Fatmir Terziu: Shqipëria përballë gjyqit të kamerës

Shqipëria përballë gjyqit të kamerës

Prof Dr Fatmir Terziu

Një lexim i skandalit të videos përmes së drejtës për privatësi të Warrenit dhe Brandeisit

Kur privatësia bëhet spektakël, Shqipëria ndodhet përballë gjyqit të kamerës. Duket se diçka thelbësore ka filluar të shembet brenda saj. Një video, një fragment i shkëputur nga jeta e dikujt, një pamje e hedhur në qarkullim pa lejen e personit që shfaqet në të, dhe papritur një vend i tërë kthehet në sallë gjyqi. Gjykatësit nuk mbajnë rendin e tabelave të gjyqeve, dëshmitarët nuk betohen për të vërtetën dhe vendimi nuk shpallet nga ndonjë institucion i drejtësisë. Ai merret në heshtje, me një klikim, me një shpërndarje, me një koment që shpesh mbart më shumë dënim sesa çdo vendim gjykate. Kjo është një prej paradokseve më të rënda të kohës sonë. Si pasojë, njeriu mund të humbasë dinjitetin publik përpara se të ketë mundësi të mbrojë të vërtetën e vet. Videoja që ka trazuar opinionin shqiptar nuk duhet parë vetëm si një ngjarje e bujshme, as si një episod që ushqen përkohësisht urinë e publikut për skandale. Ajo na vendos përballë një çështjeje shumë më të thellë, e cila i paraprin teknologjisë, rrjeteve sociale dhe vetë kulturës së spektaklit: A ka njeriu të drejtë të ruajë një pjesë të vetes larg syrit të publikut, edhe kur është figurë publike, edhe kur jeta e tij ngjall kureshtje, edhe kur të tjerët pretendojnë se kanë të drejtë ta dinë gjithçka?

Kjo pyetje na çon te një prej teksteve më themelore të mendimit juridik modern, eseja e Samuel D. Warrenit dhe Louis D. Brandeisit, The Right to Privacy (E Drejta për Privatësi), botuar në vitin 1890 në revistën juridike të Harvardit. Dy autorët, duke vërejtur se zhvillimet teknologjike të kohës po krijonin mundësi të reja për ndërhyrjen në jetën private, argumentuan se ligji duhej të njihte një të drejtë të veçantë të individit për të mbrojtur hapësirën e tij personale. Në thelb të kësaj teze qëndronte një ide që sot tingëllon më aktuale se kurrë: njeriu ka të drejtë të mos ekspozohet, të mos bëhet objekt i vëzhgimit të paautorizuar dhe të mos shndërrohet në material për konsum publik vetëm sepse teknologjia e bën këtë të mundur. Warreni dhe Brandeisi nuk e konceptuan privatësinë si një luks të rezervuar për ata që nuk kanë asgjë për të fshehur. Ata e panë atë si një kusht të domosdoshëm të lirisë njerëzore. Sepse njeriu nuk jeton vetëm në atë që tregon, por edhe në atë që zgjedh të mos tregojë. Ka një hapësirë të brendshme ku formohen mendimet, marrëdhëniet, dobësitë, ndjenjat dhe vendimet e tij. Kjo hapësirë nuk është pronë e publikut. Ajo nuk mund të konfiskohet nga kureshtja, as të tjetërsohet nga një kamerë, një telefon apo një platformë komunikimi.

Në Shqipëri, ku skandali shpesh fiton më shumë vëmendje se analiza dhe ku gjykimi publik paraprin jo rrallë atë institucional, kjo e drejtë duket sikur ka mbetur pa mbrojtje. Një video bëhet lajm, lajmi bëhet spektakël, spektakli shndërrohet në gjykim moral dhe gjykimi moral, në fund, kthehet në një formë ndëshkimi kolektiv. Në këtë proces, publiku harron të bëjë dallimin mes interesit publik dhe interesit të publikut. I pari lidhet me atë që shërben për të kuptuar, kontrolluar dhe mbrojtur të mirën e përbashkët. I dyti mund të jetë thjesht dëshira për të parë atë që nuk na përket. Ky dallim është thelbësor. Jo çdo gjë që ngjall kureshtje ka vlerë publike. Jo çdo gjë që mund të publikohet duhet të publikohet. Dhe jo çdo e vërtetë private bëhet automatikisht çështje e së mirës së përbashkët. Në një shoqëri demokratike, liria e shprehjes është e pacenueshme si parim, por ajo nuk mund të përdoret si një leje e pakufizuar për të shkelur dinjitetin e tjetrit. Liria për të folur nuk e shuan përgjegjësinë për atë që thuhet; mundësia për të regjistruar nuk krijon të drejtën për të ekspozuar.

Pikërisht këtu qëndron edhe paradoksi i videos: ajo që paraqitet si zbulim i një të vërtete mund të jetë, në vetvete, një akt dhunimi i një të drejte themelore. Kamera nuk është dëshmitare e pafajshme. Ajo mund të jetë instrument dokumentimi, por edhe instrument pushteti. Në duart e gabuara, ajo nuk regjistron thjesht një ngjarje; ajo prodhon një raport të ri force mes atij që zotëron pamjen dhe atij që është bërë objekt i saj. Personi i filmuar humbet kontrollin mbi imazhin, kontekstin dhe kuptimin e vet. Të tjerët fillojnë të flasin në emër të tij, ta interpretojnë, ta dënojnë, ta përkufizojnë. Ai nuk është më autor i historisë së vet, por personazh në një histori të shkruar nga të tjerët. Dhe këtu shfaqet një pyetje edhe më e rëndë: kush e mbron njeriun kur turmat vendosin të bëhen gjykatës? Institucionet mund të vonohen, ligji mund të jetë i paplotë, ndërsa dëmi i ekspozimit është i menjëhershëm. Një video mund të fshihet nga një faqe, por jo nga kujtesa e mijëra njerëzve që e kanë parë. Një lajm mund të përgënjeshtrohet, por jo gjithmonë mund të zhbëhet njolla që ka lënë. Në epokën digjitale, ndëshkimi publik ka një jetëgjatësi që shpesh e tejkalon vetë ngjarjen. Ajo që dikur ishte një thashethem që shuhej në fund të ditës, sot mund të mbetet e arkivuar, e kërkueshme dhe e riprodhueshme për vite të tëra.

