Fejzulla BERISHA: BURIMET UJORE...

BURIMET UJORE, SOVRANITETI I SHTETEVE DHE PËRGJEGJËSIA SIPAS SË DREJTËS NDËRKOMBËTARE: KUFIZIMET E VEPRIMIT DHE BASHKËPUNIMI GLOBAL

(Deklaratat e Aleksandar Vuçiqit për ndryshimin e rrjedhës së Ibrit dhe kufijtë e sovranitetit përballë së drejtës ndërkombëtare)

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Deklaratat politike të Presidentit të Serbisë, Aleksandar Vuçiq, lidhur me mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së lumit Ibër, nuk mund të trajtohen si një çështje e zakonshme e politikës ditore. Pavarësisht nëse ato mbeten në nivelin e retorikës politike apo shndërrohen në një projekt konkret, vetë natyra e çështjes kërkon një vështrim më të gjerë: juridik, diplomatik, mjedisor, hidrologjik dhe strategjik.

Këtu qëndron thelbi i problemit.

Një lumë ndërkufitar nuk është thjesht një element i territorit mbi të cilin një shtet ushtron juridiksion. Ai është pjesë e një sistemi natyror që prodhon pasoja përtej kufijve politikë.

Pikërisht për këtë arsye, ndryshimi i rrjedhës së një lumi që lidhet me territorin dhe interesat e më shumë se një shteti nuk mund të konsiderohet automatikisht çështje ekskluzivisht e brendshme.

Kjo nuk është, në radhë të parë, një çështje politike shqiptaro-serbe. Është çështje e së drejtës ndërkombëtare.

Nga deklarata politike te përgjegjësia ndërkombëtare

Në marrëdhëniet ndërkombëtare ekziston një dallim thelbësor ndërmjet një deklarate politike dhe një veprimi shtetëror.Një deklaratë nuk është vetvetiu projekt.Një deklaratë nuk është vetvetiu shkelje juridike,sepse...

Por kur një deklaratë vjen nga kreu i shtetit dhe lidhet me një burim natyror me karakter ndërkufitar, ajo nuk mund të shpërfillet.

Nëse deklarata e Vuçiqit për ndryshimin e rrjedhës së Ibrit do të pasohej nga studime teknike, vendime administrative, investime, ndërtim infrastrukture ose masa të tjera konkrete, atëherë çështja do të kalonte nga fusha e retorikës në fushën e përgjegjësisë shtetërore dhe të detyrimeve ndërkombëtare.

Prandaj, reagimi serioz nuk duhet të jetë alarmant,por as indiferent,duhet të jetë institucional, juridik dhe diplomatik.

Sovraniteti nuk është licencë për të shkaktuar pasoja jashtë kufijve

Në të drejtën ndërkombëtare, sovraniteti territorial është një parim themelor.

Por sovraniteti nuk është një licencë e pakufizuar për të ndërmarrë çdo veprim brenda territorit kombëtar, pavarësisht pasojave që ai veprim mund të prodhojë jashtë kufijve.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për burimet ujore ndërkufitare.

Shteti ka të drejtë të zhvillojë territorin e vet, të ndërtojë infrastrukturë dhe të përdorë burimet e veta natyrore.

Por kur një aktivitet mund të ketë pasoja të konsiderueshme në territorin e një shteti tjetër, sovraniteti duhet të harmonizohet me detyrimet ndërkombëtare.

Kjo është një nga bazat e rendit juridik ndërkombëtar modern.

Prandaj, pyetja nuk është vetëm:“A ndodhet projekti në territorin e Serbisë?”Pyetja e vërtetë është:“Çfarë pasojash mund të prodhojë ky projekt mbi një sistem ujor që ka karakter ndërkufitar?”

Ky është standardi juridik që duhet të udhëheqë çdo analizë serioze.

Ibri nuk ndalon në kufirin politik sipas Sërbisë

Uji nuk njeh kufij politikë.

