Fatmir Terziu: Autobiografi, simbolikë rurale dhe etika e besnikërisë në prozën shqiptare të kujtesës

Fatmir Terziu: “Çili, besniku i zemrës” i Hasan M. Shahinajt

(Autobiografi, simbolikë rurale dhe etika e besnikërisë në prozën shqiptare të kujtesës)

Prof. Dr. Fatmir Terziu

Romani Çili, besniku i zemrës i Hasan M. Shahinaj paraqitet si një formë e mirëstrukturuar e rrëfimit autobiografik, në të cilin memoria individuale shndërrohet në narrativë kolektive. Rikthimi në fëmijëri nuk funksionon si nostalgji sentimentale, por si akt rivendosjeje kuptimore: rrëfimtari synon të kuptojë procesin e formimit të individit përmes punës, përgjegjësisë dhe marrëdhënieve me të tjerët, përfshirë edhe kafshët.

Në këtë kuptim, romani ndërton një pakt autobiografik në kuptimin teorik të Philippe Lejeune-it: autori, narratori dhe protagonisti ndërthuren në një marrëveshje të heshtur besimi me lexuesin, ku përvoja personale merr dimension publik. Hapësira rurale e Trebishtit nuk shërben thjesht si sfond, por si matricë formësuese e karakterit. Punët e pyllit, dimri, ekonomia e mbijetesës, kooperativa dhe solidariteti familjar shfaqen si forca që modelojnë etikën e protagonistit. Autobiografia nuk e glorifikon “unin”; përkundrazi, ajo ndërton një subjekt që mëson, gabon, rrëzohet dhe piqet përmes përvojës dhe besnikërisë.

Vepra qëndron në kufirin ndërmjet autobiografisë, kronikës së fshatit dhe romanit të formimit (bildungsroman). Figura e kalit Çili bëhet bosht etik dhe emocional i rrëfimit, duke përthyer kalimin nga fëmijëria drejt përgjegjësisë shoqërore. Në këtë prizëm, romani artikulon një proces pjekurie ku pranimi i barrës morale është thelbësor.

Një nga figurat më domethënëse është gjyshi Zeqir, i cili mishëron autoritetin e urtë, përvojën dhe drejtësinë tradicionale. Ai përfaqëson institucionin e kujtesës së gjallë dhe shfaqet si urë ndërmjet traditës dhe ndryshimit. Roli i tij nuk është autoritar, por mentorues: përmes dialogut dhe këshillës, ai krijon një rit kalimi për nipin, duke e orientuar drejt përgjegjësisë. Pyetja retorike e protagonistit, nëse do të bëhet ndonjëherë si gjyshi i tij, përbën boshtin hermeneutik të romanit: pjekuria arrihet përmes imitimit moral dhe përvetësimit të virtytit.

Puna zë një vend qendror në strukturën tematike të veprës. Procesi i prerjes së druve, zotërimi i sëpatës dhe përballja me lodhjen fizike përshkruhen si forma edukimi moral. Sëpata, pylli, dëbora dhe rruga shndërrohen në figura simbolike që ndërtojnë një metafizikë të thjeshtësisë dhe dinjitetit njerëzor. Në këtë mënyrë, romani tejkalon dimensionin dokumentar dhe kthehet në reflektim mbi etikën e punës dhe qëndrueshmërinë në kushte kufizuese.

Figura e Çilit përfaqëson kulmin simbolik të veprës. Ai nuk është thjesht kafshë pune, por personazh me dimension antropomorfik dhe pothuaj mitik. Çili bart ngarkesën familjare, përballon dimrin, shoqëron fëmijën drejt shkollës dhe bëhet dëshmitar i pjekurisë së tij. Kafsha shndërrohet në kategori morale: pasqyrë e virtytit, besnikërisë dhe qëndrueshmërisë. Në këtë aspekt, romani dialogon me traditën ndërkombëtare të letërsisë për kafshët, veçanërisht me Mark Twain dhe Jack London. Megjithatë, ndryshe nga satira e Twain-it apo dramatizmi i London-it, Shahinaj zgjedh një tonalitet elegjiak dhe përkujdesës. Kafsha nuk ironizon njeriun; ajo e nderon dhe e fisnikëron atë.

Romani është i përshkuar nga një nostalgji produktive, e cila synon të arkivojë një mënyrë jetese në rrezik zhdukjeje. Toponimet, përshkrimet e maleve, stanit dhe fushave ndërtojnë një gjeopoetikë të kujtesës, ku hapësira bëhet tekst i së kaluarës. Letërsia funksionon si arkiv kulturor, si depo e jetës rurale shqiptare të shekullit XX. Ruajtja e pajimeve të Çilit si relikte dhe pagëzimi simbolik i hapësirës me emrin e tij përbëjnë një akt sakralizimi narrativ: shkrimi bëhet garanci kundër harresës.

Emocioni në roman është i përmbajtur dhe i ekuilibruar. Lotët, malli dhe frika nuk shndërrohen në melodramë, por në shenja të pjekurisë së fituar. Thirrja përfundimtare e lamtumirës ndaj Çilit artikulon një rit përmbylljeje dhe mirënjohjeje, duke e ngritur figurën e kalit në mit familjar.

Në përfundim, Çili, besniku i zemrës duhet lexuar si tekst kujtese, roman formimi dhe alegori e marrëdhënies njeri–natyrë. Vepra afirmon një etikë të qartë: nderi, fjala e dhënë, kujtesa dhe besnikëria janë vlera që trashëgohen ndër breza. Përmes këtij rrëfimi, Hasan M. Shahinaj e vendos krijimtarinë e tij në një trajektore ku letërsia bëhet akt përgjegjësie ndaj vetes, familjes, komunitetit dhe historisë.