Fatmir Terziu: Midis Shën dashurive të Sulkuqit dhe dashurisë si plagë intime të Duras

Fatmir Terziu: Midis Shën dashurive të Sulkuqit dhe dashurisë si plagë intime të Duras

Autorja Iliriana Sukuqi mban në arkivën e „Fjala e Lirë“ dy skica letrare të saj nën titullin „Shën dashuritë“. Kjo prozë-epilog i Iliriana Sulkuqit, e shkruar në Brooklyn më 29 janar 2006, shfaqet si një tekst me densitet të lartë emocional, ku përvoja personale, kujtesa, simbolika e festës dhe etika njerëzore ndërthuren në një rrjedhë të vetme narrative, pa nevojën e ndarjeve formale. Titulli “E bukura që vret më shumë…” nuk është thjesht një figurë retorike, por një tezë e heshtur që përshkon gjithë tekstin: bukuria e dashurisë, e festës, e poezisë dhe e vlerësimit publik, kur vihet përballë mungesës, braktisjes dhe dhimbjes, bëhet paradoksalisht plagë. Shën Valentini, i paraqitur që në hyrje si “princeshë e pakurorëzuar” e festave, merr një dimension biblik dhe mitik. Nuk është më një datë kalendarike apo një ritual konsumist, por një provë ndërgjegjeje. Autorja e sheh këtë festë si një mekanizëm barazues: të gjallë e të vdekur, të pasur e të varfër, të mençur e të marrë, të gjithë vendosen përballë së njëjtës ide – dashurisë – por jo të gjithë kanë akses real në të. Kjo barazi e përkohshme është edhe ironike, sepse nxjerr në pah pabarazinë më të thellë, ata që janë të përjashtuar nga dashuria. Rrëfimi personal në pjesën e parë ndërtohet mbi ndjesinë e të ftohtit, fizik dhe shpirtëror. Shkurti nuk është vetëm muaj, por gjendje ekzistenciale. Trupi i mbledhur, shtëpia e zbrazët, mungesa e familjes, emigrimi “larg edhe vetë vetes”, krijojnë një hapësirë ku vetmia është pothuajse organike. Pikërisht në këtë gjendje, ndërhyrja e mesazheve të urimit për Shën Valentin merr një tingull të dyfishtë: nga njëra anë ngrohje njerëzore, nga ana tjetër një kujtesë e dhimbshme e asaj që mungon. Kërkimi i faljes te Zoti, te Shën-i, te vetja, tregon një ndërgjegje të lartë morale, ku gëzimi personal nuk mund të pranohet pa u ballafaquar me dhimbjen universale. Kulmi etik i tekstit vjen me vendimin impulsiv për të shkuar në “Shtëpinë e fëmijëve”. Këtu Shën Valentini zhvishet nga simbolika romantike dhe kthehet në akt konkret dashurie. Fëmijët e braktisur nuk janë metaforë, por realitet i gjallë, që e vë në provë autenticitetin e festës. Pyetja naive e Gentit “1 Maji është sot, teta?” është një nga momentet më të forta të tekstit: ajo përplas botën e festave zyrtare me botën e fëmijëve që nuk kanë kalendar dashurie. Autorja, në këtë çast, zvogëlohet përballë fëmijës; hierarkia përmbyset dhe morali kalon te më i vogli, te më i pafajshmi.