Një lumë nuk e ndryshon natyrën e vet sepse ndryshon juridiksioni shtetëror.

Pikërisht për këtë arsye, e drejta ndërkombëtare e ujërave është ndërtuar mbi një koncept shumë më të avancuar sesa ai i pronësisë së thjeshtë territoriale.

Parimet e përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm, parandalimit të dëmit të konsiderueshëm ndërkufitar, bashkëpunimit, shkëmbimit të informacionit dhe konsultimit janë bërë pjesë e rëndësishme e regjimit ndërkombëtar të ujërave.

Në këtë kuptim, një ndërhyrje në rrjedhën e Ibrit nuk mund të vlerësohet vetëm nga pikëpamja e interesit të shtetit që ndërmerr veprimin.

Duhet të merren parasysh edhe interesat e palës tjetër dhe pasojat e mundshme mbi sistemin e përbashkët ujor.

Kjo është logjika e së drejtës ndërkombëtare.

Parimi i mosshkaktimit të dëmit ndërkufitar

Një prej parimeve më të rëndësishme të së drejtës ndërkombëtare mjedisore dhe të ujërave është detyrimi për të mos shkaktuar dëm të konsiderueshëm ndërkufitar.

Ky parim nuk nënkupton se çdo aktivitet ekonomik ose infrastrukturor është i ndaluar.

Përkundrazi.Ai kërkon që shteti të veprojë me kujdes, të vlerësojë rreziqet dhe të marrë masat e nevojshme për të parandaluar ose zbutur pasojat e mundshme.

Në rastin e Ibrit, kjo do të thotë se çdo projekt real për ndryshimin e rrjedhës së tij duhet të analizohet në raport me ndikimin e mundshëm mbi:sasinë dhe regjimin e ujit;furnizimin me ujë;ekosistemet; bujqësinë;infrastrukturën;ekonominë lokale;cilësinë e ujit;sigurinë ujore;dhe interesat afatgjata të komuniteteve të prekura.

Nëse këto pasoja nuk analizohen, atëherë nuk kemi të bëjmë me menaxhim modern të ujërave, por me një qasje të njëanshme ndaj një burimi që, nga vetë natyra e tij, kërkon bashkëpunim.

Uji nuk mund të shndërrohet në armë diplomatike

Këtu çështja merr një dimension edhe më të ndjeshëm.Nëse ndryshimi i rrjedhës së Ibrit do të përdorej si instrument presioni ndaj Kosovës, problemi nuk do të ishte më vetëm hidrologjik.

Do të bëhej problem i sigurisë dhe i diplomacisë ndërkombëtare.

Burimet natyrore ndërkufitare nuk duhet të përdoren si instrument ndëshkimi.

Uji është burim jetik.Ai lidhet me jetën, shëndetin, mjedisin, zhvillimin ekonomik dhe sigurinë e komuniteteve.Për këtë arsye, politizimi i ujit krijon një precedent veçanërisht të rrezikshëm.

Në një Evropë që synon stabilitet, bashkëpunim dhe integrim rajonal, është e papranueshme që një burim natyror ndërkufitar të trajtohet si mjet presioni politik.

Uji duhet të jetë urë bashkëpunimi, jo instrument për të ushtruar presion.

Diplomacia e ujit është më e fuqishme se retorika e konfrontimit

Kosova, nëse përballet me një zhvillim konkret, nuk ka nevojë të përgjigjet me të njëjtën gjuhë politike.

Përkundrazi.Përgjigjja më e fortë do të ishte ndërkombëtarizimi i çështjes nëpërmjet gjuhës së së drejtës.

Kjo do të thotë:ekspertizë hidrologjike;vlerësim të ndikimit ndërkufitar;dokumentim të deklaratave dhe projekteve;konsultim diplomatik;informim të partnerëve ndërkombëtarë;aktivizim të mekanizmave ndërkombëtarë për ujërat ndërkufitare;dhe, mbi të gjitha, moslejim të politizimit të një burimi jetik.Kjo do t’i jepte Kosovës një pozicion shumë më të fortë sesa një reagim emocional.

