Fatmir Terziu: Maksim Gorki përballë pushtetit...

Maksim Gorki përballë pushtetit: tragjedia e një ndërgjegjeje që u dorëzua gradualisht

Një analizë letrare dhe filozofike mbi shkrimin e Prof. Dr. Eshref Ymerit, “Kompromisi i Maksim Gorkit me ndërgjegjen e vet”

Sipas esesë profesionale të Prof Dr Eshref Ymerit, mësojmë se, shkrimtari Maksim Gorki, shkrimtar rus dhe sovjetik, është një prej këtyre figurave, jeta e të cilave nuk mund të kuptohet vetëm përmes veprave që kanë lënë pas, sepse, në një mënyrë të veçantë, vetë ekzistenca e tyre shndërrohet në një tekst të dytë, po aq të rëndësishëm, ku përplasen talenti, ndërgjegjja, bindjet, frika dhe tundimi i pushtetit. Jeta e tij, e përshkuar nga varfëria, vuajtja, etja për dije dhe një ngjitje e jashtëzakonshme drejt majave të letërsisë, përmban një paradoks që vazhdon të shqetësojë jo vetëm studiuesit e letërsisë ruse, por këdo që kërkon të kuptojë marrëdhënien e ndërlikuar ndërmjet intelektualit dhe pushtetit. Pikërisht këtë paradoks sjell në vëmendje Prof. Dr. Eshref Ymeri në esenë e tij “Kompromisi i Maksim Gorkit me ndërgjegjen e vet”, një shkrim që e tejkalon kufirin e një portreti biografik dhe shndërrohet në një reflektim të thellë mbi përgjegjësinë morale të krijuesit përballë historisë.

Merita e parë e këtij shkrimi qëndron në mënyrën se si autori e ndërton figurën e Gorkit, duke mos e paraqitur atë si një simbol të ngrirë të letërsisë sovjetike, por si një qenie njerëzore të mbushur me kundërthënie, të formuar nga plagët e fëmijërisë dhe të sprovuar nga rrethanat e një shekulli që e vendosi individin përballë mekanizmave gjithnjë e më të pamëshirshëm të pushtetit. Fëmijëria e tij, humbja e të atit, dhuna e gjyshit, dhembshuria e gjyshes dhe përvoja e hershme e varfërisë nuk janë thjesht episode të një biografie të vështirë. Ato përbëjnë themelet psikologjike të një shkrimtari që do ta njihte jetën në thellësinë e saj më të ashpër dhe do t'u jepte zë atyre që shoqëria i kishte lënë në heshtje. Në këtë pikë, analiza e Ymerit na ndihmon të kuptojmë se madhështia letrare e Gorkit nuk lindi nga privilegji i dijes së institucionalizuar, por nga përplasja e drejtpërdrejtë me realitetin, nga përvoja e një njeriu që e kishte fituar universitetin e vet në rrugë, në punishte, në anije dhe në udhëtimet e gjata nëpër Rusi.

Megjithatë, ajo që e bën këtë portret veçanërisht domethënës është kalimi nga Gorki si shkrimtar i të përvuajturve te Gorki si njeri i përfshirë në mekanizmin politik që, në fund, do të shkatërronte vetë idealet e tij. Këtu qëndron nyja e vërtetë e esesë. Shkrimtari që kishte përshkruar me aq forcë dinjitetin e njeriut të varfër, që kishte denoncuar padrejtësinë dhe kishte besuar në ripërtëritjen e jetës përmes ndryshimit shoqëror, u gjend përballë një revolucioni që nuk solli lirinë e pritur, por një formë të re nënshtrimi. Kundërshtimi i tij ndaj Revolucionit të Tetorit, përmes gazetës “Jeta e re” dhe artikujve “Mendime jo në kohën e duhur”, dëshmon se Gorki nuk ishte që në fillim një zë i nënshtruar i pushtetit bolshevik. Përkundrazi, ai e pa me shqetësim shndërrimin e revolucionit në një mekanizëm dhune dhe e shprehu publikisht mosbesimin ndaj atyre që pretendonin se po ndërtonin një shoqëri të re. Por tragjedia e tij fillon pikërisht aty ku mbaron guximi i kundërshtimit dhe nis bindja se e keqja mund të korrigjohet nga brenda.

Në këtë kuptim, shkrimi i Prof. Dr. Eshref Ymerit e trajton kompromisin jo si një akt të vetëm tradhtie, por si një proces të ngadaltë, të ndërtuar mbi lëshime të vogla, të cilat, të marra veçmas, mund të duken të justifikueshme, por që, në tërësinë e tyre, e çojnë njeriun drejt humbjes së vetvetes. Kjo është një nga idetë më të fuqishme të esesë, sepse e zhvendos vëmendjen nga gjykimi i thjeshtë moral te mekanizmi psikologjik dhe shoqëror i nënshtrimit. Gorki nuk e braktisi ndërgjegjen e vet brenda një dite. Ai u përpoq të shpëtonte njerëz, të ndërhynte për të burgosurit, të mbronte intelektualët nga uria dhe të ruante një hapësirë veprimi për letërsinë. Këto përpjekje ishin reale dhe nuk mund të fshihen nga historia e tij. Por pikërisht këtu qëndron drama: ndërsa ai besonte se po e përdorte afërsinë me pushtetin për të mbrojtur njeriun, pushteti po e përdorte emrin e tij për të mbrojtur veten nga gjykimi i historisë.

