Fatmir Terziu: Profesor Musa Nushi dhe vlera e diskursit të tij për Gjuhën Shqipe

Profesor Musa Nushi dhe vlera e diskursit të tij për Gjuhën Shqipe

Para disa muajsh ai festoi 90 vjetorin e ardhjes në jetë. Përveç urimeve dhe tortës nga fëmijët e të afërmit e tij ishin dhe disa urime më gjerë nga fusha e gjuhësisë shqipe, miq e kolegë, njerëz që e duan dhe e vlerësojnë veprën e tij. Dhe ai mbeti me memorjen dhe lidhjen diskursive tek veprat, kumtesat, Gjuha Shqipe. Kumtesat si dëshmi e mendimit shkencor dhe përgjegjësisë kombëtare janë vlera që jo pak herë lidhen në itinerarin Pejë-Tiranë-Prishtinë-Shkup. Mes tyre dhe në këtë itinerar është vepra e Profesor Musa Nushit, dhe po aq dhe vepra e tij “Analiza gjuhësore – Përpjekje për standardin e shqipes”.  Punimi për standardin e shqipes dhe polemikat që e shoqërojnë u botua fillimisht në Fjala e Lirë të Londrës, më 16 mars 2016, duke u bërë pjesë e një hapësire publike debati ku fjala shkencore dhe mendimi kritik shqiptar kanë gjetur prej vitesh jehonë ndërkombëtare. Ky botim i dha diskursit të Profesor Musa Nushit një shtrirje përtej kufijve lokalë, duke e vendosur çështjen e standardit të shqipes në një kontekst më të gjerë kulturor e akademik, të hapur ndaj lexuesit shqiptar në diasporë dhe në hapësirat e tjera shqipfolëse. Më vonë, punimi u plotësua dhe u pasurua, në përputhje me zhvillimet e reja të debatit gjuhësor dhe me nevojën për saktësime argumentuese. Ky fakt dëshmon se qasja e Profesor Nushit ndaj gjuhës nuk është statike, por dinamike dhe reflektuese: ai e sheh standardin si një sistem të qëndrueshëm, por njëkohësisht të hapur ndaj përmirësimeve të arsyetuara shkencërisht. Vetë procesi i plotësimit të punimit e përforcon vlerën e tij si tekst referencial në diskutimin bashkëkohor për gjuhën shqipe.

Apriori, duke parë historinë e gjuhësisë shqiptare në Kosovë, diskursi shkencor nuk është ndërtuar vetëm përmes veprave madhore institucionale, por edhe përmes kumtesave, shkrimeve, vëzhgimeve dhe polemikave profesionale, të cilat kanë ndikuar drejtpërdrejt në formimin e kulturës gjuhësore. Në këtë plan, Musa Nushi përfaqëson një nga zërat më konsekuentë, më të argumentuar dhe më të përgjegjshëm në mbrojtje të gjuhës standarde shqipe dhe në interpretimin e saj shkencor. Kumtesat dhe shkrimet gjuhësore të Profesor Nushit nuk janë tekste rasti. Ato përbëjnë një korpus të qëndrueshëm mendimi, të ndërtuar mbi traditën e Rilindjes Kombëtare dhe mbi arritjet e gjuhësisë bashkëkohore shqiptare. Tematika e tyre shtrihet nga kontributi i rilindësve në kodifikimin e gjuhës shqipe, deri te çështje konkrete të fonetikës, morfologjisë, fjalëformimit dhe drejtshkrimit.