Në diplomacinë moderne, argumenti më i fuqishëm nuk është ai që bërtet më shumë. Është ai që qëndron më gjatë mbi normën juridike.

Konventat ndërkombëtare nuk janë formalitet

Në këtë kontekst, rëndësi të veçantë kanë instrumentet ndërkombëtare për ujërat ndërkufitare, përfshirë Konventën e OKB-së të vitit 1997 për përdorimet jo-lundruese të ujërrjedhave ndërkombëtare dhe Konventën e UNECE-së të vitit 1992 për mbrojtjen dhe përdorimin e ujërave ndërkufitare.

Këto instrumente pasqyrojnë një ide themelore:Shtetet që ndajnë ujëra nuk janë vetëm fqinjë territorialë; ato janë edhe bashkëpërgjegjëse për menaxhimin e një sistemi natyror që i tejkalon kufijtë politikë.

Prandaj, çdo projekt me ndikim potencial ndërkufitar duhet të trajtohet në frymën e transparencës, parandalimit, konsultimit dhe bashkëpunimit.

Kjo nuk e dobëson sovranitetin e shtetit. Përkundrazi, e bën ushtrimin e sovranitetit të pajtueshëm me të drejtën ndërkombëtare.

Jurisprudenca ndërkombëtare është e qartë në parim

Praktika e Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë ka zhvilluar një qasje të rëndësishme ndaj burimeve ujore ndërkufitare.

Në çështjen Gabčíkovo-Nagymaros, Gjykata trajtoi nevojën për të harmonizuar interesat e shteteve që ndajnë një sistem ujor.

Në çështjen Pulp Mills, Gjykata analizoi detyrimet që lidhen me njoftimin, bashkëpunimin dhe vlerësimin e pasojave të mundshme të aktiviteteve mbi një lumë ndërkufitar.

Këto raste nuk duhet të përdoren mekanikisht sikur janë identike me situatën e Ibrit.

Por ato kanë një rëndësi themelore: tregojnë se e drejta ndërkombëtare nuk e trajton përdorimin e një burimi ujor ndërkufitar si një çështje të izoluar të një shteti të vetëm.

Kjo është pikërisht ajo që duhet të kuptohet në rastin e Ibrit.

Deklarata e Vuçiqit duhet të merret seriozisht, por jo të ekzagjerohet

Një analizë serioze duhet të ruajë edhe një distancë të domosdoshme nga interpretimi politik.

Nuk mund të thuhet se ekziston tashmë një shkelje e së drejtës ndërkombëtare vetëm mbi bazën e një deklarate.

Nuk mund të barazohet një deklaratë me një projekt.

Nuk mund të barazohet një projekt me një shkelje.

Dhe nuk mund të shpallet përgjegjësia ndërkombëtare pa ekzistuar një veprim ose mosveprim konkret që bie ndesh me një detyrim ndërkombëtar.

Por pikërisht për këtë arsye deklarata duhet të verifikohet dhe monitorohet.

Nëse ajo mbetet vetëm retorikë, çështja duhet të sqarohet diplomatikisht.

Nëse ajo shndërrohet në projekt, atëherë duhet të aktivizohet plotësisht korniza juridike dhe diplomatike ndërkombëtare.

Ky është pozicioni më i matur dhe njëkohësisht më i fuqishëm.

Kosova duhet të flasë me gjuhën e së drejtës ndërkombëtare

Nëse ekziston një rrezik real, Kosova nuk duhet ta trajtojë atë vetëm si një përplasje me Serbinë.

Duhet ta trajtojë si çështje të:së drejtës ndërkombëtare të ujërave;sigurisë ujore;mbrojtjes së mjedisit;diplomacisë preventive;stabilitetit rajonal.

Kjo është një diferencë thelbësore.

Një konflikt politik dypalësh mund të relativizohet.

