Fatmir Terziu: “Shtëpitë e Mangalemit”, poezia si kujtesë e një qyteti që merr frymë

Ma dërgoi poeti fierak Përparim Hysi. Dhe në leximin e parë ndjeva poezinë e një mjekeje në pension si kjo autore, që ka strukur në thellësi të shpirtit të saj poezinë ndër vite. Kjo është përshtypja e parë që më la “Shtëpitë e Mangalemit” të Ilinka Dimashit: një poezi që nuk duket se është shkruar thjesht për shtëpitë, rrugët, portat, çezmat, odat apo kalldrëmet e Mangalemit, por për një botë të tërë njerëzore që rrezikon të mbetet vetëm në kujtesë. Në këtë poezi, Mangalemi nuk është thjesht një hapësirë urbane e Beratit. Ai shndërrohet në një qenie të gjallë. Shtëpitë “qëndrojnë”, “kuvendohen”, zgjohet nga dielli, ledhatohen nga flladi i Osumit dhe, në fund, “thërrasin” për ustallarët. Kjo mënyrë e personifikimit është një nga shtyllat më të bukura të poezisë. Shtëpitë marrin moshë, kujtime dhe zë. Ato nuk janë më gurë e dru; janë dëshmitare të jetëve njerëzore. Prandaj vargu “dhe sa të vjetra janë / s’e dinë as vetë” merr një kuptim të dyfishtë: shpreh lashtësinë, por edhe një lloj përjetësie të qytetit, i cili duket sikur nuk e mat më kohën me vite, por me breza.

Një tjetër vlerë e poezisë është ndërthurja e kujtesës personale me memorien kolektive. “Çupat”, “nuset”, “qilimat në lumë”, “xhanani”, “Xhamia Mbret”, “odat”, “mindere”, “musëndrat”, “sepetet”, “likoja”, “vatra”, “karafilat”, “borziloku” dhe “lule portokallja” krijojnë një univers të plotë etnografik. Por autorja nuk e ngarkon poezinë me përshkrime dokumentare. Ajo i fut këto elemente në rrjedhën e ndjenjës. Lexuesi nuk ndihet sikur po lexon një përshkrim të Mangalemit, por sikur po ecën vetë nëpër të. Kjo është arsyeja pse poezia ka një aromë të fortë nostalgjie, pa rënë në sentimentalizëm të tepërt. Veçanërisht e bukur është prania e dialogut të vajzave: “Ti, moj çupë e Lilit, / pse nxiton kaq shumë?” dhe përgjigjja “Po më presin shoqet, / për qilimat në lumë.” Këtu poezia papritur merr zë njerëzor. Është sikur nga dritaret e shtëpive të vjetra të dalin përsëri zërat e vajzave të dikurshme. Ky fragment sjell një kohë të humbur, por jo të vdekur. Ajo vazhdon të jetojë në gjuhë, në kujtesë dhe në imagjinatën e autores.

Poezia ka edhe një arkitekturë të veçantë të lëvizjes. Fillon me shtëpitë, pastaj hyn brenda tyre, ngjitet në oda, zbret në oborre, del në kalldrëm, shkon drejt pazarit dhe më në fund mbërrin te Osumi. Kjo është një lëvizje poetike që ngjan me një udhëtim përmes kujtesës. Në fund, udhëtimi shndërrohet në thirrje: “Mblidhuni, o çuna, kthehuni në Mangalem”. Dhe këtu vjen kthesa më e fortë e poezisë. Deri në këtë pikë kemi parë një Mangalem të bukur, të gjallë, aromatik dhe të mbushur me kujtime; ndërsa në strofën e fundit shfaqet rreziku: “shtëpive të vjetra po u kërcasin trarët”, “gurët e sokakut malli po i bren”, “konakët po thërrasin, duan ustallarët”.

Kjo fundore e nxjerr poezinë nga nostalgjia dhe e çon drejt përgjegjësisë. Mangalemi nuk kërkon vetëm të kujtohet; kërkon të ruhet. Shtëpitë nuk kërkojnë vetëm admirues, por “ustallarë”. Në këtë pikë poezia bëhet edhe një thirrje qytetare për mbrojtjen e trashëgimisë. Ajo na kujton se një qytet historik nuk mund të jetojë vetëm në fotografi, libra apo kujtime. Ai ka nevojë për duar që ta mirëmbajnë, për njerëz që ta duan dhe për breza që ta trashëgojnë. Edhe gjuha e poezisë është pjesë e rëndësishme e bukurisë së saj. Fjalë si “çupë”, “xhanani”, “kasaba”, “odë”, “mindere”, “musëndër”, “sepete”, “qelqe”, “liko”, “avlli” dhe “sokak” nuk janë thjesht fjalë të një fjalori të vjetër. Ato janë pjesë e atmosferës. Autorja nuk kërkon ta modernizojë Mangalemin për ta bërë të kuptueshëm; përkundrazi, ajo e lë gjuhën të mbajë aromën e vendit. Kjo i jep poezisë një ngjyrim të fortë lokal dhe një autenticitet të veçantë.

