Fatmir Terziu: Nga hiri i humbjes dhe djegies së librave lind sërish krijimi

Libri “Me Kadarenë”, botuar nga Erik Hans në Borås të Suedisë më 2026, shfaqet si një dëshmi e qetë, por thellësisht e ngarkuar me përvojë, kujtesë dhe reflektim kulturor, ku figura e Ismail Kadaresë nuk paraqitet thjesht si shkrimtar monumental, por si prani morale, shpirtërore dhe identitare përtej kufijve të letërsisë. Që në hyrje, citimi i Kajsa Ekis Ekman, “Mos vdisni pa e lexuar Ismail Kadarenë”, nuk funksionon vetëm si rekomandim letrar, por si një thirrje ekzistenciale, që e vendos Kadarenë në rangun e autorëve që lexohen jo për kënaqësi të çastit, por për formim të brendshëm. Kujtimi i takimit në Paris, ku Kadareja shfaqet “i përvuajtur”, e çmitizon madhështinë e jashtme dhe e afron shkrimtarin me njerëzoren, duke e bërë edhe më të besueshme peshën e fjalës së tij.

Autori zgjedh me vetëdije të mos ndërtojë një panoramë të plotë enciklopedike mbi Kadarenë, por të ndalet në disa raste dhe disa miq, përmes të cilëve zbulohet autoriteti i fjalës së shkruar dhe ndikimi i saj në rrethana konkrete historike e njerëzore. Këta miq të Kadaresë shndërrohen në një lloj pasqyre ku reflektohet solidariteti ndërkombëtar ndaj shqiptarëve, veçanërisht në momentet më të vështira të historisë së tyre, si çështja e Kosovës. Pranimi i autorit në këtë rreth miqësor nuk është thjesht personal; ai merr një domethënie simbolike, sepse përmes kësaj përvoje personale artikulohet krenaria kolektive e të qenit shqiptar, jo si nacionalizëm i zhurmshëm, por si vetëdije kulturore e fituar përmes respektit të tjetrit. Pyetjet që autori ia shtron vetes, a jemi mirënjohës ndaj miqve tanë, a dimë t’i ruajmë ata, a kemi mësuar diçka nga popujt e tjerë – përbëjnë boshtin reflektues të veprës. Ato nuk kërkojnë përgjigje të menjëhershme, por hapin një hapësirë meditimi mbi marrëdhënien tonë me botën dhe me vlerat universale. Këto pyetje marrin edhe më shumë peshë në kontekstin e mërgimit, i cili përshkruhet me metaforën e fuqishme të bimës së shkulur me rrënjë. Mërgimtari, sa më i formuar të jetë, aq më e vështirë e ka përshtatjen, duke mbetur gjithnjë në një gjendje mes-dy-botësh, ku edhe suksesi nuk e shlyen ndjesinë e të qenit i huaj. Në këtë hapësirë të huajësisë, prania e Ismail Kadaresë shfaqet si një shtyllë mbështetëse. Autori pohon se, “me Ismail Kadarenë përkrah”, nuk u ndje kurrë i vetmuar apo i pabarabartë. Kjo fjali e thjeshtë përmbledh një të vërtetë të madhe: letërsia e Kadaresë ka funksionuar si atdhe simbolik për shqiptarët jashtë atdheut, duke u dhënë dinjitet, barazi dhe zë në një botë që shpesh i sheh të vegjlit nga lart. Kadareja këtu nuk është vetëm autor, por shoqërues shpirtëror, një prani që e barazon shqiptarin me të tjerët përmes kulturës.