Një çështje e respektimit të standardeve ndërkombëtare është shumë më e vështirë të relativizohet.

Prandaj, Kosovës i duhet jo retorikë më e fortë, por argument juridik më i fortë.

Ballkani nuk ka nevojë për një front të ri tensioni

Ballkani Perëndimor ka mjaftueshëm histori konfliktesh, mosmarrëveshjesh territoriale dhe tensione politike.

Nuk ka nevojë që edhe lumenjtë të shndërrohen në vija të reja konfrontimi.

Nëse ekzistojnë probleme reale me ujërat, ato duhet të zgjidhen përmes ekspertëve, institucioneve dhe diplomacisë.

Nëse Serbia ka një projekt zhvillimor, ai duhet të paraqitet hapur.

Nëse Kosova ka shqetësime, ato duhet të dokumentohen.

Nëse ekzistojnë pasoja ndërkufitare, ato duhet të maten.

Nëse ka mosmarrëveshje, ato duhet të trajtohen përmes mekanizmave ndërkombëtarë.

Kjo është rruga e shteteve serioze.

Ibri si test i përgjegjësisë shtetërore

Në fund të fundit, çështja e Ibrit nuk është vetëm çështje uji.

Është test i përgjegjësisë shtetërore.

Test për Serbinë: a do ta trajtojë një burim ndërkufitar sipas standardeve moderne të së drejtës ndërkombëtare?

Test për Kosovën: a do të reagojë me institucionet, ekspertizën dhe diplomacinë e saj?

Test për komunitetin ndërkombëtar: a do të parandalojë një çështje potencialisht teknike që të shndërrohet në burim të ri tensioni politik?

Përgjigjja ndaj këtyre pyetjeve do të tregojë shumë më tepër sesa vetë fati i një projekti hidrologjik.

Ibri nuk është vetëm lumë — është test i së drejtës ndërkombëtare

Ndryshimi i rrjedhës së një lumi që përbën pjesë të një sistemi ujor ndërkufitar nuk është çështje thjesht e brendshme dhe nuk mund të trajtohet sikur pasojat e tij përfundojnë në kufirin shtetëror.

Sovraniteti territorial është themelor.

Por sovraniteti bashkëjeton me përgjegjësinë ndërkombëtare.

Një shtet mund të zhvillojë territorin e vet.

Mund të ndërtojë.

Mund të investojë.

Mund të përdorë burimet e veta.

Por kur një veprim mund të ndikojë në mënyrë të konsiderueshme mbi një sistem ujor ndërkufitar, ai hyn në një fushë ku e drejta ndërkombëtare vendos standarde, kufij dhe përgjegjësi.

Prandaj, deklaratat e Vuçiqit nuk duhet të prodhojnë panik.Por as nuk duhet të kalojnë pa vëmendje.Ato duhet të prodhojnë vigjilencë diplomatike, verifikim teknik dhe gatishmëri juridike.

Nëse bëhet fjalë vetëm për një deklaratë politike, ajo duhet të sqarohet.

Nëse bëhet fjalë për një projekt konkret, ai duhet t’i nënshtrohet standardeve ndërkombëtare.

Nëse ekziston rrezik për pasoja ndërkufitare, kërkohet transparencë, konsultim, vlerësim dhe bashkëpunim.

Dhe nëse uji përdoret si instrument presioni, atëherë çështja nuk është më vetëm hidrologjike.

Ajo bëhet çështje e sigurisë, diplomacisë dhe përgjegjësisë ndërkombëtare.

Sepse:Ibri nuk është pronë e retorikës politike.

Ibri nuk është instrument presioni.Ibri është pjesë e një sistemi ujor që kërkon përgjegjësi, bashkëpunim dhe respektim të së drejtës ndërkombëtare.

Dhe pikërisht këtu qëndron edhe mesazhi më i rëndësishëm diplomatik:Lumenjtë mund të kalojnë kufijtë, por përgjegjësia ndërkombëtare nuk mund të ndalet në kufi.