Fatmir Terziu: Nga larg, sa larg, nga afër shumë larg

Nga larg, sa larg, nga afër shumë larg

Prof Dr Fatmir Terziu

Sa i përket shqiptarëve në mërgim, ne ende ëndërrojmë rregullisht për atë që dikur e quanim, me një përzierje dashurie, humbjeje dhe iluzioni, “Atdheu i mirë i vjetër”, ashtu siç e mbajmë mend nga rinia jonë. Nuk është e nevojshme të kemi qenë larg për shumë vite që ta kuptojmë se kujtesa ka ligjet e saj dhe se ajo, ndryshe nga historia, nuk e njeh gjithmonë kronologjinë. Ajo nuk pyet se çfarë ka ndodhur vërtet, por se çfarë ka mbetur brenda nesh nga ajo që ka ndodhur. Prandaj, nga larg, atdheu shpesh duket më afër se kurrë, ndërsa nga afër mund të na shfaqet çuditërisht shumë larg, si një shtëpi ku i njohim të gjitha dhomat, por jo më zërat që dikur mbushnin korridoret e saj.

Nga një këndvështrim historiografik, nostalgjia ka vlerën e saj të veçantë, jo sepse mund të zëvendësojë dokumentin, por sepse di të ruajë atë që dokumenti shpesh e humbet, frymën e kohës. Duke përzgjedhur imazhe, zëra, fytyra dhe incidente nga e kaluara e pakthyeshme, nostalgjia bëhet një lloj roje e heshtur e kujtimeve. Ajo i ruan ato me xhelozi dhe me dashuri, duke mbajtur gjallë jo vetëm faktet, por edhe humorin, ngjyrën, frikën, aromën dhe ritmin e një epoke. Historia mund të na tregojë datën e një ngjarjeje, ndërsa kujtesa mund të na tregojë se si dukej qielli atë ditë, çfarë ere kishte rruga, çfarë zëri kishte njeriu që e shpalli lajmin dhe si heshtën njerëzit pasi e dëgjuan.

Ndoshta kjo është arsyeja pse, megjithëse ndonjëherë harroj ngjarjet dhe fytyrat e vitit të kaluar, ende jam në gjendje të përsëris listën e shokëve të mi të klasës nga Shkolla e Parë dhe të kujtoj përbërjen e saktë të ekipit tonë kombëtar të futbollit të asaj kohe, ata heronj të vegjël e të mëdhenj të viteve tona të adoleshencës. Kujtesa nuk është gjithmonë e drejtë me njeriun, por është besnike ndaj asaj që ajo vetë ka vendosur të shpëtojë. Ajo mund të fshijë një fytyrë të parë në një turmë, por të ruajë përgjithmonë një zë, mund të harrojë një datë, por të mos harrojë një aromë, mund të humbasë një ngjarje të tërë, por të mbajë të gjallë një fjali të vetme.

Edhe sot, zëri hundor i Ministrit të Brendshëm, me theksin e tij karakteristik mbi çdo rrokje, më jehon në vesh me një qartësi që nganjëherë më duket më e fortë se çdo regjistrim arkivor. E kisha dëgjuar shumë herë kur qëndroja në familjen e një zyrtari të lartë të asaj kohe dhe, ndoshta pa e ditur, fëmija që isha atëherë po regjistronte në kujtesë një pjesë të historisë që njeriu i rritur do ta kuptonte shumë më vonë. Në atë moshë, zërat e pushtetit nuk na dukeshin si dokumente historike, ishin thjesht zëra që vinin nga radioja, nga televizori, nga bisedat e të rriturve dhe që, për një arsye të pashpjegueshme, krijonin në shtëpi një lloj heshtjeje të veçantë.

