Fejzulla Berisha: 𝗨𝗡𝗜𝗧𝗘𝗧𝗜 𝗜𝗡𝗦𝗧𝗜𝗧𝗨𝗖𝗜𝗢𝗡𝗔𝗟...

𝗨𝗡𝗜𝗧𝗘𝗧𝗜 𝗜𝗡𝗦𝗧𝗜𝗧𝗨𝗖𝗜𝗢𝗡𝗔𝗟 𝗦𝗜 𝗞𝗨𝗦𝗛𝗧 𝗜 𝗦𝗧𝗔𝗕𝗜𝗟𝗜𝗧𝗘𝗧𝗜𝗧 𝗦𝗛𝗧𝗘𝗧Ë𝗥𝗢𝗥 𝗗𝗛𝗘 𝗞𝗢𝗡𝗦𝗢𝗟𝗜𝗗𝗜𝗠𝗜𝗧 𝗡𝗗Ë𝗥𝗞𝗢𝗠𝗕Ë𝗧𝗔𝗥 𝗧Ë 𝗥𝗘𝗣𝗨𝗕𝗟𝗜𝗞Ë𝗦 𝗦Ë 𝗞𝗢𝗦𝗢𝗩Ë𝗦

(𝗡𝗴𝗮 𝗸𝗿𝗶𝘇𝗮𝘁 𝗽𝗼𝗹𝗶𝘁𝗶𝗸𝗲 𝘁𝗲 𝗽ë𝗿𝗴𝗷𝗲𝗴𝗷ë𝘀𝗶𝗮 𝗸𝘂𝘀𝗵𝘁𝗲𝘁𝘂𝗲𝘀𝗲: 𝗱𝗼𝗺𝗼𝘀𝗱𝗼𝘀𝗵𝗺ë𝗿𝗶𝗮 𝗲 𝗯𝗮𝘀𝗵𝗸ë𝗽𝘂𝗻𝗶𝗺𝗶𝘁 𝗶𝗻𝘀𝘁𝗶𝘁𝘂𝗰𝗶𝗼𝗻𝗮𝗹 𝗻ë 𝗳𝘂𝗻𝗸𝘀𝗶𝗼𝗻 𝘁ë 𝘀𝗵𝘁𝗲𝘁ë𝘀𝗶𝘀ë  𝗳𝘂𝗻𝗸𝘀𝗶𝗼𝗻𝗮𝗹𝗲)

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Republika e Kosovës është produkt i një procesi të gjatë historik, politik, juridik dhe diplomatik, i mbështetur në sakrificën shumëvjeçare të popullit të saj, në të drejtën për vetëvendosje, në ndërhyrjen humanitare të NATO-s dhe në mbështetjen vendimtare të Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe të shumicës së vendeve demokratike. Pavarësia e shpallur më 17 shkurt 2008 dhe rendi kushtetues i ndërtuar mbi parimet e demokracisë, sundimit të ligjit dhe respektimit të të drejtave të njeriut përbëjnë themelet mbi të cilat është ndërtuar shteti i Kosovës.

Megjithatë, ndërtimi i shtetit nuk përfundon me shpalljen e pavarësisë. Shtetësia është një proces dinamik që kërkon institucione funksionale, kulturë demokratike, përgjegjësi politike dhe një vizion të përbashkët për interesin shtetëror. Pikërisht këtu qëndron sfida kryesore e çdo demokracie të re: aftësia për të dalluar interesin kombëtar nga interesat e ngushta partiake.

Në demokraci, dallimet politike janë legjitime dhe të domosdoshme. Ato pasqyrojnë pluralizmin politik dhe garën e lirë të ideve. Mirëpo, kur konkurrenca politike shndërrohet në bllokadë institucionale, kur mungesa e kompromisit pengon konstituimin e institucioneve ose paralizon funksionimin e tyre, pasojat nuk mbeten vetëm brenda kufijve të politikës së brendshme. Ato reflektohen në ekonomi, në besimin e qytetarëve, në proceset integruese dhe në pozitën ndërkombëtare të shtetit.

Në rastin e Republikës së Kosovës, kjo çështje merr një dimension edhe më të ndjeshëm. Kosova vazhdon të përballet me sfida që burojnë nga mosnjohja e saj nga disa shtete dhe nga përpjekjet e vazhdueshme të Serbisë për ta kundërshtuar subjektivitetin e saj ndërkombëtar. Në këto rrethana, çdo krizë e brendshme institucionale mund të përdoret në diskursin diplomatik për të mbështetur narrativa politike që synojnë të paraqesin Kosovën si shtet me vështirësi funksionale. Kjo nuk do të thotë se krizat e brendshme e zhbëjnë shtetësinë e Kosovës ose cenojnë bazën e saj juridike. Përkundrazi, ato mund të ndikojnë në perceptimet politike dhe në mënyrën se si aktorë të caktuar ndërkombëtarë e interpretojnë zhvillimin institucional të vendit.

Për këtë arsye, uniteti institucional duhet të shihet si një interes strategjik i Republikës së Kosovës. Ai nuk nënkupton uniformitet politik dhe as eliminim të opozitës demokratike. Përkundrazi, ai nënkupton dakordim për çështjet themelore që lidhen me sovranitetin, integritetin territorial, rendin kushtetues, orientimin euroatlantik dhe funksionimin normal të institucioneve shtetërore.

