Fatmir Terziu: Neologjizmi tek poezia „Plakat e Vunoit“

Sulejman Maton e kam lexuar herët, që në reportazhet e tij per Elbasanin, metalurgjikun e te tjera. E kam lexuar si dhuratë nga Agim Mato „Mjeshtër i Madh“, nga libri „Na bashkon një det“ (Milosao, 2016) „Antologji me poetë italianë dhe shqiptarë të jugut“ dhe së fundi nga analizat e Lumnie Thaçi-Halili, pos botimev të tij tek „Ura“ e Prishtinës. Por në mendje më ka mbetur një nga perlat e tij. E ajo është „Plakat e Vunoit“, e cila është përfshirë nga „Milosao“ tek „Na bashkon një det“ dhe që ka një nga elementët më sublimë të leximit të poezisë, që është neologjizmi.

Një lexim i kujdesshëm i poemës “Plakat e Vunoit” të Sulejman Matos tregon se neologjizmi, në kuptimin e krijimit të fjalëve të reja, ose të zhvendosjes semantike të atyre ekzistuese, nuk është teksti thjesht si zbukurim stilistik, por si mekanizëm poetik që ndërton një botë emocionale të vetën, aty ku gjuha nuk mjafton më dhe poeti e detyron atë të zgjerohet. Përfytyrimi i plakave të mbetura në pritje të pafund, në kufirin mes jetës dhe harresës, prodhon një ligjërim që kërkon shprehje të reja, të cilat nuk gjenden në normën e përditshme. Pikërisht këtu, Matua aktivizon neologjizmin si energji poetike. Një nga shenjat më të dukshme është përdorimi i përsëritur dhe i deformuar i thirrjes “jetoo!”, ku poeti e zgjat tingullin, e shndërron në mallkim, në vajtim, në lutje dhe ironi njëkohësisht. Nuk kemi thjesht një thirrje, por një fjalë e zhvendosur nga funksioni leksikor, në një akt emocional, që prodhon tingull, ritëm dhe kuptim të ri.

Në këtë mënyrë fjala merr funksion mbi-gramatikor, duke u bërë thirrje metafizike ndaj jetës së humbur. Po ashtu, në poezi shfaqen fjalë që nuk janë detyrimisht të reja në leksikun shqiptar, por marrin funksion të ri poetik: “kurbet i zi”, “qenje-hije”, “statuja prej shtufi”, “zogj të egër malli”. Këtu poeti ndërton kompozita figurative me logjikë të brendshme poetike, jo semantike, ku malli bëhet zog grabitqar, statuja merr shpirt, nata identifikohet me shpirtin e plakave, udhëtimet “nuk janë tonat”. Çdo bashkim fjalësh krijon një realitet të ri, duke e bërë neologjizmin fenomen të brendshëm të ligjërimit poetik, jo thjesht krijim artificial fjalësh.

Një ndër neologjizmat më të veçantë në planin sintaksor është mënyra se si autori krijon repeticione që funksionojnë si “pyetje-këngë” (“Ku janë? Ç’bëjnë? Si jetojnë?”). Pyetjet e thjeshta, në kontekstin e mungesës ekzistenciale, marrin kuptim të ri dhe shndërrohen në formula rituale, si një liturgji e pritjes. Edhe struktura “jemi bërë si hije të ditëve tona” krijon një zhvendosje semantike: hije e vetes si identitet i vetëm i mbetur. Neologjizmi këtu është konceptual, jo vetëm gjuhësor.

Një element tjetër i rëndësishëm është personifikimi ekstrem i natyrës, ku deti “imiton brengat tona”, hëna “shëtit”, tragetet janë “ëndrra të bardha”, fyelli “kënon mbi çati”, muret “na hanë”. Të gjitha këto përbëjnë një ekosistem poetik ku kufijtë mes objekteve, qenieve dhe emocioneve prishen, duke prodhuar një univers të ri metaforik. Ky proces është thelbi i neologjizmit poetik: jo domosdoshmërisht shpikje fjalësh, por shpikje marrëdhëniesh të reja mes fjalëve. Në mënyrë të veçantë, zhvendosjet kohore dhe ekzistenciale (“mos vallë kemi lindur plaka?”, “nuk jemi ne… janë shpirtërat tanë”) krijojnë një gjuhë të ndërmjetme mes jetës dhe vdekjes. Kjo gjendje liminale kërkon neologjizëm konceptual. Subjekti poetik nuk është më njeri, por “pritje”, “mall”, “shpirt që endet”.