Pjesa e dytë e kësaj proze, e këtyre skicave letrare, “Çmimi”, zhvendos rrëfimin në një tjetër hapësirë simbolike: qytetin e serenatave, të poezisë dhe të dashurisë së kënduar. Këtu dashuria është estetikë, art, ritual publik. Por edhe këtu, autorja e ndërton përvojën mbi një kontrast të fortë: gëzimi i çmimit për krijimtarinë më të bukur për dashurinë përballet me ankthin për nënën e sëmurë dhe pamundësinë e komunikimit. Çmimi, diploma që dridhet “si gjethëzë e njomë pranvere”, nuk është triumf i pastër, por një gëzim i përzier me faj, mall dhe frikë. Edhe këtu bukuria “vret” në mënyrën e vet, sepse nuk arrin të mbulojë plotësisht dhimbjen. Në tërësi, teksti i Iliriana Sulkuqit është një meditim i thellë mbi dashurinë si përgjegjësi dhe jo thjesht si ndjenjë. Ai lëviz nga intimiteti i dhomës së ftohtë, te turma e bulevardit, te fëmijët e braktisur, te salla poetike dhe sërish te shiu i qetë, duke ruajtur një ton rrëfimor të sinqertë, herë-herë të brishtë, por gjithmonë etikisht të angazhuar. “E bukura që vret më shumë” është pikërisht kjo: dashuria kur mbetet vetëm simbol, poezi apo festë, pa u shndërruar në akt konkret njerëzor. Në këtë kuptim, teksti nuk është vetëm epilog, por një thirrje e heshtur për një dashuri më të drejtë, më të vetëdijshme dhe më pak të zbukuruar.

Një lexim krahasues i prozës së Iliriana Sulkuqit në “Shën dashuritë - Epilog: E bukura që vret më shumë…” mund të ndërtohet me shumë dinjitet përkrah një autoreje të njohur botërore të kësaj fushe, Marguerite Duras, veçanërisht në tekstet e saj ku dashuria, mungesa dhe kujtesa shndërrohen në përvojë ekzistenciale dhe morale, si te L’Amant, La douleur apo shkrimet e saj fragmentare mbi humbjen. Të dyja autoret e konceptojnë dashurinë, jo si ngjarje sentimentale, por si gjendje të dhimbshme të qenies, ku bukuria dhe vuajtja nuk përjashtojnë njëra-tjetrën, por bashkëjetojnë në një tension të vazhdueshëm. Tek Sulkuqi, Shën Valentini shfaqet si festë-mit, e cila zbërthehet gradualisht deri sa zhvishet nga iluzioni i saj romantik dhe përplaset me realitetin e fëmijëve të braktisur, vetmisë dhe mungesës. Te Duras, dashuria shpesh lind e dënuar, e përkohshme, e pamundur, dhe pikërisht për këtë arsye bëhet absolute dhe shkatërruese. Një pikë thelbësore takimi është raporti me vetminë. Vetmia e Iliriana Sulkuqit është e ftohtë, konkrete, trupore: shkurti, muret e akullta, trupi i mbledhur, shtëpia e zbrazët. Kjo vetmi nuk estetizohet; ajo jetohet. Edhe te Duras vetmia është fizike dhe mendore njëkohësisht, por shpesh mbështillet me heshtje, me boshllëk gjuhësor, me pauza që flasin më shumë se fjala. Në këtë kuptim, Sulkuqi është më rrëfimtare, më narrative, ndërsa Duras më e thyer, më fragmentare; por synimi është i njëjtë: të tregojnë se dashuria nuk është shpëtim automatik nga vetmia.

Një dallim domethënës që e individualizon fort Sulkuqin është dimensioni etik i dashurisë. Në tekstin e saj, dashuria vihet në provë përmes aktit konkret: marrjes së fëmijëve të braktisur për dore. Këtu dashuria nuk është kujtim apo pasion, por përgjegjësi morale. Te Duras, dashuria mbetet më shpesh një fat individual, një plagë intime që nuk shndërrohet domosdoshmërisht në veprim shoqëror. Në këtë aspekt, Sulkuqi afrohet më shumë me një humanizëm aktiv, ku ndjenja kërkon veprim, ndërsa Duras mbetet më e mbyllur në tragjiken e brendshme të individit.

Edhe figura e nënës, e pranishme në skicën “Çmimi”, krijon një tjetër urë krahasuese. Te Sulkuqi, nëna është boshti moral dhe emocional, pika rreth së cilës rrotullohet edhe suksesi, edhe frika. Çmimi për dashurinë humbet shkëlqimin e tij përballë ankthit për nënën e sëmurë. Te Duras, figura e nënës është shpesh ambivalente, herë e fortë, herë e rrënuar, por gjithmonë traumatike dhe përcaktuese. Të dyja autoret e shohin nënën si figurë themelore të formimit emocional, por Sulkuqi e trajton atë me një butësi më pajtuese, më të ngrohtë.