Trajtimi i figurave kyçe të Rilindjes, si Konstandin Kristoforidhi, Sami Frashëri dhe Naim Frashëri, nuk është thjesht historik. Profesor Nushi i analizon këta autorë si themelues të mendimit gramatikor dhe terminologjik shqiptar, duke nxjerrë në pah rolin e tyre në afrimin e dialekteve dhe në ndërtimin e një gjuhe të përbashkët letrare. Veçanërisht studimet mbi gramatikën e Sami Frashërit dhe parimin morfologjik dëshmojnë një qasje të thellë analitike, të mbështetur në baza të shëndosha shkencore. Një veçori thelbësore e diskursit të Profesor Nushit është lidhja e pandërprerë midis teorisë dhe praktikës. Kumtesa të tilla si ato mbi elementet e gegërishtes në gjuhën e njësuar, mbi trajtat e urdhërores, mbi prapashtesat dhe temat fjalëformuese, apo mbi shkarjet drejtshkrimore në literaturën gjuhësore, dëshmojnë një përkushtim të vazhdueshëm për ta parë standardin si sistem funksional, jo si skemë të ngrirë. Edhe në vëzhgimet gjuhësore, ku trajtohen lajthime gjatë analizës morfologjike e gramatikore, përdorimi i formave fonetike, ruajtja e ë-së apo variantet e mbiemrave, ai mban një ton profesional, korrekt dhe ndreqës. Kritika nuk ka karakter polemik personal, por synon përmirësimin e praktikës gjuhësore në shkollë, në botime dhe në ligjërimin publik.

Polemika gjuhësore, mbrojtje e standardit, jo dogmatizëm

Një kapitull i veçantë i veprimtarisë së Profesor Nushit janë polemikat gjuhësore. Ato lidhen drejtpërdrejt me debatet mbi standardin e shqipes, veçanërisht pas Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe. Përballë opinioneve kundërthënëse që e quajnë standardin “standardizim të një dialekti” dhe kërkojnë ringjalljen e dy varianteve letrare, Nushi mbron idenë se standardi është rezultat i një procesi historik, shkencor dhe kombëtar, jo akt arbitrar.

Qëndrimi i tij është i ekuilibruar: ai nuk është ithtar i ndëshkimit ligjor për shkelësit e standardit, por kërkon mekanizma institucionalë dhe kulturorë për ta mbrojtur gjuhën nga bastardimi dhe degradimi në diskursin publik, sidomos në media dhe reklama. Shembujt e përdorur prej tij nuk janë moralizues, por ilustrues të një realiteti që kërkon ndërgjegjësim shoqëror. Në dialog me mendime të tjera kritike, si ato të shprehura në shtypin ditor, ai nënvizon një fakt thelbësor: Kongresi i Drejtshkrimit nuk e ka “bllokuar” gjuhën, por ka lënë hapësirë për përmirësime dhe plotësime të bazuara në zhvillimin e praktikës gjuhësore. Ky interpretim dëshmon maturi shkencore dhe largpamësi akademike.

Diskursi i Profesor Nushit mbetet vlerë për Kosovën. Kumtesat, vëzhgimet dhe polemikat e tij përbëjnë një diskurs të plotë gjuhësor, që i shërben arsimit, shkencës dhe kulturës kombëtare. Ato janë dëshmi e një përvoje disa-dekadëshe, e një qëndrimi parimor dhe e një përgjegjësie të thellë ndaj gjuhës shqipe si shtyllë e identitetit. Për Kosovën, ky diskurs ka vlerë të dyfishtë: si trashëgimi akademike dhe si udhërrëfyes për debatin bashkëkohor mbi standardin. Heshtja institucionale ndaj një kontributi të tillë nuk është thjesht mungesë vlerësimi personal, por humbje e një reference të rëndësishme shkencore. Pra, Profesor Musa Nushi nuk është vetëm autor kumtesash dhe polemikash; ai është përfaqësues i një etike akademike, ku fjala shkencore mbështetet në argument, në traditë dhe në përgjegjësi kombëtare. Diskursi i tij për gjuhën shqipe mbetet aktual, i domosdoshëm dhe orientues. Ta njohësh dhe ta vlerësosh këtë diskurs do të thotë të forcosh kulturën gjuhësore të Kosovës dhe të mbrosh një nga vlerat më të qëndrueshme të identitetit shqiptar.

