Fjala e Lirë: Rikthimi te shkrimi i studiuesit Qerim Vrioni, “Kur u ngrit flamuri pa yllin e kuq”

Rikthimi te shkrimi i studiuesit Qerim Vrioni, “Kur u ngrit flamuri pa yllin e kuq” (Fjala e Lirë, Dhjetor 2010), nuk është thjesht një akt përkujtimor apo një ushtrim nostalgjie historike. Rikthimi është një domosdoshmëri kulturore, dokumentare dhe morale për shoqërinë shqiptare. Ky shkrim i mjeshtrit të kësaj tematike, Qerim Vrionit, përfaqëson një nga ato dëshmi ku historia nuk rrëfehet nga lart, nga zyrat apo protokollet, por nga poshtë, nga njerëzit që e përjetuan ndryshimin si sakrificë, si rrezik dhe si shpresë.

Së pari, vlera e këtij shkrimi qëndron në faktin se ai dokumenton me saktësi një moment kyç të tranzicionit shqiptar: 28 Nëntorin e vitit 1991, kur flamuri kombëtar u ngrit në Vlorë pa simbolin ideologjik të komunizmit, yllin e kuq. Ky akt, në dukje simbolik, ishte në thelb një akt politik, historik dhe etik. Ai shënoi shkëputjen reale, jo thjesht formale, nga një regjim që për dekada kishte deformuar simbolet kombëtare dhe kishte monopolizuar kujtesën historike.

Së dyti, shkrimi i Vrionit ka rëndësi të veçantë sepse nxjerr në pah rolin e Shoqatës së ish-të përndjekurve politikë të Vlorës, një faktor shpesh i anashkaluar në narrativat zyrtare të tranzicionit. Organizimi, guximi dhe vendosmëria e kësaj shoqate tregojnë se ndryshimi nuk erdhi vetëm nga zhvillimet politike në qendër, por edhe nga iniciativa qytetare, nga njerëz që kishin paguar më shtrenjtë se kushdo tjetër çmimin e diktaturës. Heqja e yllit të kuq nga flamuri, një ditë përpara ceremonisë, nga dy ish-të përndjekur politikë, ishte një akt me peshë të jashtëzakonshme morale: simboli i dhunës ideologjike u hoq nga duar që kishin njohur burgun dhe internimin.

Së treti, përzgjedhja e një të riu, Altin Kokoshi, për të ngritur flamurin, është një detaj që Vrioni e trajton me ndjeshmëri dhe thellësi simbolike. Ky moment përfaqëson kalimin e stafetës historike: nga brezi i sakrificës te brezi i shpresës. “Duart e njoma e të pastra” që ngritën flamurin pa yll nuk ishin vetëm një zgjedhje ceremoniale, por një deklaratë e qartë se Shqipëria duhej të niste një kapitull të ri, të çliruar nga barrët ideologjike të së shkuarës. Ky është një mesazh që mbetet aktual edhe sot, në një kohë kur raporti me të shkuarën vazhdon të jetë i paqëndrueshëm dhe shpesh i instrumentalizuar.

Një tjetër dimension thelbësor i shkrimit është roli i fotografisë si dokument historik. Përmes përshkrimit të dy fotove, Vrioni jo vetëm që ruan kujtesën vizuale të ngjarjes, por e shndërron fotografinë në burim historiografik. Emrat, fytyrat, pozicionimi i personazheve, emocionet e lexueshme në imazh – të gjitha këto krijojnë një mozaik të gjallë të një dite që nuk duhet të humbasë në mjegullën e harresës. Kjo e bën shkrimin një burim të çmuar edhe për studiuesit e ardhshëm, përtej leximit publicistik.

Po aq domethënëse është edhe përshkrimi i mitingut spontan, i këndimit të Himnit të Flamurit nga vetë qytetarët, pa bandë zyrtare, pa skenar të imponuar. Ky moment shpreh kthimin e simbolikës kombëtare te populli, aty ku i përket natyrshëm. Ai tregon se 28 Nëntori i vitit 1991 nuk ishte një festë e zakonshme, por një çlirim emocional dhe shpirtëror, një ripërvetësim i identitetit kombëtar.