Poema shndërrohet kështu në hapësirë ku identiteti dhe gjuha treten së bashku. Matua krijon gjithashtu neologjizma emocionalë përmes simboleve lokale, si Jal, Skuatara, fshati me “100 shtëpi”, isoja, ulliri, zilet, gomari, pulëbardhat. Këto elemente të njohura të jetës jugore, të mbushura me nostalgji të emigracionit, marrin peshë universale. Ato nuk janë thjesht toponime, por kategori poetike të humbjes. Fshati bëhet “katakomb”, jeta bëhet “pritje”, vdekja “harresë”. Në një plan tjetër, neologjizmi te “Plakat e Vunoit” shfaqet si mënyrë për të ndërtuar narrativën e kurbetit shqiptar. Në vend që të flasë për emigracionin me termat sociologjikë, poeti shpik një gjuhë që ruan tragjedinë pa e ulur në retorikë: tragetet janë ëndrra të parealizuara; fotografitë pasurohen me aromë; fëmijët mbeten “fenerë të fikur”. Kjo gjuhë është e re, sepse ndërton një kod poetik për një plagë historike. Në fund, neologjizmi i Matos nuk është mani formale; ai lind nga një nevojë e thellë e tekstit për të tejkaluar kufijtë e fjalës së zakonshme. Pritja e pafund, malli që kthehet në dënim, jeta që perceptohet si mos-jetesë, janë nocione që kërkojnë gjuhë tjetër. “Plakat e Vunoit” është shembull i rrallë i poezisë shqiptare ku neologjizmi është metafizik: fjalët e reja nuk krijohen për të qenë të bukura, por sepse bota e paraqitur nuk mund të shpjegohet ndryshe. Në këtë sens, poema kontribuon jo vetëm në pasurinë leksikore, por në pasurimin e vetë mënyrës së të menduarit poetik mbi dhimbjen kolektive, moshën, mërgimin dhe identitetin.

Po të zgjerojmë më tej këtë vijë leximi, bëhet e qartë se neologjizmi te “Plakat e Vunoit” nuk mund të kuptohet jashtë raportit që poeti krijon midis kujtesës dhe gjuhës. Gjuha e plakave është, në dukje, gjuhë e thjeshtë popullore, por megjithatë, në thelb ajo është një gjuhë e thyer nga koha, e cila përpiqet të rindërtojë një botë që nuk ekziston më. Në këtë përpjekje rindërtimi, lindet nevoja për forma të reja shprehjeje. Kur poeti flet për “pritje” që bëhet gjendje ontologjike, për “jetë që nuk është jetuar”, ai krijon një sistem kuptimor ku fjalët klasike humbin kufijtë e tyre referencialë dhe marrin funksion të zgjeruar. Këto nuk janë më fjalë që shënojnë objekte, por fjalë që mbartin përvoja kolektive.

Një pjesë e rëndësishme e neologjizmit poetik në këtë tekst lidhet me mënyrën se si ndërthurret sfera intime me atë kozmike. Plakat dialogojnë me Hënën, me yjet, me detin, me zërat e natës. Kjo zgjeron hapësirën semantike të poezisë, ku pritja individuale merr përmasa universale. Në këtë proces, objekti kozmik nuk thjesht personifikohet; ai futet në një ekonomi të re kuptimesh. Hëna nuk është më element astronomik, por dëshmitare e emigracionit, aty deti nuk është më natyrë, por ndërmjetës i dhimbjes. Në këtë trajtesë, sintaksa vetë bëhet neologjike: fjalitë rrjedhin si lutje, pyetje, psherëtima, duke krijuar një ritëm që e zhvendos tekstin nga poezia narrative drejt një psalmi të dhimbjes.