Pse hesht Kosova për vlerat e Profesor Musa Nushit

Në historinë e arsimit dhe të gjuhësisë shqiptare në Kosovë ka figura që kanë punuar pa zhurmë, me përkushtim të rrallë dhe me rezultate afatgjata, por që ende nuk kanë marrë vëmendjen institucionale dhe shoqërore që meritojnë. Një prej tyre është pa dyshim Musa Nushi, profesor, gjuhëtar, këshilltar arsimor dhe autor tekstesh themelore për shkollën shqipe. Pyetja që shtrohet sot, me shqetësim të ligjshëm, është: pse Kosova hesht për vlerat e Profesor Musa Nushit? Rruga profesionale e Profesor Nushit përfaqëson një model të rrallë të ndërthurjes mes thirrjes personale, përgjegjësisë shoqërore dhe obligimit institucional. Që nga vitet e hershme të mësimdhënies në Pejë, e deri te ligjërimi universitar dhe veprimtaria shkencore, ai ka qenë pjesë aktive e ndërtimit të arsimit shqip në kushte shpesh të vështira politike e shoqërore. Formimi i tij akademik në Universiteti i Prishtinës, në një kohë kur ky institucion ishte vatër e rezistencës kulturore dhe shkencore, e vendos Profesor Nushin në brezin e intelektualëve që e mbajtën gjallë shkencën shqiptare në Kosovë.

Veprimtaria e tij si këshilltar arsimor në disa komuna të Kosovës nuk ishte thjesht administrative. Ajo ishte misionare. Organizimi i seminareve, orientimi i mësimdhënësve, përhapja e rregullave të drejtshkrimit dhe zbatimi i metodave bashkëkohore të mësimdhënies ishin pjesë e një vizioni afatgjatë për shkollën shqipe. Kjo punë në terren, larg qendrave të vendimmarrjes, shpesh mbetet e padukshme, por është pikërisht ajo që ndërton themelet e arsimit cilësor. Në planin universitar, kontributi i Profesor Nushit në Shkollën e Lartë Pedagogjike “Bajram Curri” në Gjakovë është i gjithanshëm dhe i qëndrueshëm. Lëndët që ai ligjëroi, nga fonetika dhe morfologjia, te kultura e gjuhës dhe shkrimi akademik, formuan breza mësuesish dhe studiuesish, të cilët sot janë pjesë aktive e arsimit në Kosovë dhe më gjerë. Ai ishte përfaqësues i një pedagogjie që nuk kënaqej me mësimin mekanik, por kërkonte analizë, kuptim dhe zbatim praktik të dijes.

Një kapitull i veçantë i veprimtarisë së tij është përfshirja në studimet pasuniversitare dhe kontaktet e drejtpërdrejta me emrat më të mëdhenj të gjuhësisë shqiptare, si Eqrem Çabej, Shaban Demiraj dhe Androkli Kostallari. Tema e magjistraturës mbi gramatikën e Sami Frashërit dëshmon qartë orientimin e tij shkencor: lidhjen e traditës së Rilindjes Kombëtare me standardin bashkëkohor të gjuhës shqipe. Tekstet shkollore të bashkautorizuara, të ribotuara mbi dhjetë herë dhe të përdorura në Kosovë dhe diasporë, janë dëshmi konkrete e ndikimit të tij në arsimin fillor. Ndërsa teksti universitar “Gjuha e sotme shqipe, I (Fonetike & Morfologji)” mbetet një referencë e rëndësishme për studentët e gjuhësisë. Libri “Analiza gjuhësore – Përpjekje për standardin e shqipes” përmbledh një përvojë pesëdhjetëvjeçare reflektimi, argumentimi dhe debati shkencor mbi një nga çështjet më të ndjeshme të kulturës sonë: gjuhën standarde. Dhe pikërisht këtu qëndron edhe një nga arsyet e heshtjes. Profesor Musa Nushi ka mbajtur një qëndrim të qartë, të argumentuar dhe të palëkundur në mbrojtje të standardit të gjuhës shqipe, në një kohë kur zëra nostalgjikë kërkojnë rishikime të nxituara dhe fragmentarizim gjuhësor. Qëndrimi parimor shpesh nuk shpërblehet me duartrokitje, por me heshtje.