Në fund, pse duhet t’i rikthehemi sot këtij shkrimi? Sepse shoqëria shqiptare ende vuan nga mungesa e një kujtese të ndershme historike. Sepse aktet simbolike të guximit qytetar rrezikojnë të mbulohen nga narrativa të zbehta apo selektive. Dhe sepse brezat e rinj kanë nevojë të njohin jo vetëm datat, por edhe njerëzit, jo vetëm simbolet, por edhe sakrificat që i çliruan ato nga deformimi ideologjik.

Shkrimi i Qerim Vrionit është më shumë se një kronikë: është një dëshmi e përgjegjshme, një akt kujtese dhe një thirrje e heshtur për të mos harruar se “koha e re” nuk nisi vetvetiu, por u fitua me guxim, me dinjitet dhe me besim te flamuri ashtu siç ishte ngritur më 1912 – vetëm kuq e zi, vetëm me shqiponjën.

Fotot e mëposhtme të dërguara në redaksinë tonë më 8 dhjetor 2010 nga z. Vrioni, pasqyrojnë dy çaste nga festimi i 28 Nëntorit 1991 në Vlorë, por në thelb ato janë shumë më tepër sesa regjistrime vizuale të një ceremonie publike. Ato përbëjnë dokumente autentike të një kthese historike, ku hapësira, koha dhe memoria kombëtare përkojnë në mënyrë të rrallë. Vlorë, vendi ku 89 vjet më parë Ismail Qemali shpalli Pavarësinë e Shqipërisë, rikthehet në këto imazhe si skena e një “pavarësie të dytë” simbolike: çlirimi i flamurit nga shenja ideologjike e diktaturës.

Në fotografinë e parë, çasti para ngritjes së flamurit, ndjehet një tension solemn dhe një përqendrim emocional i jashtëzakonshëm. Nuk është thjesht pritja e një akti ceremonial, por pritja e një momenti që do të rishkruajë marrëdhënien e shqiptarëve me simbolin e tyre më të shenjtë. Prania e ish-të përndjekurve politikë në rreshtin e parë, krahas familjarëve të djaloshit që do të ngrinte flamurin, i jep fotos një dimension etik dhe historik të thellë: aty qëndrojnë njerëz që për dekada ishin përjashtuar nga historia zyrtare, por që tani bëhen protagonistë të saj. Vetë fizionomitë, qëndrimet trupore dhe veshjet e thjeshta dëshmojnë sinqeritetin e ngjarjes dhe largësinë e saj nga çdo lloj skenografie të imponuar.

Fotografia e dytë, e realizuar pas ngritjes së flamurit, reflekton shpërthimin e një gëzimi të përmbajtur, por të thellë. Mitingu përpara Monumentit të Pavarësisë nuk ka shenjat e një organizimi rigid shtetëror; përkundrazi, ai duket si një tubim i lindur natyrshëm nga nevoja për të ndarë një emocion kolektiv. Këndimi i Himnit të Flamurit nga vetë pjesëmarrësit, pa bandë muzikore, i jep kësaj pamjeje një autenticitet të rrallë: zëri i popullit zëvendëson protokollin, ndërsa ndjenja kombëtare shprehet drejtpërdrejt, pa ndërmjetës.

Të dyja fotot, së bashku, krijojnë një narrativë vizuale të plotë: nga pritja e ngarkuar me emocione te çasti i çlirimit dhe bashkimit kolektiv. Ato dëshmojnë se 28 Nëntori i vitit 1991 në Vlorë nuk ishte vetëm një përvjetor, por një akt rikthimi te thelbi i Pavarësisë shqiptare. Në këtë kuptim, fotografitë nuk janë thjesht ilustrime të tekstit, por burime historike më vete, që flasin për guximin qytetar, për dinjitetin e të përndjekurve dhe për një shoqëri që, në atë moment, po përpiqej të rilidhej me vlerat e saj themelore.