Fakti që autori shënon vetëm “pak raste” dhe ua lë të tjerëve hapësirën për ta begatuar më tej veprën, tregon përulësi dhe ndërgjegjësim se figura e Kadaresë është shumë më e madhe se çdo përpjekje individuale për ta përfshirë të tërën. Ky gjest e shndërron librin në një ftesë të hapur për dialog kulturor, ku secili mund të shtojë përvojën e vet ndaj këtij “vigani të letërsisë” që e ka ngritur kulturën shqiptare në nivele kulminante dhe e ka bërë të lexueshme, të respektuar e të admiruar në mbarë botën. Në tërësi, “Me Kadarenë” është më shumë se një libër kujtimesh apo reflektimesh personale: është një dëshmi se si një shkrimtar mund të bëhet urë mes popujsh, strehë për të mërguarit dhe standard matës i dinjitetit kulturor. Rrjedhshmëria e mendimit, toni i qetë dhe thellësia reflektive e bëjnë këtë vepër një kontribut të ndershëm dhe domethënës në diskursin mbi Kadarenë dhe rolin e tij në vetëdijen shqiptare dhe europiane.

Libri i Gurgurit, me disa fragmente e pasuron edhe më tej boshtin reflektiv thelbin e diskursit të “Me Kadarenë”, duke e shndërruar rrëfimin nga një kujtesë personale në një dokument kulturor dhe moral për përplasjen mes letërsisë, politikës dhe keqkuptimit historik. Skena e parë, ajo e tubimit me lexues, mësues e gazetarë, hap një hapësirë tensioni ku fjala letrare vihet në bankën e të akuzuarit. Boshnjakët që shpjegojnë arsyet e protestës, me zëra të ndryshëm, disa emocionalë, disa arrogantë, disa pa fjalor e pa dije letrare – përfaqësojnë një reagim kolektiv që nuk buron nga leximi i thellë, por nga trauma e historisë dhe nga keqleximi i figurës së shkrimtarit. Akuzat ndaj Ivo Andriqit si shkrimtar, diplomat e nobelist, tregojnë sa lehtë mund të ngatërrohet vepra me biografinë politike dhe sa shpesh letërsia shndërrohet padrejtësisht në dëshmi gjyqi. Vendësit, paneli prej tre letrarëve suedezë, duke u tërhequr për të diskutuar në heshtje, mishërojnë një kulturë tjetër debati: atë që kërkon distancë, ftohtësi analitike dhe verifikim. Përfundimi i tyre me shkrim, i lexuar nga një grua, ka peshën e një akti institucional dhe moral, Akademia Suedeze ia dha Nobelin Andriqit për letërsi, jo për qëndrime politike, të cilat as nuk i njihte e as nuk i kishte objekt vlerësimi. Ky sqarim, i shpërndarë në të gjithë Suedinë, tregon fuqinë e institucioneve kulturore për të vendosur kufij të qartë mes artit dhe politikës, por njëkohësisht nxjerr në pah edhe brishtësinë e perceptimit publik ndaj figurave të mëdha letrare.

Kapitulli  i trembëdhjetë e shpjegon me thjeshtësi dhe ndershmëri idenë e “kthimit të borxhit” kulturor: pasi suedezët përkthyen dhe e bënë Kadarenë të lexueshëm në gjuhën e tyre, autori ndjeu detyrimin moral t’ua kthente këtë respekt, duke përkthyer, duke dëshmuar dhe duke mbështetur ata që u vunë hapur në anën e së vërtetës shqiptare. Rasti i Orian Styreshës tregon se si shpesh ne, të nxituar dhe të përfshirë emocionalisht, nuk dimë ta dëgjojmë zërin e ftohtë analitik, edhe kur ai del i saktë në kohë. Në anën tjetër, figura e Ulmar Kvikut dhe e Joran Vaseniusi përfaqësojnë miqësinë e rrallë intelektuale, njerëz që me dije, guxim dhe përkushtim mbrojtën gjuhën, kulturën dhe të drejtën e shqiptarëve, madje duke u përballur edhe me kërcënime. Përkthimi i librit “Sëmundja mistike” dhe pjesëmarrja në manifestimin e pavarësisë në Jislaved e mbyllin këtë kapitull si një dëshmi se mirënjohja nuk mbetet ndjenjë, por shndërrohet në veprim konkret dhe në kujtesë të përbashkët historike.