Në plan stilistik, Sulkuqi përdor një rrjedhë narrative të ngjeshur, poetike, por të qartë, ku metafora lind nga realiteti dhe kthehet sërish tek ai. Duras, përkundrazi, e shpërbën rrëfimin, e lë pezull, e fragmenton, duke e bërë lexuesin bashkëvuajtës në boshllëk. Megjithatë, në të dyja rastet, fjala nuk është zbukurim, por mjet për të mbajtur dhimbjen gjallë.

TABELË KRAHASUESE

Iliriana Sulkuqi – Marguerite Duras

(Analizë tematike, etike dhe stilistike)

Kategori analitike	Iliriana Sulkuqi“Shën dashuritë – Epilog: E bukura që vret më shumë…”	Marguerite Duras	Konvergjenca teorike
Paradigma e dashurisë	Dashuria konceptohet si kategori etike dhe përvojë ndërsubjektive, e verifikueshme përmes veprimit	Dashuria përkufizohet si përvojë ekzistenciale e brendshme, e karakterizuar nga pamundësia dhe humbja	Refuzim i romantizmit normativ; dashuria si përvojë jo-idilike
Diskursi i mitit romantik	Dekonstruksion i mitit festiv (Shën Valentini) përmes përballjes me realitete sociale të përjashtimit	Çmontim i narrativave romantike përmes zhgënjimit dhe fragmentimit narrativ	Demistifikim i simbolikës romantike
Ontologjia e vetmisë	Vetmia paraqitet si gjendje e mishëruar (corporeal), e lidhur me hapësirën dhe klimën emocionale	Vetmia artikulohet si boshllëk diskursiv dhe heshtje semantike	Vetmia si gjendje ontologjike e subjektit
Subjektiviteti femëror	Subjekti femëror pozicionohet si agjent etik dhe dëshmitar social	Subjekti femëror strukturohet si vetëdije introspektive dhe traumë narrative	Qendërzim i zërit femëror si autoritet narrativ
Figura e nënës	Figura e nënës funksionon si bosht moral dhe emocional që relativizon suksesin estetik	Nëna shfaqet si figurë themeluese e traumës dhe kujtesës	Nëna si strukturë formuese e ndjeshmërisë
Estetika e bukurisë	Bukuria interpretohet si kategori ambivalente, potencialisht destabilizuese etikisht	Bukuria shfaqet si e përkohshme dhe shkatërruese	Bukuria si faktor tensioni, jo harmonie
Raporti ndjenjë–veprim	Ndjenja legjitimohet përmes veprimit konkret dhe solidaritetit social	Ndjenja mbetet kryesisht në sferën e përjetimit të brendshëm	Problematizim i autenticitetit emocional
Funksioni i shkrimit	Shkrimi funksionon si akt dëshmie, përgjegjësie dhe ndërhyrjeje etike	Shkrimi shërben si mekanizëm përballjeje me traumën	Shkrimi si praktikë ekzistenciale
Struktura narrative	Rrëfim linear me densitet poetik dhe ndërthurje autobiografike	Strukturë fragmentare, eliptike, anti-lineare	Refuzim i narrativës klasike
Tonaliteti diskursiv	Ton intim, empatik, me orientim humanist	Ton minimalist, i ftohtë, distancues	Intimitet pa sentimentalizëm

Nga perspektiva e kritikës letrare krahasuese, Iliriana Sulkuqi dhe Marguerite Duras ndajnë një vizion të përbashkët mbi dashurinë si përvojë problematike dhe jo-normative. Megjithatë, dallimi qëndron në orientimin e diskursit, Sulkuqi e zhvendos dashurinë drejt etikës së veprimit dhe solidaritetit social, ndërsa Duras e mban atë brenda kufijve të tragjikes ekzistenciale dhe introspektive. Ky dallim e pozicionon Sulkuqin në një linjë humaniste aktive, ndërsa Duras në një paradigmë të theksuar ekzistenciale.