Heshtja e Kosovës për vlerat e Profesor Musa Nushit nuk është vetëm mungesë mirënjohjeje personale; ajo është simptomë e një problemi më të gjerë: paaftësisë për të nderuar në kohë ata që kanë ndërtuar themelet e arsimit dhe të shkencës sonë. Rikthimi i vëmendjes ndaj figurave të tilla nuk është akt formal, por detyrim moral dhe kombëtar. Sepse pa kujtesë institucionale, edhe vlerat më të mëdha rrezikojnë të mbeten në margjinë, ndërsa brezat e rinj humbin orientimin e tyre më të sigurt.

Vlera akademike e Profesor Nushit për Gjuhën Shqipe

Nëse duam të kuptojmë dimensionin e vërtetë të kontributit të Musa Nushi për gjuhën shqipe, duhet ta vendosim atë në vijimësinë historike të një përpjekjeje shekullore: kodifikimin e gjuhës letrare kombëtare. Dhe kjo përpjekje nis me Rilindjen Kombëtare Shqiptare. Rilindja Kombëtare Shqiptare shënon kthesën më të rëndësishme në vetëdijen gjuhësore dhe kombëtare të shqiptarëve. Në kushtet e sundimit osman dhe të rrezikut të asimilimit kulturor, rilindësit e kuptuan se mbijetesa e kombit lidhej pazgjidhshmërisht me gjuhën amtare. Ata punuan në afrimin e dialekteve, në pasurimin e leksikut, në stabilizimin e ortografisë dhe në krijimin e një alfabeti të përbashkët.

Figura si Konstandin Kristoforidhi, Naim Frashëri, Sami Frashëri, Pashko Vasa, Jeronim de Rada e të tjerë, nuk u mjaftuan me krijimtarinë letrare. Ata hartuan tekste shkollore, gramatika dhe fjalorë, duke vendosur themelet e një gjuhe letrare kombëtare. Botimi i “Ëvetarit” nga Naum Veqilharxhi më 1844, themelimi i shoqërive kulturore në Stamboll e Bukuresht, si dhe veprimtaria e Lidhja e Prizrenit krijuan klimën historike për institucionalizimin e shqipes. Procesi i kodifikimit nuk ishte i menjëhershëm. Ai kaloi nëpër etapa të rëndësishme, nga përpjekjet për alfabet të përbashkët, te stabilizimi i normës drejtshkrimore dhe hartimi i fjalorëve normativë. Në shekullin XX, ky proces u kurorëzua me punën e gjuhëtarëve si Eqrem Çabej, Androkli Kostallari, Idriz Ajeti, Shaban Demiraj dhe të tjerë, të cilët e çuan drejt përfundimit ëndrrën e rilindësve për një gjuhë letrare të njësuar.

Në këtë traditë të gjatë historike vendoset edhe veprimtaria e Profesor Musa Nushit. Ai nuk ishte thjesht një ligjërues i fonetikës dhe morfologjisë; ai ishte një mbrojtës i vetëdijshëm i standardit të shqipes si vlerë kombëtare. Studimet e tij pasuniversitare në Universiteti i Prishtinës, konsultimet me Kostallarin në Tiranë dhe trajtimi i temës mbi gramatikën e Sami Frashërit tregojnë qartë orientimin e tij: lidhjen organike midis Rilindjes dhe standardit bashkëkohor. Për Profesor Nushin, standardi nuk ishte imponim, por rezultat i një evolucioni historik, shkencor dhe kulturor.