Udhëtimi i mëvonshëm drejt Stokholmit dhe episodi i vogël, por domethënës, në stacionin e Enqopingut, sjell një kontrast të bukur: nga tensioni ideologjik, tek qetësia qytetare e një këndi librash ku leximi është akt besimi. Tabela që fton udhëtarët të marrin librin dhe ta lënë në stacionin tjetër është shenjë e një kulture të rrënjosur në respekt dhe përgjegjësi. Në këtë kontekst, shfaqja e romanit “Pallati i ëndrrave” në suedisht merr një domethënie simbolike të jashtëzakonshme: Kadareja nuk është më vetëm shkrimtar shqiptar, por pjesë e qarkullimit të lirë të ideve europiane. Libri udhëton bashkë me autorin drejt kryeqytetit, sikur të ishte një shoqërues i heshtur i fatit të mërgimtarit.

Takimi me Gyndën dhe Silasin në tren e shndërron këtë udhëtim në një dialog kulturash. Pyetja e thjeshtë “Çka lexoni?” hap një bisedë që lidh letërsinë me identitetin. Kur zbulohet se lexuesi është shqiptar nga Kosova, respekti bëhet i menjëhershëm dhe i sinqertë. Kujtimi i varrimit të Berit Bejkerit në Oslo dhe episodit me Adem Demaçin e zgjeron rrëfimin në një dimension etik: humanizmi që i tejkalon kufijtë etnikë, dhimbja që bashkon viktimën dhe tjetrin, dhe figura e Demaçit si simbol i zemërmadhësisë, që e quan “vëlla” edhe popullin e atij që e burgosi për 28 vjet. Ky dialog i qetë, i zhvilluar në zë të ulët, është një kundërpeshë e zhurmës akuzuese të protestës së mëhershme. Gjesti i Silasit për ta kthyer librin në këndin e bibliotekës dhe për të blerë një ekzemplar të ri për dhuratë e thekson idenë e librit si kujtim, si urë miqësie dhe si shenjë respekti. Kadareja, edhe këtu, mbetet në qendër, jo si temë debati, por si dhuratë kulturore. Më pas, kalimi në realitetin e ashpër të administratës suedeze, me pyetësorët, formularët dhe përplasjen për përkatësinë fetare e etnike, e rikthen rrëfimin në tokë. Insistimi për ta reduktuar identitetin shqiptar në kategori fetare dhe reagimi kërcënues i nëpunësit zbulojnë se edhe shoqëritë e avancuara nuk janë të lira nga paragjykimet burokratike. Qëndrimi i autorit për të ruajtur identitetin kombëtar, edhe përmes një kompromisi të dhimbshëm, është shprehje e dinjitetit personal në kushtet e mërgimit. Biseda me Bengtin dhe udhëtimi drejt veriut e mbyllin këtë segment me një ton reflektiv dhe njerëzor. Rrëfimet për karrierën, pensionimin, familjen dhe jetën e re, të ndërthurura me historinë personale të autorit nga Ministria e Punëve të Brendshme të Kosovës, tek studimet e ndërprera dhe puna fizike në mërgim krijojnë një mozaik përvojash që dëshmojnë se jeta e refugjatit është një vazhdimësi përshtatjesh dhe thyerjesh. Brenda këtij mozaiku, figura e Kadaresë mbetet një bosht i padukshëm, por i qëndrueshëm: një autor që shfaqet herë në libra stacionesh, herë në biseda trenash, herë si mburojë morale ndaj ndjenjës së pabarazisë.

Kështu, ky rrëfim i shtuar nuk është thjesht episodik, por thellon idenë se letërsia e madhe jeton në përditshmëri, në udhëtime, në takime të rastësishme dhe në përballje me institucione e paragjykime. “Me Kadarenë” shndërrohet, edhe përmes këtyre skenave, në dëshmi se fjala e shkruar mund të jetë njëkohësisht strehë, pasaportë kulturore dhe formë rezistence të qetë në botën moderne. Kapitulli i njëmbëdhjetë shtron disa sqarime. Ky kapitull përmbledh një përballje të drejtpërdrejtë me diplomacinë ndërkombëtare, ku fjala e arsyetuar dhe dinjitoze u shndërrua në armë më të fortë se dhuna. Në takime të mbyllura, pa media, autori sfidoi narrativat serbe, bindi diplomatë, oficerë dhe humanistë, ndikoi në orientimin e ndihmave humanitare dhe në qëndrimet politike ndaj Kosovës. Mes sëmundjes, lodhjes dhe dhimbjes personale, ai mbrojti çështjen shqiptare me qetësi, dije historike dhe moral njerëzor, duke dëshmuar se edhe larg frontit, beteja për liri fitohet me fjalë, guxim dhe miqësi.