Në planin tematik, neologjizmi shërben si instrument për të artikuluar një metafizikë të kurbetit. Emigracioni nuk përshkruhet si fakt historik, por si gjendje ekzistenciale që shndërron trupin, gjuhën, kohën. Plakat “kanë harruar sa vjeç janë”, “kanë harruar të kenë qenë ndonjëherë të martuara”; harresa këtu nuk është dobësi mendore, por mënyrë mbijetese. Për ta, koha ka pushuar së qeni lineare. Kjo ndërprerje e logjikës së zakonshme kohore detyron krijimin e formave të reja shprehjeje, pra neologjizëm temporal: jeta shfaqet si “dikur”, si “pritje”, si “kurrë”. Në këtë pikë, poezia e Matos lidhet me traditën moderniste, ku neologjizmi nuk është element dekorativ, por rezultat i krizës së përjetimit.

Një tjetër dimension vjen nga raporti midis folklorit dhe modernitetit. Isoja, këngët, ullishtat, rrëfenjat e plakave janë pjesë e një kulture arkaike, ndërsa tragetet, Kanadaja dhe Amerika përfaqësojnë horizontin e largët modern. Poeti nuk i përplas këto dy botë në mënyrë retorike; përkundrazi, ai krijon një gjuhë të tretë, një gjuhë tranzicioni. Pikërisht këtu hyn neologjizmi: ai shërben për të mbushur boshllëkun mes traditës dhe shkuljes nga rrënjët. Termat dhe figurat e reja përpiqen të emërtojnë atë që kultura tradicionale nuk e kishte përjetuar kurrë në përmasa kaq të mëdha: braktisjen.

Në fund të poemës, neologjizmi merr një karakter etik. Shprehja “ishin ca plaka që s’jetuan kurrë” është kulm i zhvendosjes semantike. Ato kanë jetuar biologjikisht, por jo ekzistencialisht. Këtu poeti krijon një ndarje të fortë mes “jetës si funksion” dhe “jetës si përmbushje”. Ky definicion i ri i jetës dhe i mosjetës është një nga format më të fuqishme të neologjizmit filozofik në poezinë bashkëkohore shqiptare: ai e detyron lexuesin të rishikojë vetë përkufizimin e ekzistencës.

Së fundi, analiza e neologjizmit në “Plakat e Vunoit” na çon në një përfundim të gjerë: tek Sulejman Mato, fjala e re nuk është qëllim në vetvete. Ajo është pasojë e një bote të ndryshuar radikalisht, ku njerëzit, vendet dhe marrëdhëniet nuk përputhen më me kategoritë e dikurshme. Poezia bëhet hapësira e vetme ku kjo pabarazi midis përvojës dhe gjuhës mund të kompensohet. Në këtë mënyrë, neologjizmi i Matos merr funksion humanizues: ai i jep zë atyre që jetojnë në margjina, atyre që kanë humbur jo vetëm fëmijët, por edhe gjuhën për t’i vajtuar. Prandaj, “Plakat e Vunoit” mbetet një shembull i spikatur i mënyrës se si, përmes shpikjes së fjalës, poezia mund të shpikë edhe mënyra të reja të të menduarit për dhimbjen, kujtesën dhe fatin kolektiv.

SULEJMAN MATO „PLAKAT E VUNOIT“

Vuno. Mbrëmje gushti e qëndisur me yje. Mugëtirë.

Shtatë plaka vunotase janë ulur në një prag porte dhe monologojnë pa zë.

Nuk dimë sa kohë kemi që presim kështu…?

Nuk dimë sa kohë u bë që kanë ikur djemtë tanë?

Tani na ka lënë dhe mendja, nuk kujtohemi dot.

Si na iku kështu kjo jetë, si një ëndërr e keqe

më sy të pisëruar nga deti…

Nuk e kujtojmë dot, jo, kur na kanë ikur.

Megjithatë s’ themi gjë.Ishin djemtë tanë.

Bëjmë sikur s’dimë gjë, sikur s’ua kemi vënë re fëmijve tanë,

që ikën e na lanë.

