Fatmir Terziu: Pse duhet të jetë themelor në shkollat shqiptare shkrimtari Etëhem (Et’hem) Haxhiademi

Pse duhet të jetë themelor në shkollat shqiptare shkrimtari Etëhem (Et’hem) Haxhiademi

Etëhem (Et’hem) Haxhiademi zë një vend themelor në historinë e letërsisë shqipe dhe, për pasojë, meriton të jetë pjesë strukturore e kurrikulës së shkollave shqiptare. Rëndësia e tij nuk lidhet vetëm me faktin se ai është dramaturgu më përfaqësues i tragjedisë klasike shqiptare, por edhe me rolin që vepra e tij luan në formimin estetik, etik dhe historik të nxënësve. Në një sistem arsimor që synon të krijojë qytetarë me vetëdije kulturore dhe identitet të qëndrueshëm kombëtar, Haxhiademi nuk mund të mbetet autor periferik, apo thjesht referencë enciklopedike.

Së pari, Haxhiademi përfaqëson përpjekjen më serioze për ndërtimin e një dramaturgjie kombëtare mbi modele universale. Tragjeditë e tij, si “Abeli”, “Pirrua”, “Skënderbeu”, “Diomedi”, “Aleksandri”, apo “Ulisi”, nuk janë imitime të thjeshta të autorëve antikë apo të klasicizmit evropian, por një përthithje krijuese e strukturës tragjike aristoteliane e vendosur në kontekstin shqiptar dhe ballkanik. Nëpërmjet tyre, nxënësit njihen me parimet bazë të tragjedisë klasike, njihen me konfliktin, fatin, hybrisin dhe katharsisin, duke i kuptuar jo si koncepte abstrakte, por si përvoja njerëzore të mishëruara në figura historike e mitike që komunikojnë edhe me realitetin shqiptar.

Së dyti, vepra e Haxhiademit është një shkollë e gjuhës shqipe letrare. Gjuha e tij është e pasur, e disiplinuar, e ndërtuar me një ndjenjë të fortë mase dhe harmonie, çka e bën veprën e tij të përshtatshme për formimin gjuhësor të nxënësve. Në një kohë kur gjuha publike rrezikon të banalizohet dhe të varfërohet, leximi i Haxhiademit ndihmon në kultivimin e ndjenjës së stilit, të saktësisë shprehëse dhe të respektit për fjalën. Ai i mëson nxënësit se letërsia nuk është vetëm rrëfim, por edhe ndërtim rigoroz i mendimit përmes gjuhës.

Së treti, një dimension thelbësor i veprës së Haxhiademit është Rilindja shpirtërore që ajo përcjell. Tragjeditë e tij nuk synojnë vetëm të rindërtojnë episode historike apo mite të lashta, por të zgjojnë tek lexuesi një ndërgjegje morale dhe një ndjenjë përgjegjësie ndaj vetvetes dhe kombit. Nëpërmjet figurave tragjike që përballen me fajin, pendesën, sakrificën dhe fatin, Haxhiademi artikulon nevojën për një ripërtëritje të brendshme të njeriut shqiptar, për një kthim te vlerat e nderit, masës, drejtësisë dhe vetëpërmbajtjes. Kjo rilindje shpirtërore është veçanërisht e rëndësishme për arsimin, sepse ndihmon në formimin e individëve jo vetëm të ditur, por edhe etikisht të ndërgjegjshëm, duke e bërë letërsinë një mjet të edukimit moral dhe qytetar.

Së katërti, Haxhiademi ka vlerë të jashtëzakonshme si figurë historike dhe morale. Jeta e tij, e ndërprerë dhe e shkatërruar nga diktatura komuniste, përfaqëson dramën e intelektualit shqiptar të shekullit XX, i cili u ndëshkua jo për mungesë talenti, por për pavarësi mendimi dhe përkatësi kulturore perëndimore. Përfshirja e tij në tekstet shkollore nuk ka vetëm funksion letrar, por edhe edukativ: ajo i ndihmon nxënësit të kuptojnë se letërsia dhe liria janë të lidhura ngushtë me njëra-tjetrën dhe se kultura shpesh paguan çmim të lartë në regjimet totalitare.

Së pesti, tematika e veprës së tij është thellësisht universale dhe aktuale. Konflikti midis pushtetit dhe moralit, midis fatit dhe vullnetit të lirë, midis ambicies personale dhe përgjegjësisë ndaj komunitetit, janë dilema që i shoqërojnë shoqëritë njerëzore në çdo epokë. Duke i trajtuar këto tema përmes figurave historike dhe mitologjike, Haxhiademi u jep nxënësve mundësinë të reflektojnë mbi realitetin bashkëkohor pa rënë në didaktizëm të drejtpërdrejtë, duke nxitur mendimin kritik dhe ndjeshmërinë etike.

Së fundi, përjashtimi, ose trajtimi sipërfaqësor i Haxhiademit në arsimin shqiptar, do të thotë varfërim i kujtesës kulturore. Një kulturë që nuk i njeh dhe nuk i mëson autorët e saj themelorë rrezikon të humbasë vazhdimësinë dhe thellësinë historike. Vendosja e Etëhem Haxhiademit në themel të edukimit letrar nuk është një akt nostalgjie, por një domosdoshmëri kulturore dhe akademike, sepse ai përfaqëson një pikë kulmore të përpjekjes shqiptare për të dialoguar denjësisht me traditën evropiane dhe universale.

Në përfundim, Etëhem (Et’hem) Haxhiademi duhet të jetë autor themelor në shkollat shqiptare, jo vetëm për atë që ka shkruar, por për atë që përfaqëson, sidomos për disiplinën klasike, gjuhën e kultivuar, tragjedinë si formë të mendimit të thellë dhe Rilindjen shpirtërore si domosdoshmëri për shoqërinë shqiptare. Njohja e tij është një hap i domosdoshëm drejt një arsimi që nuk prodhon vetëm dije, por edhe ndërgjegje dhe vetëdije kulturore.