Gurguri si një penë e sprovuar na jep pasazhe ku e ngre rrëfimin në një nivel më të lartë reflektimi, ku Ismail Kadareja shfaqet jo vetëm si shkrimtar i madh, por si figurë ndërkombëtare e ndërgjegjes letrare dhe politike, fjala e së cilës ka peshë edhe në raportet mes kombeve. Pohimi se “Kadare shkëlqeu në letrën që ia dërgoi Zhak Shirakut” nuk është një hiperbolë emocionale, por një vlerësim i rolit të tij si intelektual publik, i aftë të artikulojë fatin e një populli me gjuhë dinjitoze, të qartë dhe të kuptueshme për kancelaritë e Europës. Pyetja e Silasit, “Po mendon për kryetarin e Francës?”, e zhvendos menjëherë bisedën nga intimiteti i trenit në skenën e madhe politike, duke treguar se fjala e Kadaresë kishte kapërcyer kufijtë e letërsisë dhe ishte shndërruar në një akt diplomatik të kulturës. Krahasimi me Tolstoin dhe rrugëtimin botëror të “Luftës dhe Paqes” e zgjeron këtë ide në plan historik. Siç një vepër e shkruar në Moskë, e botuar në Londër dhe e lexuar në Afrikën e Jugut arriti të ndikojë në mendimin e Mahatma Gandit dhe, përmes tij, në fatin e Indisë, ashtu edhe letërsia e Kadaresë ka ndjekur një itinerar të ngjashëm: nga gjuha shqipe drejt përkthimeve, nga një komb i vogël drejt ndërgjegjes universale. Këtu nuk pretendohet një barazim i thjeshtë mes autorëve, por nënvizohet fuqia e librit për të tejkaluar kufijtë gjeografikë dhe për t’u shndërruar në udhërrëfim moral. Letërsia, në këtë kuptim, del si një formë e butë, por e qëndrueshme e ndikimit historik.

Djegia e dymbëdhjetë librave të autorit në atdhe shfaqet si një akt i dhunshëm kundër kujtesës, por edhe si moment thyerjeje personale, ku dëshpërimi kërcënon krijimin. Pikërisht aty, figura e Kadaresë shndërrohet në një zë ndërgjegjeje që nxit rifillimin, nga atdheu drejt mërgatës, nga hiri drejt fjalës së re. Botimi i librave të rinj dhe hyrja në letërsinë suedeze shënojnë një kapërcim kufijsh, ndërsa episodi në bibliotekën e Nju Jorkut, ku emri i Kadaresë hap dyer dhe respekt, e përforcon idenë e identitetit kulturor si pasaportë universale. Sëmundja e rëndë dhe shpëtimi falë miqve besnikë e zhvendosin rrëfimin në planin ekzistencial, ku jeta fitohet sërish, për t’u kthyer më pas në përkthim, në punë dhe në shërbim të kulturës. Ky është një kapitull ku dhimbja, mirënjohja dhe këmbëngulja bashkohen në një dëshmi të qartë se fjala e shkruar mbijeton edhe kur trupi vihet në provë.

Hyrja e një kapitulli përmbledh një periudhë të rëndë kthesash, pensionimin e parakohshëm, kthimin e pasigurt në Kosovë dhe zhgënjimin e thellë njerëzor që e detyron autorin të rikthehet sërish në Suedi, me ndjenjën e dhimbshme të një mërgimi të dytë. Ngjarja tragjike e vrasjes së Ana Lind-it trondit shoqërinë suedeze dhe mërgatën shqiptare, duke rikthyer ndjesinë e brishtësisë dhe traumës kolektive. Mes sëmundjes, operacioneve dhe rehabilitimit, libri dhe biblioteka mbeten strehë shpirtërore, ndërsa shembulli i prezantimit dinjitoz të Orhan Pamukut nxit reflektimin për fuqinë e organizimit kulturor. Në fund, nga hiri i humbjes dhe djegies së librave, lind sërish krijimi, rikthimi te shkrimi dhe botimi i veprave të reja shënon këmbënguljen për të mos u dorëzuar.