*

Kështu dalim së bashku çdo mbrëmje, në mugëtirë,

me duart e fshehura në futatë e zeza

dhe bëjmë sikur presim…

Dëgjojmë të qeshurat e tyre të largëta,

në Amërikë, në Kanada.

Kur do të kthehen djemtë tanë?

Çdo mëngjez u rregullojmë krevatet ë martesës,

u pastrojmë fotografitë. Hapim sëndukët e vjetër të nusërisë

dhe u mbajmë erë këmishave të tyre,

përzier me erën e molës.

  *

 Kur do të kthehen djemtë tanë?

Pyesim Hënën , një hënë të ftohtë dhe memece

që shëtit mbi çatitë tona netëve. Mos vallë i ka parë…

Çdo natë kur ikën larg nëpër dete,

mos vallë i ka parë djemtë tanë…

Ku janë?

Ç’bëjnë?

Si jetojnë?

Pyesim një yll që qëndron gjatë gjithë natës ndezur si fener

mbi mallin tonë të përvëluar,

pyesim murmurimën e detit që imiton brengat tona…

I rrit , i shton, i shumëzon, i shpërndan

në të pesë kontinentet.

  *

Ikën bijtë tanë.

I kishim si drita e syrit.

U lanim rrobat çdo mbrëmje … Gatuanim gjithë gëzim.

Tani jetojmë pa zemër në gjoks,

nuk kemi më kujt t’i qajmë një hall,

nuk kemi kujt t’i themi: “jetoo”

Nuk kemi më jetë…

Prapa botës i çuat jetët tona, jetoo!

Tani jemi bërë si hije të ditëve tona të dikurshme,

E shpirtra që vërtiten rreth këtyre gërmadhave të vjetra.

Na kanë harruar jo vetëm fëmijtë por dhe vetë vdekja.

Nuk dimë për kë të gatuajmë, për kë të lajmë?

Për kë të pastrojmë odatë mëngjëzeve, shkallët , oborrin?

Për kë të lyejmë pragjet e portave me gëlqere?

Kemi harruar prej kohësh të dëgjojmë të qara fëmijësh,

kemi harruar kur kemi lindur, kemi harruar sa vjeç jemi,

kemi harruar të kemi qenë ndonjëherë të martuara…

Nuk jemi ne që vërtitemi në dhomat tona të mëdha,

nuk jemi në që dalim në kopsht,

nuk jemi në që u hedhim thërrime pëllumbave,

nuk jemi ne, jo…Janë shpirtërat tanë të paqetsuar,

që vërtiten portë më portë.

Herë- herë na duket se do na hanë këto mure,

do na hanë gojët e dyerve dhe të dritareve,

do na hanë trarët e nxirë të shtëpive…

do na hanë….do na hanë!

Po kush ju çoi kaq larg, jetoo?

Ishit aq mirë dhe këtu, shtëpia dhe buka mjaftontë për të gjithë.

Deti rrit peshq,

mali rrit bar e trëndelinë,

mblidheshit mbrëmjeve te sheshi e mbanit iso: “Vajza e valëve…”

iso mbanin dhe dallgët e detit në Jal,

dhe Hëna e yjet në mal mbanin iso, bashkë më ju.

Janë të bukura këto vende, jetoo, janë të bekuara nga zoti,

Po kush ju çoi kaq larg, jetoo?

*

Herë -herë , kur muzgu i qëndisur me hënë e yje bie mbi këto brigje

dhe dritat shkëlqejnë në ishuj,

na kap një mërzi aq e madhe, aq e madhe…

Kemi frikë mos na ikë mendja,

kemi frikë se mos dhëmbja na shndërron në qyqe

kemi frikë mos shndërrohemi në qyqe të pyjeve

dhe kukuvajka të brigjeve,

kemi frikë mos zemra do të na plasi papritur,

kemi frikë mos vdesim të vetmuara në dhomat tona të gjumit,

sidomos, kemi frikë mos vdesim netëve,

sidomos kemi frikë mos vdesim në ndonjë natë të tillë,

nën krisma vetëtimash me bubullima shurdhonjësë,

kemi frikë mos nuk na troket njeri te porta, me ditë të tëra,

kemi frikë mos na lënë pa varrosur…

Kemi frikë! Kemi frikë!