Dua të theksoj, se Iliriana Sulkuqi dhe Marguerite Duras takohen në idenë se e bukura është e rrezikshme, sepse nuk premton lumturi, por vetëdije. Por aty ku Duras e sheh dashurinë si një fatalitet intim, Sulkuqi e shndërron atë në një provë shoqërore dhe morale. Pikërisht këtu qëndron origjinaliteti i Sulkuqit, se ajo e nxjerr dashurinë nga miti dhe poezia e pastër, për ta vendosur në terrenin e përgjegjësisë njerëzore, aty ku bukuria nuk mjafton, nëse nuk shndërrohet në akt.

 _________

ILIRIANA SULKUQI

Brooklyn   29 janar 2006

                        Shën dashuritë

- Epilog -

                        E BUKURA QË VRET MË SHUMË…

Të gjitha festat janë të bukura. Kanë të veçantën e vet, domethënien, tisin e virgjër të lindjes së tyre. Por , ashtu si mëngjesi vjen para mesditës, si fjala vjen më parë se një këngë, si nëna para kujtdo në botë, edhe një festë mund të jetë në krye të të tjerave, si princeshë e pakurorëzuar.

            Shën Valentini, më e ndjeshmja, më e prekshmja, më e dhimbshmja…

 Se ç’ka një gjë biblike brenda vetes kjo festë!  Ndoshta, ngaqë i afron njerëzit më shumë me veten e tyre, ndoshta i bën ata  të kujtojnë Atë , që çdo sekondë e kanë pranë dhe nuk kanë sy e veshë ta shohin e ta dëgjojnë. Se ç’ka një pushtet të çuditshëm kjo festë! I bën të gjithë , të mirë e të liq, të mençur dhe të marrë, të pasur e të varfër, të vdekur e të gjallë - të jenë të barabartë, të paktën, para një dite-mit- SHën DASHURISE…

1.      ME  TE  BRAKTISURIT…

Dija vetëm se ishte muaji shkurt. Se kishim disa ditë që kishim hyrë në ditët e tij të ftohta deri në ngrirje. Se kisha ditë që vishja dy palë çorape e dy-tri bluza njera mbi tjetrën. Se kisha net që s’më ngrohte         as velenca e dërstilur, as kaloriferi. Se kishte net që po më rrëgjohej trupi, duke mbajtur këmbët mbledhur, aq sa gjunjët më ciknin në mesin e barkut. Kaq dija. Aha, harrova të them që isha vetëm, fare vetëm, në shtëpinë apo strehën me qera, ku muret më të akullta se akulli dhe shtretët bosh të pjesëtarëve të familjes, mërguar larg edhe vetë vetes, m’i shkurtonin orët më shumë se shkurti ditët e veta,. Shkurt kaq dija. Nuk dija se ç’ditë e çdatë ishte…

            Një zile telefoni. Më pas një mesazh. Përsëri një “cërrrr…”, sërish një tjetër…

            Mesazhe dhe urime nga larg dhe afër. Më uronin një datë-ditë të Shenjti. Kërkova falje te Zoti e te dita e Shën-it. Kërkova falje te gjysma e vetes sime tepër të kujdesëshme dhe shava gjysmën tjetër të ngrirë.

Nxitimthi u vesha., ashtu, siç vishesha njëherë e një kohë për “alarm luftarak”, ashtu siç ngrihesha vetëtimë, kur dëgjoja një kollë të lehtë të fëmijëve të mi,; më pas rënkimin e herë pas hershëm të nënës dhe sot për fëmijët e vajzës, që edhe pa u kollitur, më lenë pa gjumë…

Dola. Era e ngrirë e shkurtit më shkundi nga harresa dhe më freskoi pak sytë, djegur nga lotët pa kthim të natës...