Kur i mbyll sytë, ende mund të nuhas aromën e tokës pas shiut, atë aromë të rëndë e të ëmbël që mbushte hapësirat përreth dhe sidomos varrezat ku gjyshja ime shkonte të vizitonte të vdekurit e saj dhe ku derdhte lot pa kontroll, ndërsa përsëriste, ndoshta për të shtatëdhjetën herë, të njëjtën vajtim të stinës, atë këngë të pafundme të dhimbjes që ajo e dinte përmendësh. Në ato çaste, koha nuk ishte më një vijë që shkonte nga e djeshmja drejt së nesërmes, ajo bëhej një rreth ku të vdekurit, të gjallët dhe kujtimet uleshin pranë njëri-tjetrit. Dhe ndoshta pikërisht aty fillon ajo histori që nuk shkruhet në arkiva.

Ende mund të dëgjoj tingullin e thundrave të kafshëve mbi hapësirën e rrugës, nga ditët kur vrulli ishte kolektiv dhe lëvizja e njerëzve, kafshëve e mjeteve kishte një ritëm që sot do të dukej pothuajse i pamundur. Mund të dëgjoj ulërimën që ngrinte gjakun e sirenave të sulmit ajror, atë tingull që nuk ishte vetëm alarm, por një urdhër i padukshëm për të qenë gjithmonë gati. Dhe ndërsa i tendos veshët drejt së kaluarës, mund të dëgjoj me një qartësi drithëruese bandën ushtarake që luante këngë luftarake dhe mijëra zëra që mund të ishin vetëm shqiptarë, duke ulëritur fuqishëm: “Ura!”

Pastaj kujtesa bën atë që di të bëjë më mirë se historia, kapërcen vitet pa kërkuar leje. Të njëjtët zëra, por disa vite më vonë, i dëgjoj përsëri në kujtesë, këtë herë duke qarë pa ngushëllim, ndërsa arkivoli me trupin e udhëheqësit të partisë së vetme pas vitit 1944 po shkonte solemnisht drejt varrit. Një shoqëri e tërë që kishte mësuar të brohoriste, të heshtte, të frikësohej dhe të vajtonte në mënyrën që i kërkohej, tani shfaqej para nesh si një skenë e madhe e historisë, ku loti dhe urdhri, bindja dhe besimi, frika dhe rituali ishin përzier në një masë të vetme njerëzore.

E gjithë kjo është kaq e gjallë në kujtesën tonë dhe, nga ana tjetër, objektivisht nuk ekziston më askund në atë formë. Pikërisht këtu qëndron paradoksi i nostalgjisë, ajo mund të na bëjë të ndiejmë se e kaluara është pranë nesh, ndërkohë që ajo e kaluar nuk ekziston më. Mund të jemi mijëra kilometra larg Shqipërisë dhe të ndiejmë sikur sapo kemi dalë nga porta e shtëpisë së vjetër, ndërsa mund të kthehemi fizikisht në të njëjtin vend dhe të kuptojmë se kemi mbërritur në një hapësirë tjetër, ku vetëm emri ka mbetur i njëjtë.

Nga larg, sa larg, nga afër, shumë larg. Kjo është ndoshta distanca më e vështirë për t’u matur.

Kujtimet nostalgjike janë, megjithatë, tepër të brishta dhe tepër të shkurtra për të shërbyer si burim historik të besueshëm në vetvete. Kujtesa është e prirur të zgjedhë, të zmadhojë, të zbehë dhe ndonjëherë edhe të shpikë pa dashje. Ajo nuk është arkiv, por dëshmitare; dhe dëshmitari, sado i ndershëm të jetë, e sheh historinë nga vendi ku ka qëndruar vetë. Prandaj nevoja për dokumente autentike, dëshmi të shkruara, arkiva, gazeta, fotografi dhe materiale të tjera të verifikueshme në rindërtimin e ngjarjeve të kësaj periudhe është ndier prej kohësh.

Përshkrime dhe kronika fragmentare nga kjo epokë gjenden në libra dhe gazeta të vjetra, të shpërndara në shumë vende jashtë Shqipërisë. Të tjera ndoshta janë ende duke u kalbur, të harruara në arkat, dollapët dhe papafingot e emigrantëve të shpërndarë në të gjithë botën. Një letër e vjetër, një fotografi me një emër të shkruar pas saj, një gazetë e zverdhur, një ditar i lënë në një valixhe, një kartolinë e dërguar nga Shqipëria në vitet kur një letër kishte peshën e një lajmi të madh, mund të mbajnë brenda vetes një pjesë të historisë që nuk është regjistruar askund tjetër.

