Fatmir Terziu: Si shkas “Gjel i vogëlth” i Ruzhdi Gole, si mund të jetë një poezi 'prozë'

Si shkas “Gjel i vogëlth” i Ruzhdi Gole, si mund të jetë një poezi 'prozë'

Nga Fatmir Terziu

Poezia “prozë” e Ruzhdi Gole, “Gjel i vogëlth”, vendoset pikërisht në atë kufi të paqëndrueshëm ku zhanret nuk përjashtojnë njëri-tjetrin, por përthithen. Pyetja themelore, si mund të jetë një poezi “prozë”?, merr përgjigje jo përmes teorisë, por përmes vetë tekstit, duke e lexuar, kuptojmë se poezia nuk qëndron te rreshtimi i vargjeve, por te intensiteti i gjuhës, te ritmi i brendshëm dhe te përqendrimi i përjetimit. “Gjel i vogëlth” duket si një rrëfim i zakonshëm, një fragment jete në një hapësirë të ngushtë urbane, ku komshiu, zhurmat, pagjumësia dhe absurdi i përditshëm ndërthuren. Por kjo “prozë” nuk rrëfen në mënyrë lineare: ajo shpërbëhet në fragmente mendimi, në ndërprerje të papritura, në një ligjërim që shpesh i afrohet monologut të brendshëm. Këtu qëndron thelbi poetik, teksti nuk synon të tregojë një histori, por të krijojë një gjendje. Pagjumësia që “gjurmon”, nata që “lan djersën e vet të qymyrtë”, retë që “kanë veshje puplash”, këto nuk janë thjesht figura stilistike, por nyje ndjesore që e ngarkojnë tekstin me një energji lirike.

Në këtë kuptim, poezia në prozë e Goles nuk heq dorë nga mjetet poetike; përkundrazi, ajo i zhvendos ato nga forma e dukshme (vargu) në strukturën e brendshme. Ritmi krijohet nga përsëritjet (“asgjë, asgjë”), nga ndërprerjet, nga shkallëzimi i frazës që shpesh bie në një lloj kadence të çrregullt, por të ndjeshme. Kjo e bën tekstin të lexohet jo si tregim, por si një rrjedhë e tensionuar mendimi, ku çdo fjali ka peshë të veçantë. Një element tjetër që e përforcon natyrën poetike është absurdi. Figura e komshiut, herë qesharake, herë tragjike, shndërrohet në një simbol të çrregullimit social dhe psikologjik. Ai është njëkohësisht real dhe grotesk, një prani që lëkund kufirin mes normales dhe çmendurisë. Në këtë mënyrë, teksti merr një dimension alegorik: përtej episodit të përditshëm, lexuesi ndien një kritikë të heshtur ndaj një realiteti të përmbysur, ku vlerat (“virtytet”) shpallen të pavlefshme dhe ku njeriu endet mes iluzioneve të pasurisë dhe zbrazëtisë së brendshme.

Pikërisht këtu poezia në prozë fiton një avantazh ndaj vargut tradicional. Duke mos u kufizuar nga ndërprerjet e rreshtit, ajo krijon një rrjedhë më të natyrshme të mendimit, më afër vetëdijes së trazuar të subjektit. Tek “Gjel i vogëlth”, kjo rrjedhë bëhet thelbësore, teksti është një lloj ditari i çastit, një përzierje perceptimesh, dyshimesh dhe vetëqortimesh (“Tërhiqu, o i paftilluar!”), që do të humbiste një pjesë të spontanitetit po të vendosej në vargje të rregullta.

Megjithatë, kufiri me tregimin e shkurtër mbetet i dukshëm dhe i diskutueshëm. Edhe këtu, siç sugjeron teoria e poezisë në prozë që nga Charles Baudelaire e deri te Francis Ponge, dallimi nuk qëndron gjithmonë në formë, por në qëllim. Tek Gole, ndjehet qartë një vetëdije poetike: ai nuk kërkon të ndërtojë një fabul, por të kapë një përvojë të përqendruar, një çast ekzistence të përthyer në gjuhë. Në fund, “Gjel i vogëlth” dëshmon se poezia mund të jetojë edhe pa vargun, për sa kohë ruan thelbin e saj, përqendrimin, figuracionin, ritmin e brendshëm dhe aftësinë për të shndërruar të zakonshmen në përjetim estetik. Kjo “prozë” është poezi sepse nuk lexohet për të ditur “çfarë ndodh”, por për të ndier “si ndodh”. Dhe pikërisht në këtë kalim nga rrëfimi te ndjesia, nga fakti te përjetimi, ajo e justifikon plotësisht paradoksin e saj si poezi në prozë.

LEXO PROZËN KËTU