Jo.Jo.Nga vdekja nuk kemi fare frikë.

Po kemi frikë nga ndonjë ëndërr e keqe…

Kur shohim se fëmijve tanë diçka u ka ndodhur.

Mos i kanë vrarë? Mos i kanë grabitur?

Mos i kanë fyer? Mos i kanë përgojuar..?

Mos shpatull më shpatull janë vrarë me mall

për këto plaka gërmadha e për këto gërmadha të shkreta,

për Skutarën dhe Jalin?

I ka vrarë malli për llampën madhe të Hënës që shëtit

çdo natë mbi çatitë e pikëlluara të Vunoit…

I ka vrarë malli. I ka vrarë malli!

  *

Sa e shkurtër qenkishtë kjo jetë, jetoo!

Si iku kaq shpëjt? Si na iku kaq shpejt?

Pa shplarë duart e futura në kazanët e rrobave,

pa drejtuar trupin e kërrusur mbi brumin e magjeve,

pa kaluar një natë me burrat tanë

që ikën dhe na lanë…

Pa kërcyer një hërë të shkujdësura në dasmat e fëmijve,

Pa qarë një herë me zë të lartë nën drurët e ullinjve,

pa u ngopur një herë me gjumin e mëngjezit,

po iu gëzuar dashurisë së fëmijve…

Si na iku kështu kjo jetë, jetoo?!

*

Herë- herë na duket se s’jemi fare fillikat,

kur dëgjojmë në male zilet dhe këmborët e bagëtive,

dëgjojmë zërin e një fyëlli të brëngosur që këndon mbi çatitë tona ,

dhe shohim se si na afrohet macja me mjaullima malli,

dëgjojmë zërin e një gomari që këndon i vetmuar në brigje

dhe zërin gazmor të këndesit të shtëpisë

që lajmëron yjet çdo agim mbi sorua…

Është i bukur ky vend , jetoo!

Brigje të kaltërta të mallkuara me kurbet të zi.

S’jemi farë vetëm, jo,

kur shikojmë se si dhe minjtë e zhapikët

hyjnë e dalin mureve të vjetra, të gëzuar,

e një mërimangë mbi dritare thurr ditë e natë rrjetin e saj me fije ari.

S’jemi fare vetëm, jo.

S’jemi fare vetëm, jetoo!

Jemi shumë plaka

në një fshat me 100 shtëpi.

S’jemi fare vetëm…jo. Kemi dhe varret pranë kishës,

Varre të lashta dhe të reja, varre, varre, varre…

Dhe shtëpitë tona të gurta na ngjajnë si katakombe,

S’jemi fare vetëm,jo. Sidomos netëve

kur takohëmi të gjallë ë të vdëkur,

bisedojmë me shpirtërat gjatë gjithë natës

gjer kur del mbi det ylli i mëngjezit.

*

Një kumbull e bardhë çeli mbi gur

dhe u vyshk si “Vajza e valëve”

Nata është shpirti ynë i zi

i përzier me dallgë deti dhe yj.

O zot! Përse na paske mallkuar

me pritje dhe mall?

S’mbajmë mend kur kemi lindur,

Mos vallë kemi lindur plaka?

*

I kemi bërë gati takëmet e vdekjes

dhe i ruajmë në syndykët e vjëtër të nusërisë.

Nuk dimë kush do të na lajë trupin

ditën e fundit të mbrëmjes ?

Dhe kur të ikim përsëri këtu do të na gjeni-

zogj të egër malli duke vajtuar mbi ullishta.

Kalojnë tragetet në det dhe ikin

si ëndërra të bardha të ditëve të pajetuara.

Lëvizin ndadalë, treten në largësi…

Brenda ka jetë, brenda ka ngrohtësi.

I shikojmë nga larg, të qeta dhe indifërënte.

Udhëtimet nuk janë tonat, as dashuritë e të tjerëve.

Tashmë jemi shndërrruar të gjitha

në statuja prej shtufi të zi.