            Thuajse somnambul u ndodha në pikë-vend-takimin e një, jo, dy telefonatave…

            Në pikëtakimin e parë m’u dhurua një libër dhe një hark degëze prej një luleje disi të veçantë, e cila me muaj të tëra nuk  u zverdh që nuk u zverdh…Librin, o Zot, e lexova brenda natës, me një të mijtën e frymëmarrjes, duke nxjerrë këmbët herë pas here nga velenca, duke i shtrirë deri te personazhet e tij…

            Në vendtakimin e dytë. Me miken time kolege apo sivajzën time.  Me mesazhieren e parë të asaj dite të shenjtë.

            Një përqafim i urimtë…Një çaj, një birrë; përkujdesje e përkushtim, gjithsesi për të më plotësuar të munguarit…

            Para syve tona ( bar-kafeja ishte ndanë bulevardit kryesor të kryeqytetit), buqeta-buqeta lulë-viznin njerëzit. Të gjitha moshat. Në të njejtin drejtim…Drejt një gjelbërimi pranë kaltërsisë së liqenit artificial…

            -Ku do të shkosh sot?- më pyti mikesha teksa isha përhumbur nga bulevardi.

            -Nuk e di.

-Eja me mua!..

Jo, jo…Po ti?

            -Do të dal me familjen. Eh, ditë feste!…

-Festë? Ç’festë, moj zemra ime!...

            U përqafuam dhe u ndamë duke marrë dashurinë e monologun e njera – tjetrës.

Pa bërë akoma dy hapa në drejtim të kundërt me sivajzën time, pa kuptuar ende “Festën“ e kësaj turme që mbushte bulevardin, që  ngjante më shumë  me një ditë karnavalesh, marrëzia e marrëzisë sime më çoi drejt shenjtërisë njerëzore.

Nuk kisha ecur ndonjëherë me hap aq të sigurt, sa ato pak minuta, drejt një ndërtese të vogël e të madhe, me një emër simbol, të dukshëm: “Shtëpia e fëmijëve…”

-Erdha të marr disa fëmijë…Për shetitje. Disa nga ato të braktisurit nga dashuria…

-(???!!!) Njihni ndonjë?

-Po. Të gjithë. Po sot do të marr disa, nga ato më të rriturit këtu.

-…?!

U futa mes tyre. Si ato. Po aq e vogël, po aq e pafajshme, por shumë fajtore për brezat para meje, baraz-meje.

 Sakaq nxitonim hapat drejt vorbullës marramendëse të turmës, në të njejtin drejtim.

Fluturoja me krahë të prerë.

Cicërima. Vetëm cicërima. Jo nga zogjtë, jo. (Ato kushedi në ç’pyllë të bukur Myzyri-an këndonin sinfoninë e tyre të parajsës…).Cicërima celularësh…Nga larg, nga afër…Nga zemra e shpirtra. Kor “Nabukodonosov”( Ngrihuni ju, o të dashuruar…)

Të gjithë me fëmijë për dore, me burrin apo gruan në krah, me prindër apo teze, halla, nipër stërnipër…, duke mezimbajtur çanta ( sigurisht nga rëndesa e ushqimeve, piknik hesapi). Njera dorë u ngrinte në vesh duke shtrënguar celularin…

Edhe unë i shtrëngoja duart fort, fort, me doçkat e fëmijëve dashurorë, me të pafatët e me engjëllorët…

-1 Maji është sot, teta?- më zgjoi nga marramendja Genti, duke më tundur dorën…

Nuk u trondita. Madje edhe vetë e kisha humbur nocionin kohë.

Jo, jo Genti…Është shkurt. 14 Shkurt. Festë nga më të bukurat, ja ashtu, si Maji, si Shën Maji. (Këtë të fundit e thashë nëpër dhëmbë, si për t’ia thënë më shumë vetes…)

Akoma më e vogël, m’u duk vetja para këtij fëmije…Vërtetë. Po 14 Shkurti?… Po Shën Dashuria?…Mos është në drejtim të paditur, andej nga vinin sinjale celularësh?!..