Në librin e tij “Analiza gjuhësore – Përpjekje për standardin e shqipes”, ai e trajton gjuhën jo vetëm si sistem teorik, por si praktikë të gjallë arsimore. Ai kundërshtoi mësimin mekanik dhe kërkoi thellim analitik, duke e parë normën gjuhësore si proces ndërgjegjësimi, jo si detyrim formal. Në një kohë kur zëra të ndryshëm kërkojnë rishikime të nxituara të standardit, qëndrimi i tij mbetet argumentues, shkencor dhe i matur. Heshtja e Kosovës ndaj figurës së Profesor Musa Nushit është paradoksale. Ai është pjesë e brezit të intelektualëve që e mbajtën gjallë normën gjuhësore në një periudhë sfidash politike dhe identitare. Tekstet e tij shkollore u ribotuan dhjetëra herë dhe u përdorën në Kosovë e diasporë. Breza mësuesish janë formuar nën ndikimin e tij. Megjithatë, mungon një vlerësim institucional proporcional me kontributin.

Arsyeja mund të qëndrojë në faktin se puna në fushën e gjuhësisë rrallë prodhon spektakël publik. Ajo është punë e heshtur, sistematike, afatgjatë. Por pikërisht kjo e bën themelore. Pa kodifikim, pa normë, pa kulturë gjuhësore, nuk ka arsim të qëndrueshëm dhe as identitet të konsoliduar. Të heshtësh për Profesor Musa Nushin do të thotë të relativizosh sakrificën e atyre që ndërtuan themelet e standardit në Kosovë. Do të thotë të harrosh se gjuha është shtylla e parë e shtetësisë kulturore. Nga rilindësit e shekullit XIX deri te gjuhëtarët e shekullit XX dhe XXI, rruga e kodifikimit të shqipes ka qenë e gjatë, e vështirë dhe e mbushur me përkushtim. Profesor Musa Nushi është hallkë e kësaj zinxhiri historik. Ai përfaqëson vazhdimësinë e mendimit shkencor dhe të përgjegjësisë kombëtare ndaj gjuhës. Pra, Kosova nuk duhet të heshtë për vlerat e tij. Përkundrazi, duhet t’i institucionalizojë, t’i promovojë dhe t’i bëjë pjesë të kujtesës akademike. Sepse një komb që nuk nderon ata që i shërbejnë gjuhës, rrezikon të dobësojë vetë themelet e identitetit të tij.

Kush është Profesor Musa (Muharrem) Nushi.

U lind në Pejë më 25.11.1935 në një familje të mesme punëtore. Arsimin fillor (me gjysmëmaturën katërklasëshe) e mori në vendlindje; shkollën normale e filloi në Pejë (klasën e parë e të dytë), klasën e tretë e kreu në Gjakovë, ndërsa klasën e katërt e të pestë (si dhe maturën) i kreu në Prizren në vitin 1959. Ishte kjo gjenerata e parë e normalistëve shqiptarë (me mësim në gjuhën shqipe) me sistemin pesëvjeçar. Për shkak të kushteve ekonomike jo të volitshme nuk pati mundësi të studiojë në ndonjë fakultet dhe, si bursist i Komunës së Pejës,u emërua mësimdhënës i lëndëve: Gjuhë frënge dhe Edukatë muzikore në Shkollën Fillore në Raushiq të Pejës në vitin shkollor 1959/60, ku shërbeu vetëm shtatë muaj, meqë e morën në shërbimin ushtarak.

Pas shërbimit ushtarak punoi pesë vjet mësimdhënës i gjuhës shqipe (atëherë i pakualifikuar për këtë lëndë) në shkollën fillore "Ramiz Sadiku" në Pejë. Me këtë rast, pa shkëputje nga puna, u regjistrua në Fakultetin Filologjik (atëherë: Filozofik), në Degën e Gjuhës dhe të Letërsisë Shqipe në Prishtinë dhe u diplomua më 1966. Pas viteve të 70-ta është regjistruar në studime pasuniversitare në Prishtinë, në Drejtimin e Gjuhësisë, ku ka pasur rastin të dëgjojë ligjërata në Prishtinë nga pedagogët (profesorët) e njohur nga Shqipëria, siç ishin: prof.dr.Eqrem Çabej, prof.Jorgji Gjinari, prof.Mahir Domi, prof. Shaban Demiraj, prof.Androkli Kostallari etj. Pasi i ka dhënë provimet, e ka zgjedhur temën e magjistraturës të formuluar nga prof. Androkli Kostallari me titull: "Gramatika e Sami Frashërit si pasqyrim i synimeve gjuhësore të Rilindjes". Konsultimin për temën dhe literaturën e ka bërë në Shqipëri me mentorin, prof.Androkli Kostallarin (1975).