Kur të vini, bijtë tanë e mos të na gjeni,

na kërkoni në pyje… Jemi ne ato qyqet që ligjërojnë gur mbi gur.

Mbi pllakat e varreve emrat tona mos i vini…

“Ishin ca plaka

që s’jetuan kurrë.”

Kush është Sulejman Mato:

Sulejman Halil Mato lindi në Fterrë, të Sarandës më 01 mars1941. Në vitin 1964 mbaroi Fakultetin e Historisë e të Filologjisë, dega e Gjuhë-Letërsisë shqipe. Në periudhën 1965-1967 punoi si mësues i letërsisë në disa shkolla të qytetit të Beratit dhe më vonë, (1967-1973), si redaktor i revistës "Nëntori", pranë Lidhjes së Shkrimtarëve dhe të Artistëve të Shqipërisë. Në periudhën 1973-1976, ishte libretist në Teatrin Popullor. Në periudhën 1976-1985 punoi si mësues i gjuhës e letërsisë shqipe në shkollën e mesme Josif Pashko. Më vonë iu rikthye profesionit të libretistit në Teatrin e Operës e Baletit dhe në Ansamblin e Këngëve e Valleve Popullore ku punoi nga viti 1985 deri në vitin 1991. Gjithashtu Sulejman Mato ka punuar si Drejtor i Agjensisë Qëndrore të Tregtimit të Librit Arsimor (1973-1974) dhe Kyeradaktor i gazetës Tirana Bashkiake, në Bashkinë e Tiranës (1997-2001). Ende sot vazhdon me krijimet dhe veprat tij të cilat spikasin për larmishmërinë dhe kontekstin e pasur krijues letrar bashkëkohor.Sjellim më poshtë disa nga veprat e tij:

Romane:

- Njerëzit janë si retë (Shtëpia botuese: (Toena - 2010)

- Banorët e Shpellës (Shtëpia Botuese (IHPVKA - 2011)

Vëllime poetike:

- Shtegu i blertë (poezi) - Tirana, 1967)

- Nën Diellin e Jugut (poezi - 1969)

- Mbi glob fryjnë erëra (poezi -1972)

- Në stinën e poezisë (poezi - 1976)

- Poezi për fëmijë (poezi - 1977)

- Dallga e Jonit (poezi - Shkup -1977)

- Mesi i jetës (poezi - 1981)

- Jeta ne dy kohe (poezi - Prishtinë 1983)

- Kryengritësit (poemë për fëmijë - 1986)

- Fjalët (poezi - 1989)

- Balada e vetmisë (poezi - 1998)

- Labirinte dhe enigma (studime - 2000)

- Ëndërrat profetike (studim - 2001)

- Kitara e jugut (Poezi të zgjedhura Shtëpia botuese "Toena" - 2007)

- S'kam kohë për të thënë shumë gjëra (Shtëpia Botuese - 2008)

- Një balenë e largët erdhi nga deti.

Vëllime me tregime:

- Drita e syve (tregime - 1986)

- Banorët e vilës (tregime - 1994)

- Kur hapeshin portat e qiellit (libër me tregime Shtëpia Botuese - 2003)

- Vizitor në parajsë (libër me tregime)

- Nusja e borajve - (tregime, Shtëpia Botuese Dudaj - 2007)

Drama:

- Ankthi (dramë - 1971)

- Një natë e gjatë (dramë - 1975)

- Viti i provës së madhe (dramë - 1982)

- Kushtrim në male (dramë - 1983)

- Bukë në shkëmb (dramë - 1986)

- Familja Zhavora - (dramë - 1988)

Ka vënë në skenë:

- Një natë ë gjatë (dramë - 1973)

- Viti i provës së madhe (dramë - 1985)

- Familja Zhavora (dramë - 1986)

- Kushtrimim i maleve (dramatizim - 1987)

- Legjenda e lules Honinë (balet - 1987)

- Paja (operetë - 1988)

- Vajzat e qytetit të gurtë (balet - 1989)

-Nesër do të vij (URA, Prishtinë, 2024)

- Qentë” URA, Prishtinë,

- “Kujtime të kohës me Kadarenë”, URA, Prishtinë, 2025