Asnjë shtet nuk e forcon pozitën e tij ndërkombëtare përmes krizave të vazhdueshme institucionale. Historia e marrëdhënieve ndërkombëtare dëshmon se shtetet që arrijnë të ndërtojnë institucione të qëndrueshme, të respektojnë Kushtetutën dhe të kultivojnë kulturën e dialogut politik fitojnë besueshmëri më të madhe ndërkombëtare, tërheqin më shumë investime, avancojnë më shpejt në proceset integruese dhe janë më pak të cenueshme nga presionet e jashtme.

Prandaj, përgjegjësia e klasës politike në Kosovë nuk është vetëm kushtetuese dhe ligjore; ajo është edhe historike. Çdo vendim politik duhet të matet jo vetëm me efektin e tij elektoral, por edhe me ndikimin që ka mbi interesin shtetëror, stabilitetin institucional dhe reputacionin ndërkombëtar të Republikës së Kosovës. Vetëm përmes institucioneve funksionale, dialogut demokratik dhe respektimit të rendit kushtetues mund të ndërtohet një shtet i fortë, i besueshëm dhe plotësisht i konsoliduar në familjen e kombeve demokratike.

Krizat institucionale dhe ndikimi i tyre në shtetësinë funksionale

Krizat institucionale në një shtet të ri si Republika e Kosovës nuk janë thjesht çështje procedurale apo politike të brendshme; ato kanë dimension të drejtpërdrejtë në funksionalitetin e shtetit dhe në perceptimin e tij ndërkombëtar. Kur institucionet nuk arrijnë të konstituohen në kohë, kur mungon bashkëpunimi ndërmjet pushtetit dhe opozitës, ose kur vendimmarrja bllokohet për shkak të kalkulimeve politike afatshkurtra, krijohet një vakuum institucional që dobëson kapacitetin shtetëror.

Ky vakuum nuk mbetet i izoluar. Ai ndikon në zbatimin e reformave, në funksionimin e administratës publike, në besimin e qytetarëve dhe në stabilitetin ekonomik. Mbi të gjitha, ai ndikon në kredibilitetin ndërkombëtar të shtetit, i cili në rastin e Kosovës është veçanërisht i ndjeshëm për shkak të procesit të vazhdueshëm të konsolidimit të subjektivitetit ndërkombëtar.

Dimensioni juridiko-kushtetues i unitetit institucional

Kushtetuta e Republikës së Kosovës përcakton qartë parimet e ndarjes së pushteteve, funksionimin e institucioneve dhe mekanizmat e kontrollit dhe balancimit. Megjithatë, Kushtetuta nuk mund të garantojë vetvetiu stabilitet politik nëse mungon vullneti politik për bashkëpunim institucional.

Në këtë kuptim, uniteti institucional nuk është kategori juridike e imponuar, por një standard politik dhe kushtetues i sjelljes së përgjegjshme. Ai nënkupton respektimin e afateve kushtetuese, funksionimin e rregullt të Kuvendit, formimin e qeverisë pa vonesa të panevojshme dhe shmangien e krizave artificiale që nuk burojnë nga nevoja reale kushtetuese, por nga kalkulimet politike.

Përvoja krahasuese ndërkombëtare

Historia e shtetndërtimit në Evropën Qendrore dhe Lindore pas rënies së komunizmit tregon se shtetet që kanë arritur të konsolidojnë shpejt institucionet demokratike kanë përfituar më shumë në procesin e integrimit evropian. Shtete si Sllovenia dhe Kroacia, pavarësisht sfidave fillestare, kanë ndërtuar një konsensus minimal politik rreth orientimit strategjik euroatlantik, gjë që ka ndikuar drejtpërdrejt në stabilitetin e tyre institucional.

Në të kundërt, shtetet që janë përballur me polarizim të thellë politik dhe mungesë të bashkëpunimit institucional kanë pasur ritëm më të ngadalshëm të integrimit dhe më shumë sfida në konsolidimin e shtetit të së drejtës.

Rekomandime për forcimin e unitetit institucional në Kosovë

Në dritën e sfidave aktuale, Republika e Kosovës ka nevojë për një qasje më të strukturuar ndaj unitetit institucional, e cila duhet të përfshijë:ndërtimin e një konsensusi minimal politik për çështjet strategjike të shtetit;respektimin strikt të afateve kushtetuese për konstituimin e institucioneve;forcimin e kulturës së dialogut ndërpartiak;depolitizimin e institucioneve kyçe të administratës publike;rritjen e përgjegjësisë politike para qytetarëve dhe partnerëve ndërkombëtarë.

Uniteti institucional nuk është luks politik, por domosdoshmëri shtetërore. Ai përbën themelin mbi të cilin ndërtohet stabiliteti i brendshëm dhe besueshmëria e jashtme e Republikës së Kosovës. Në një mjedis ndërkombëtar ku shtetet vlerësohen jo vetëm për ekzistencën e tyre juridike, por edhe për funksionalitetin e tyre real, Kosova duhet të dëshmojë aftësi të lartë të vetëqeverisjes së përgjegjshme.

Vetëm përmes një kulture politike të bashkëpunimit, respektimit të Kushtetutës dhe orientimit të qartë strategjik, Republika e Kosovës mund të forcojë pozitën e saj ndërkombëtare dhe të sigurojë një të ardhme të qëndrueshme për qytetarët e saj.