Fatmir Terziu: Vështrimi kritik ndaj shoqërisë...

Fatmir Terziu: Vështrimi kritik ndaj shoqërisë, individit dhe marrëdhënies mes lirisë personale dhe strukturave historike.

Sot, 9 janar 2026, shënon përvjetorët e lindjes së disa prej figurave më të rëndësishme të letërsisë dhe mendimit botëror: Simone de Beauvoir, E. M. Forster dhe Gao Xingjian. Edhe pse i përkasin traditave, gjuhëve dhe horizonteve kulturore të ndryshme, këta autorë bashkohen nga një tipar i përbashkët: vështrimi kritik ndaj shoqërisë, individit dhe marrëdhënies mes lirisë personale dhe strukturave historike. Shqipëria, si realitet historik, kulturor apo metaforik, nuk është gjithmonë drejtpërdrejt subjekt i veprave të tyre, por shpesh shfaqet në formën e temave që e përshkojnë përvojën shqiptare: izolimi, identiteti, përplasja mes traditës dhe modernitetit, si edhe kërkimi i lirisë.

Simone de Beauvoir (1908–1986), shkrimtare, filozofe dhe një nga figurat qendrore të ekzistencializmit francez, nuk ka shkruar drejtpërdrejt për Shqipërinë. Megjithatë, idetë e saj kanë pasur një ndikim të thellë edhe në hapësirën shqiptare, sidomos pas viteve ’90. Vepra e saj monumentale Le Deuxième Sexe (Seksi i dytë) u lexua dhe u përkthye në Shqipëri si një tekst themelor për emancipimin e gruas dhe rishikimin kritik të roleve gjinore në një shoqëri që kishte dalë nga izolimi ideologjik. Në këtë kuptim, Beauvoir “shkruan për Shqipërinë” jo përmes përshkrimit gjeografik, por përmes një gjuhe universale të lirisë, që u bë e domosdoshme për një shoqëri në tranzicion. Mendimi i saj mbi përgjegjësinë individuale dhe zgjedhjen morale gjeti jehonë tek intelektualët shqiptarë që kërkonin të kuptonin veten dhe historinë e tyre jashtë dogmave.

E. M. Forster (1879–1970), romancier dhe eseist anglez, i njohur për romanet A Passage to India, Howards End dhe A Room with a View, nuk e ka vendosur Shqipërinë në qendër të prozës së tij. Por Forster ishte një udhëtar i vëmendshëm dhe një vëzhgues i mprehtë i kulturave “periferike” në raport me qendrën perandorake. Në esenë e tij dhe në ditarët e udhëtimeve, ai shpesh shpreh simpati për popujt e vegjël, të shtypur apo të keqkuptuar nga fuqitë e mëdha. Në këtë prizëm, Shqipëria mund të lexohet në veprën e Forster-it si një metaforë e asaj Europe të vogël, të ndërlikuar dhe të pasur shpirtërisht, që nuk përfshihej lehtë në skemat koloniale apo imperialiste. Parimi i tij i famshëm “Only connect” (Vetëm lidhu) merr një kuptim të veçantë kur aplikohet mbi historinë shqiptare, e cila për shekuj ka kërkuar lidhje të barabarta me Evropën, pa humbur identitetin e vet.

Gao Xingjian (lindur më 1940), dramaturg, romancier dhe fitues i Çmimit Nobel për Letërsi në vitin 2000, vjen nga një përvojë tjetër historike: ajo e censurës, persekutimit dhe mërgimit. Edhe pse nuk ka shkruar për Shqipërinë në mënyrë eksplicite, përvoja e tij rezonon fuqishëm me historinë shqiptare të shekullit XX. Romanet dhe dramat e Gao-s, si Mali i shpirtit (Soul Mountain), trajtojnë temën e individit që përballet me shtetin totalitar, me frikën dhe heshtjen e imponuar. Këto tema janë thellësisht të njohura për lexuesin shqiptar, i cili gjen në prozën e Gao Xingjian-it një pasqyrë universale të përvojës së izolimit dhe të nevojës për arratisje shpirtërore. Në këtë mënyrë, Shqipëria bëhet pjesë e leximit të Gao-s jo si vend konkret, por si përvojë e përbashkët historike.

Kështu, 9 janari nuk është thjesht një datë kalendarike, por një pikë takimi e mendimit botëror me përvojën shqiptare. Simone de Beauvoir i flet Shqipërisë përmes emancipimit dhe lirisë individuale; E. M. Forster përmes nevojës për lidhje njerëzore dhe respekt kulturor; Gao Xingjian përmes rezistencës së shpirtit ndaj shtypjes. Shqipëria, edhe kur nuk përmendet me emër, është e pranishme si pyetje, si metaforë dhe si përvojë njerëzore që gjen veten në letërsinë e madhe botërore.