Kjo e bën të drejtën për privatësi jo vetëm një çështje ligjore, por edhe një çështje të ndërgjegjes shoqërore. Sepse shkelja nuk kryhet vetëm nga ai që regjistron apo publikon. Ajo vazhdon edhe nga ai që shpërndan, komenton, tall, fyen dhe e kthen vuajtjen e tjetrit në argëtim. Çdo klikim mund të bëhet pjesë e një mekanizmi që e zhvesh individin nga dinjiteti dhe e kthen në objekt të konsumit kolektiv. Në këtë kuptim, publiku nuk është gjithmonë spektator i pafajshëm. Ndonjëherë ai është bashkëautor i dhunës. Por a do të thotë kjo se figurat publike duhet të jenë të përjashtuara nga çdo vëzhgim apo kritikë? Sigurisht që jo. Përgjegjësia publike kërkon transparencë, veçanërisht kur bëhet fjalë për ushtrimin e pushtetit, përdorimin e fondeve publike, konfliktin e interesit apo sjelljen që cenon drejtpërdrejt besimin e qytetarëve. Mirëpo transparenca nuk është sinonim i zhveshjes së njeriut nga çdo kufi personal. Një zyrtar mund të japë llogari për veprimet e tij publike pa qenë i detyruar të dorëzojë çdo pjesë të jetës private në duart e kureshtjes kolektive. Përgjegjësia nuk e shuan dinjitetin, as pushteti nuk e anulon të drejtën për privatësi.

Nëse e lexojmë skandalin shqiptar përmes Warrenit dhe Brandeisit, kuptojmë se çështja nuk është vetëm se çfarë përmban videoja, por edhe se çfarë zbulon ajo për ne si shoqëri. A jemi bërë aq të varur nga spektakli, saqë nuk dallojmë më të drejtën për të ditur nga dëshira për të parë? A kemi filluar ta ngatërrojmë lirinë e informacionit me lirinë për të cenuar tjetrin? Dhe, mbi të gjitha, a e kuptojmë se mbrojtja e privatësisë së një individi nuk është mbrojtje e gabimit të tij, por mbrojtje e një parimi që nesër mund të jetë i vetmi mburojë për secilin prej nesh?

Ndoshta sot mund të jetë një emër i njohur, një personazh i debatit publik, një figurë që opinioni e ka vendosur në qendër të vëmendjes. Nesër mund të jetë një qytetar i zakonshëm, një mësues, një punonjës, një prind, një i ri që nuk ka asnjë mundësi të përballojë peshën e një ekspozimi të tillë. Në çastin kur pranojmë se privatësia e dikujt mund të sakrifikohet për kënaqësinë e shumicës, ne nuk po i heqim vetëm atij një të drejtë. Po dobësojmë mbrojtjen që na përket të gjithëve.

Warreni dhe Brandeisi e kuptuan se zhvillimi i teknologjisë mund ta zgjeronte fuqinë e njeriut për të ndërhyrë në jetën e tjetrit shumë më shpejt sesa mund të zhvillohej vetëdija juridike dhe morale për ta kufizuar atë. Sot, më shumë se një shekull më vonë, kjo vërejtje merr një kuptim pothuajse profetik. Kamera është bërë pjesë e përditshmërisë, telefoni është shndërruar në arkiv të lëvizshëm dhe rrjetet sociale në sheshe ku çdo njeri mund të jetë njëkohësisht dëshmitar, botues, gjykatës dhe ekzekutues i një dënimi simbolik. Por fakti që mundemi të shohim gjithçka nuk do të thotë se kemi të drejtë të shohim gjithçka.

Në fund, skandali i videos në Shqipëri na lë përballë një pasqyre më të madhe se vetë ngjarja. Aty nuk shfaqet vetëm personi që është filmuar, por edhe shoqëria që e sheh, e shpërndan dhe e gjykon. Nëse ajo shoqëri nuk arrin të dallojë kufirin mes së drejtës për informim dhe cenimit të dinjitetit, atëherë problemi nuk është më vetëm te kamera që regjistroi, por te sytë që kërkojnë të shohin pa pyetur dhe te ndërgjegjja që hesht përballë shkeljes. Privatësia nuk është hija ku fshihet njeriu, është hapësira ku ai mbetet i lirë të jetë vetvetja. Dhe një shoqëri që nuk di ta mbrojë këtë hapësirë, sado e zhurmshme të jetë në emër të së vërtetës, rrezikon të mbetet e verbër ndaj dinjitetit njerëzor, pasi, në fund të fundit, pyetja që duhet të na shqetësojë nuk është vetëm kush e filmoi videon, kush e publikoi apo kush përfitoi prej saj. Pyetja më e thellë është, çfarë na ndodh ne, si shoqëri, kur fillojmë ta konsiderojmë jetën private të tjetrit si pronë të përbashkët?