kemi nje kenge nizamesh e tipit te balades, qe tregon vuajtjet e nizamit nen persekutimin barbar te sherbimit te detyrueshem ushtarak dhe torturues e afatgjate (Tanzimati). Ky ishte Telha (Telo) Saliu, qe i bie te jete nga paraardhesit e deres se Seit Rezvanit.

I ziu Telo Sali (ia mori kenges vete naten e fundit; te nesermen do ikte. I kendoi fatit te tij).

Do vete nizam i ri,

Nje fjale turce s’e di,

Do me rrahen me kapshi (lloj kamzhiku qe godisnin kafshet),

Qish do bej i varferi,

A do kthehem perseri?!

- Dhe Telo Saliu nuk u kthye me. Kush e di se ku u vra, vdiq a humbi ne luftrat turke.

Kenget e djepit ne fshatin tone kane qene shume te perhapura. Gjate venies ne gjume, pas pirjes se qumeshtit nga gjiri i nenes, keto te fundit i vinin femijet ne gjume duke u kenduar me dhembshuri. Kenget e djepit krijoheshin aty per aty nga vete nenat. Dasmat ne fshatin tone ishin madheshtore. Duke qene nje fshat i vogel dhe me unitet, por qe ishin edhe te lidhur me krushqi e miqesi me njeri-tjetrin, pothuajse ne cdo dasme merrte pjese i gjithe fshati.

Ata qe pinin rakine me mend dhe me tru dinin te elektrizonin edhe ndjenjat e gezuara dhe te ndiznin ahengun. Ja nje shembell:

- Jemi ne dasmen e Qerim Memit. Te ftuarit ishin ulur kembekryq rreth sofrave. Nje heshtje e madhe pushtoi mjedisin tej e tej. Asnjeri nuk gjente dot, nje eveniment per te hapur muhabetin. Ne nje trapez qe kryetar Remzi Serjani, i njohur per bejte dhe per mbajtje te rakise. Befas Remziu thjeu heshtjen me goten e rakise me dore. - Kush na ka mbledhur sonte ketu? - Babloku (Xhafer Memi) i thane. - Hajt nje shendete per Bablokun, me fund! Deshen, s’ deshen,e pine goten e pare! Remziu vazhdoi: - Perse na ka mbledhur? - Se marton djalin! - Hajt, Shendeti i ciftit,- vijoi Remziu. Iku dhe e dyta me fund.

- Ne saje te kujt i kemi githe keto te mira?

Ne saje te Partise dhe te shokut Enver! Hajde me fund, nje per Partine, nje per Enverin, !

Iken dhe dy gota me fund njera pas tjetres, u bene kater gota. Disa te rinj qe qene aty qeshen duke thene: Ha- ha- ha, I vuri perpara Toto Remziu, i çkrehu, u gjeti havalene. Keshtu dasma u ndez sepse u ngrohen shpejt nga rakia. Atehere Babloku ia mori kenges satiro- humoristike “Qisha me buze te shkemit” Xhafer Memi ne kohe te Zogut kishte qene “ftues gjyqi” ne nenprefekturen e Pukes dhe atje kishte mesuar edhe nje kenge nga dialekti i Veriut qe shoqerohej me çifteli.

Por le te japim kengen e pare, ne fillim:

- Qisha (kisha) me buze te shkemit.

Tunde, tunde, tunde, tunde (refren. Perseritet pas cdo vargu nga te gjithe kengetaret).

Pas refrenit, cdo here, Babloku thosh vargjet e kenges, me karakter recitativ:

- E rrih topi pas akshemit,

Dridhej gumeni si qeni!

O gumen,