Si mësimdhënës i dalluar u emërua këshilltar arsimor për lëndën: Gjuhë dhe letërsi shqipe në Entin Ndërkomunal Arsimor-Pedagogjik me seli në Pejë për komunat: Pejë, Deçan, Klinë dhe Burim (ish-Istog). Dhjetë vjet punoi si këshilltar i arsimit, ku pati rast të njihet me shumë arsimtarë, me njohuritë e këtyre arsimtarëve, me kushtet e punës dhe me vështirësitë që ata hasnin në procesin mësimor. Organizimi i seminareve dhe kunsultimet lidhur me reformat në arsim si dhe udhëzimet lidhur me zbatimin e rregullave të drejtshrimit të gjuhës shqipe, ishin preokupim i tij i përhershëm. Risi e këshilltarëve ishin edhe planet orientuese, planet operuese, d. m. th. planet e shkoqitura mësimore për një muaj, një javë dhe për një ditë me njësi të shënuara mësimore. Ishin këto dhe të tjera aktivitete që e mbanin të fortë këtë këshilltar të arsimit prej vitit 1966 gjer në vitin 1975, kur, pasi konkurroi, u emërua pedagog - profesor në shkollën e lartë pedagogjike "Bajram Curri" në Gjakovë, në fillim për lëndën: Gjuhë e sotme shqipe I me praktikum, ndërsa më vonë edhe për lëndët:

Fonetikë e fonologji,

Morfologji e gjuhës shqipe,

Kulturë e gjuhës shqipe,

Fonologji historike,

Gjuhë amtare I,

Shkrimi akademik etj.

Të gjitha këto lëndë i ka ligjëruar në shkollën e lartë pedagogjike "Bajram Curri" dhe në Fakultetin e Edukimit në Gjakovë që nga viti 1975. Punën në Fakultetin e Edukimit nuk e ka ndërprerë akoma (2007, por tani si i pensionuar, punon si profesor bashkëpunëtor. Musai ishte mjaft i angazhuar në procesin mësimor si dhe në trajtimin e Shumë çështjeve gjuhësore. Ai ishte i pranishëm me punime gjuhësore në të përditshmet tona, në shtypin periodik, në revistën "Shkëndija" si dhe ka marrë pjesë në tubime shkencore me kumtesa nga gjuhësia shqiptare, sidomos në sesionet shkencore të Seminareve Ndërkombëtare për Gjuhën,Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, ku mori pjesë me shumë kumtesa. Po i cekim vetëm disa: Elementet e gegërishtes në gjuhën e njësuar shqipe - vlera të konsiderueshme gjuhësore në "Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare" (2011), Prishtinë 2002; Për disa interpretime të diskutueshme në sistemin foljor, në SNG!lLKSH (21/2), Prishtinë 2003 etj. Me kumtesën "Kontributi i rilindësve në kodifikimin e gjuhës shqipe" ka marrë pjesë në Konferencën shkencore të 100-vjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, mbajtur më 1978 dhe botuar me të njëjtin titull në vëllimin e dytë, në Prishtinë më 1981. Në sesionin shkencor të Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës, që u mbajt më 1996 dhe që u botua në përmbledhjen e kumtesave me titullin "Letërsia shqipe dhe gjuha letrare" në Prishtinë më 1998, figuron edhe kumtesa e Musait: Fonema n(r) në funksion të tingullit bukurtingëllues (antihiatizues)