Festë-arnë, festë e padeshifruar…

Putha shën- fëmijët dhe dënova lotët në kasën e shpirtit tim.

2.                     Ç M I M I

Ishim atje, në qytetin që, njëherë e një kohë, ia kishim zili gjithçka: Rrugët dhe ulicat e pastra e të lagura, a thua vesa e gjithë hapësirës qiellore binte natë e ditë veç atje; mollët  starking e dardhat që, me një të kafshuar, të mbushnin gojën gjithë lëng; birrën, konjakun dhe glikotë, petanikun dhe turshitë, siodomos, piperkat e mbushura me gjizë….Ca më shumë, vajzat e bukura e të guximshme që shetisnin në bulevard “pa lejen e mamasë”. Ishim atje, ku njerëzia këndonte serenata (të kish mundësi edhe në raste vdekjesh do ta vazhdonin ritin e tyre magjik). Pra -atje, ku dashuria ndjehej, këndohej dhe bëhej. Madje atje kam fshehur puthjen time të parë, në cepin e një kishe të vjetër dhe shumë të dëgjuar, nga më të mëdhatë, por që në kohën time, ishte kthyer në një depo grumbullimi…

            Ishin ditët poetike ballkanike, që sofrën e magjisë së poezisë e kishin shtruar pikërisht në qytetin e dashurive.

            Rigonte shi…

Për dreq, nuk hyja në  valë me nënën time. E kisha lënë sëmurë. Ah, këta celularët!…Ku ta dija, se pikërisht atë ditë AMC-ja kishte ndërruar prefiksin e saj.

            Me ec-e-jaket nëpër verandën e hotelit, formoja papushim numurin…Dëgjoheshin tinguj muzike ngjizur me vargje. Veprimtaria ishte në kulmin e saj. Doemos , nata e fundit, ndaheshin çmimet.

            “O Zot, nëna ime nuk do të flerë sonte nga meraku…” Futa dorën instiktivisht në xhepin e pantallonave, si për t’u mbajtur te vetja ime. U kujtova që isha akoma me xhinse. Eh, punë e madhe, vetëm të flas në telefon! Ndeza një cigare dhe nxirrja tymin duke ngritur fytyrën lart. Asnjëherë nuk më kishte përkëdhelur aq mrekullisht shiu…

-Ç’bën këtu, eja shpejt brenda! Të doli emri…

As rrufeja nuk do të më kishte goditur aq  shpejt, sa fjalët e shokut tim poet…

E hutuar (ç’them), krejt e shushatur, si një pulë që ka harruar kotecin e saj dhe budallçka, nuk di të gjejë as strehëz për t’u mbrojtur nga shiu, hyj në sallë. Dridhesha e tëra. Nuk e di përse. Vetëm nga shiu i imët dhe i butë, jam e sigurt që jo.(Kur ke dalë nga deti i shkumëzuar ç’do të të bëjë më tepër shiu?…)

Duke harruar pamjen time të jashtme ( ku të gjithë , si vetë poezia, shkëlqenin edhe  në metaforën e veshjes…), sipas shenjave që më bëjnë, shkoj në krye të sallës…(Nuk kanë faj nganjëherë që ne poetëve na bëjnë të çmendur…).

-Urime për çmimin…Keni gjë për të thënë…?

Salla poetike apo e poetëve, brenda sekondës m’u rrotullua si Toka rreth Diellit, ose si unë rreth nënës sime…

            Recitova aty për aty një poezi të shkurtër, fare të shkurtër, sa një belbëzim,si vetë jeta, sa vetë sekondat e befasisë…

            Përsëri jashtë…Përsëri pak shi…Përsëri nuk u lidha me nënën…

            Diploma e çmimit, për krijimtarinë më të bukur për dashurinë,  dridhej nëpër duar, si gjethëzë e njomë pranvere…

            Brenda, të gjithë kishin filluar të këndonin një nga serenatat më të bukura…”Ilaçet nuk më bëjnë gjë,/ s’më shërojnë plagët-ë…”