Edhe burimet zyrtare dhe veprat e historianëve bashkëkohorë shqiptarë janë një pjesë e domosdoshme e këtij rindërtimi. Duhet pranuar se gjatë dekadave të fundit historiografia shqiptare ka bërë hapa të rëndësishëm drejt një qasjeje më të dokumentuar dhe më kritike ndaj së kaluarës. Dalëngadalë është hapur hapësira për të parë periudhat e historisë shqiptare përtej skemave të ngurta të historiografisë së dikurshme dhe për t'u përballur me dokumente, dëshmi dhe interpretime që më parë nuk kishin mundësi të hynin në diskutimin publik.

Por historia nuk pastrohet nga e kaluara vetëm duke ndërruar gjuhën e saj. Ajo kërkon dokumentin, krahasimin, kundërshtimin e burimeve, pranimin e pasigurive dhe, mbi të gjitha, guximin për të mos e trajtuar historinë si një pronë të askujt. Nëse historiografia e vjetër kishte kufizimet e veta ideologjike, historiografia e re duhet të ruhet nga tundimi i kundërt: ai për ta rindërtuar të shkuarën vetëm sipas ndjeshmërive të së tashmes. Historia nuk është gjykatë ku brezi i sotëm hyn me verdiktin e gatshëm; ajo është një proces kërkimi ku dokumenti, dëshmia dhe kujtesa duhet të përballen vazhdimisht me njëra-tjetrën. Dhe këtu kujtesa e emigrantit fiton një rëndësi të veçantë.

Emigranti nuk e merr atdheun me vete. Ai merr vetëm copëzat e tij. Merr një zë, një fotografi, një emër rruge, një këngë, një erë, një fytyrë, një histori familjare, një shaka që askush tjetër nuk e kupton më si dikur. Merr atë që mund të mbajë në kujtesë dhe, me kalimin e viteve, kupton se ajo që kishte menduar se ishte një barrë e së kaluarës është kthyer në një arkiv personal. Fëmijët e tij nuk e kanë jetuar atë Shqipëri, por mund ta njohin përmes tij. Brezi pas tyre do të njohë edhe më pak. Prandaj kujtesa individuale, kur bashkohet me dokumentin, bëhet më shumë se nostalgji: bëhet dëshmi.

Ndoshta pikërisht për këtë arsye, nevoja për një përshkrim të besueshëm, të shumëanshëm dhe sa më objektiv të ngjarjeve shqiptare të shekullit të kaluar nuk është thjesht një detyrë e historianëve. Është një përgjegjësi e të gjithëve atyre që kanë parë, dëgjuar, jetuar dhe ruajtur diçka nga ajo kohë. Sepse një popull që humbet dokumentet humbet pjesë të historisë, por një popull që humbet kujtesën humbet edhe arsyen pse ato dokumente duhen kërkuar.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse, sa herë kthehemi në Shqipëri pas një kohe të gjatë, ndodh diçka e çuditshme: rrugët janë aty, malet janë aty, deti është aty, qytetet kanë emrat e tyre, por koha jonë nuk është më aty. E kërkojmë nëpër rrugica, në oborre, në fytyra të reja, në ndërtesa të vjetra, në varreza, në zërat e atyre që kanë mbetur dhe në heshtjen e atyre që ikën. Dhe kur më në fund gjejmë një gjurmë të saj, e kuptojmë se nuk kemi ardhur për të gjetur thjesht një vend; kemi ardhur për të gjetur veten që kemi lënë atje.

Prandaj atdheu i mërgimtarit është një vend i çuditshëm: sa më larg të jesh, aq më afër mund të të vijë; sa më afër të shkosh, aq më shumë mund të kuptosh largësinë. Ai jeton në hartë, por edhe jashtë hartës; në dokument, por edhe në kujtesë; në historinë që shkruhet dhe në atë që ende pret të dëgjohet. Nga larg, sa larg. Nga afër, shumë larg. Dhe midis këtyre dy largësive jeton kujtesa jonë.