Greta Kadare: Frymë pa dhomë lumturie

8 hours ago
2 min read

Kjo poezi mund të lexohet si një miniaturë e përqendruar e përvojës ekzistenciale, në kuptimin që i jep Martin Heidegger, ku qenia njerëzore (Dasein) gjendet e hedhur në një botë që nuk e ka zgjedhur dhe përballet me ankthin, kujtesën dhe pamundësinë e një strehe të vërtetë.

Së pari, “burgu mendor” nuk është thjesht metaforë psikologjike; në një lexim heideggerian ai përfaqëson mënyrën se si Dasein-i është i “hedhur” (Geworfenheit) në një gjendje të caktuar të qenies. Dhoma të shumta tregojnë shumësi mundësish, por mungesa e “dhomës së lumturisë” zbulon një boshllëk ontologjik: lumturia nuk është një hapësirë e gatshme ku mund të hysh, por një mundësi që nuk realizohet dot në kushtet e këtij ekzistimi të kufizuar.

Veprimi i mbylljes së dhomave “me gozhdë” është përpjekje për kontroll, për të rregulluar botën sipas vullnetit. Por “më kot” sinjalizon dështimin e projektit njerëzor për ta zotëruar plotësisht qenien. Kjo lidhet me dallimin heideggerian mes qenies autentike dhe asaj joautentike: subjekti përpiqet të shmangë përballjen me të vërtetën e vet, duke izoluar dhomat, por pa arritur të shpëtojë nga vetvetja.

“Dhoma e dhimbjes” është vendi ku zbulohet e vërteta e qenies. Këtu shfaqet ankthi (Angst), një koncept qendror te Heideggeri, që nuk ka objekt të caktuar, por është një ndjesi e përgjithshme zbrazëtie dhe kërcënimi. Zhurmat, kujtimet që shtyhen, zërat që depërtojnë – të gjitha këto janë mënyra si e kaluara (qenia-si-ka-qenë) ndërhyn në të tashmen, duke e çarë iluzionin e qetësisë.

“Shkallmimi i heshtjes” dhe “vrasja e pritjes” janë momente ku koha, në kuptimin heideggerian, del në pah si strukturë themelore e qenies. Pritja është projektim drejt së ardhmes, por ajo vritet nga pesha e së shkuarës që nuk lejon hapje autentike. Kështu, Dasein-i ngec në një cikël ku e tashmja është e pushtuar nga kujtesa dhe ankthi.

Në vargun final, “Mërmërit fryma ime, e vrarë… mes pritjesh”, kemi një përmbledhje të gjendjes së qenies së kërcënuar. “Pritja” këtu mund të lexohet si metaforë e përhershme e vdekshmërisë (Sein-zum-Tode – qenia-drejt-vdekjes). Fryma, si shenjë e jetës, është tashmë “e vrarë”, pra subjekti jeton në një gjendje të ndërmjetme: biologjikisht i gjallë, por ontologjikisht i shtypur nga vetëdija e fundësisë.

Në tërësi, poezia ndërton një hapësirë të mbyllur ku qenia kërkon një vendbanim (Heimat) që nuk ekziston. Në terminologjinë heideggeriane, kjo është një gjendje e “pabanuar” e qenies, ku njeriu nuk arrin të jetë “në shtëpi” në botë. Pikërisht kjo mungesë e dhomës së lumturisë nuk është thjesht mungesë emocionale, por shenjë e një të vërtete më të thellë: qenia njerëzore është e destinuar të jetojë në tensionin midis kërkimit për kuptim dhe pamundësisë për ta përmbushur plotësisht atë. (F. Terziu)

Greta Kadare: Frymë pa dhomë lumturie

Në këtë burg mendor,

me dhoma gjithkund,

dhomën e lumturisë...

s’e gjeta askund.

Të tjerat - me kast -

i siguroj,

i mbyll me gozhdë.

Më kot.

Në dhomën e dhimbjes,

çdo natë,

dëgjoj zhurma të frikshme.