Falënderimi drejtuar Kadaresë merr kështu një dimension thellësisht personal dhe njëkohësisht kolektiv. Autori, një mërgimtar i lindur “rrëzë Bjeshkës së Qyqavicës”, e sheh veten të lidhur me botën përmes emrit dhe veprës së shkrimtarit. Kadareja i ka hapur dyer, jo në kuptimin formal, por në atë simbolik, e ka bërë shqiptarin të pranueshëm, të dëgjuar dhe të respektuar në Suedi e më gjerë. Takimet me njerëz të ditur, bamirës e të kulturës nuk paraqiten si privilegje rastësore, por si pasoja të një kapitali kulturor që Kadareja e ka krijuar për mbarë kombin.

Lista e qyteteve, Stokholm, Oslo, Helsinki, Nju Jork, Otava, Skandinavia dhe Amerika, krijon një hartë morale të pranisë së Kadaresë në botë. Kjo prani nuk është fizike, por shpirtërore dhe intelektuale. Autori pranon se nga Kadareja fitoi guximin për të folur, për të shkruar dhe për t’u shprehur lirshëm, sepse emri i tij dhe krijimtaria e tij funksiononin si “armë e fortë”. Kjo metaforë nuk ka asgjë agresive; ajo nënkupton mbrojtje, dinjitet dhe legjitimitet kulturor përballë paragjykimeve dhe heshtjes së imponuar.

Deklarata se emri dhe vepra e Kadaresë nuk do të harrohen kurrë, nuk tingëllon si patetizëm, por si përfundim logjik i gjithë përvojës së përshkruar. Në distancën gjeografike mes veriut dhe Mesdheut, krijohet një afërsi shpirtërore që sfidon hapësirën. Kadareja ndjehet pranë, sepse letërsia e tij ka krijuar një atdhe të dytë për mërgimtarin, një hapësirë ku gjuha, kujtesa dhe identiteti mbeten të paprekura. Datimi në Borås, shtator 2025, e mbyll këtë reflektim me një qetësi testamentare. Është zëri i një njeriu që ka kaluar përmes mërgimit, përplasjes dhe takimeve të papritura, dhe që gjen te Kadareja jo vetëm një shkrimtar të madh, por një shoqërues të heshtur në udhëtimin e tij jetësor. Në këtë mënyrë, pasazhi shndërrohet në një homazh të rrallë, ku mirënjohja personale ngrihet në nivel të vetëdijes kulturore kombëtare.

Ky libër është një rrugëtim kujtese, mërgimi dhe mirënjohjeje, ku jeta personale ndërthuret me fatin e një populli dhe me fuqinë e fjalës së shkruar. Përmes takimeve, humbjeve, sëmundjeve dhe ringritjeve, shfaqet Ismail Kadareja si prani morale dhe kulturore, që i jep kuptim rezistencës dhe dinjitetit shqiptar në botë. Është një dëshmi se letërsia nuk është vetëm art, por strehë, armë paqësore dhe urë që lidh atdheun me mërgatën, të kaluarën me të tashmen, dhe njeriun me shpresën. Duke shtuar se ky rrëfim vërtet mbyllet, por udhëtimi nuk mbaron. Fjala e shkruar mbetet dëshmi e asaj që u jetua, u durua dhe u kapërcye, ndërsa kujtesa ruan emra, miqësi dhe plagë që u shndërruan në forcë. Me Kadarenë si busull shpirtërore, kjo përvojë e Hamit Gurgurit, dëshmon se identiteti nuk humbet në mërgim dhe se letërsia është atdheu që nuk digjet, nuk përzihet dhe nuk braktiset kurrë.