Në leximin tim, “Shtëpitë e Mangalemit” është mbi të gjitha një poezi e kujtesës. Por është një kujtesë që nuk qëndron pasive. Ajo ecën, hap porta, ngjitet në oda, pi ujë nga pusi, dëgjon zogjtë, ndalet te çezma, flet me Osumin dhe, në fund, u thërret njerëzve të kthehen. Prandaj poezia e Ilinka Dimashit ka diçka më shumë se bukurinë e një përshkrimi. Ka brenda vetes mallin për një botë që po largohet dhe shqetësimin se mos ajo botë humbet bashkë me trarët, gurët dhe konakët e saj.

Dhe ndoshta këtu qëndron edhe bukuria më e madhe e kësaj poezie: autorja nuk e sheh Mangalemin vetëm me sytë e një poeteje, por me sytë e dikujt që ka jetuar gjatë, ka parë njerëz, ka njohur dhimbjen dhe gëzimin e tyre dhe tashmë i rikthehet kujtesës për t’i dhënë asaj një formë tjetër jete. Një mjeke në pension, siç e përfytyroj autoren nga ky tekst, duket se e ka ruajtur për vite poezinë brenda vetes; dhe kur ajo më në fund del në dritë, nuk del si një zbukurim, por si një dëshmi e butë, e ngrohtë dhe thellësisht njerëzore. “Shtëpitë e Mangalemit” është, në fund të fundit, një poezi për shtëpitë që kanë kujtesë, për rrugët që kanë zë dhe për një qytet që, edhe kur plaket, nuk pranon të vdesë. Dhe thirrja e fundit, “Mblidhuni, o çuna, kthehuni në Mangalem”, është njëkohësisht mall, lutje dhe kambanë: kthehuni, sepse shtëpitë ende ju presin.

 _____________________________________________________________

ILINKA DIMASHI: SHTËPITË E MANGALEMIT

Si zonja të rënda pranë njëra-tjetrës qëndrojnë

dhe nga dritaret shkëmbejnë kafetë,

kanë vite e vite që kështu

kuvendojnë

dhe sa të vjetra janë,

s’e dinë as vetë.

……

Dielli i Tomorrit nga ëndrrat e natës i zgjon,

trak-truk kërcasin kanatat

me gëzim,

fllad’i Osumit, lehtas fytyrën

ua ledhaton,

vajza e nuse si flutura,

e gjithë shtëpia ndrin.

……

“Ti, moj çupë e Lilit,

pse nxiton kaq shumë?”

“Po më presin shoqet,

për qilimat në lumë.”

……

“Po ti, moj e Mitit,

pse po zbret tatëpjetë?”

“Po më pret xhanani

te Xhamia Mbret.”

……

Portat me harqe, të drunjta,

të rënda,

avllitë me tulla, lyer me gëlqere,

të hyj brenda tyre, oh, sa ma ka ënda,

të pi një qelqe uji të ftohtë

nga pusi, si atëherë.

……

Të ngjitem deri lart në odat

e mëdhaja,

të ulem mbi qilima e shtrihem në mindere,

të shoh nga dritaret ç’bëjnë

poshtë dynjaja

dhe diellin matanë Sinjës

kur shkon të flerë.

……

Të rrëmoj në kamare e të futem në musëndra,

a të fshihem diku në ndonjë sepete,

të kem një kupë likoje me aromë Berati brenda,

a të ndez një zjarr në vatër,

për shtatë palë qejfe.

……

Të dal në oborret, ku harliset

indërshaja,

plot vazo karafilash e borziloku,

a të dehem me aromën, kur çel

lulen portokallja

e t’më zërë gjumi nga kënga e një zogu.

……

Pastaj të marr kalldrëmin ngadalë drejt pazarit,

nuk bredh dot me vrap, se s’jam më çupë e re,

e ta mbaj frymën tek Xhamia e Beqarit,

të pushoj te çezma

e të psherëtij thellë.

……

Dhe Osumit plak t’i them

dy a tri fjalë:

kur të vijë behari, ti prapë nis

urturi,

djemtë e kasabasë, nga janë e nga s’janë,

do vijnë e do kridhen edhe

një herë tek ti.

……

Mblidhuni, o çuna, kthehuni në Mangalem,

shtëpive të vjetra po u kërcasin trarët,

gurët e sokakut malli po i bren,

konakët po thërrasin, duan ustallarët…