Rasti i vizitës në kampin e Sollovjeckut përbën pikën më tronditëse të kësaj përplasjeje. Sipas dëshmive të sjella në materialin e Ymerit, Gorki u përball me një realitet që nuk përputhej me tablonë e përgatitur për të. Rrëfimi i djaloshit të internuar, i cili i kërkoi të dëgjonte të vërtetën larg syve të shoqëruesve, e vendos shkrimtarin përballë një prove që nuk mund të kapërcehej me justifikime të zakonshme. Në atë çast, përplasja nuk ishte më ndërmjet dy ideologjive, por ndërmjet së vërtetës së përjetuar dhe së vërtetës së shpallur nga pushteti. Heshtja që pasoi dhe përshkrimi i kampit në terma lavdërues përbëjnë një nga episodet më të rënda të biografisë së tij, sepse shënojnë çastin kur njeriu që kishte shkruar për dinjitetin e të përvuajturve nuk arriti të fliste në emër të atyre që po vuanin përpara syve të tij.

Megjithatë, analiza e Ymerit nuk e redukton këtë heshtje në një shpjegim të vetëm. Frika për jetën e vet dhe të familjes, bindja se dhuna mund të ishte një çmim i përkohshëm për një të ardhme më të mirë, si dhe një mosbesim i hershëm ndaj njeriut konkret, të cilin Gorki mund ta shihte si material për t'u edukuar e transformuar, paraqiten si mundësi që mund të kenë vepruar njëkohësisht. Kjo qasje i jep shkrimit një dimension më të thellë analitik, sepse nuk e trajton figurën historike si një objekt të thjeshtë dënimi, por përpiqet të depërtojë në mekanizmin e brendshëm të vendimeve të saj. Pikërisht këtu lind një nga pyetjet më të rëndësishme të esesë: a mund të mbetet humanizmi një vlerë e vërtetë kur njeriu fillon të justifikojë vuajtjen e individit në emër të një ideali abstrakt?

Kjo pyetje merr një domethënie të veçantë kur shkrimi ndalet te marrëdhënia e Gorkit me Stalinin. Në këtë fazë, shkrimtari nuk është më vetëm një intelektual që përpiqet të ndikojë në zhvillimet politike, por shndërrohet në një figurë simbolike, vlera publike e së cilës është shumë më e madhe se liria e tij reale. Nderimet, vilat, privilegjet, botimet me tirazhe të jashtëzakonshme dhe emërtimet e qyteteve e institucioneve me emrin e tij krijojnë pamjen e një triumfi të pakufishëm. Por, pas kësaj fasade, autori zbulon një realitet tjetër: izolimin, kontrollin e korrespondencës, filtrimin e informacionit, kufizimin e lëvizjes dhe shndërrimin e shtëpisë së shkrimtarit në një hapësirë ku pushteti mbikëqyrte edhe mendimin e tij. Kështu, nderimi publik shndërrohet në një formë të sofistikuar robërie, ndërsa lavdia humbet kuptimin e saj kur nuk shoqërohet me lirinë për të thënë të vërtetën.

Në këtë pikë, titulli i esesë fiton gjithë peshën e vet filozofike. Kompromisi me ndërgjegjen nuk është vetëm një marrëveshje e individit me një pushtet të caktuar, por një proces në të cilin njeriu, duke besuar se ruan mundësinë për të vepruar, përfundon duke humbur aftësinë për të kundërshtuar. Gorki dëshironte të ishte mbrojtës i shkrimtarëve dhe i intelektualëve, por institucioni që ndihmoi të krijohej për organizimin e jetës letrare sovjetike u bë gjithashtu një instrument kontrolli mbi krijimtarinë. Ai synonte të ndërtonte një strehë kundër varfërisë dhe përndjekjes, por kjo strehë u shndërrua në një strukturë që e lidhte shkrimtarin me vullnetin e shtetit. Këtu qëndron një nga mësimet më të rëndësishme të këtij portreti: kur liria e krijuesit zëvendësohet me privilegjin e dhënë nga pushteti, letërsia rrezikon të humbasë pikërisht atë që e bën të domosdoshme për shoqërinë, aftësinë për të dëshmuar të vërtetën edhe kur ajo është e pakëndshme.

Një tjetër vlerë e shkrimit është trajtimi i vdekjes së Gorkit, e cila, ndonëse e rrethuar nga dyshime historike, nuk përdoret si një përfundim i nxituar për të ndërtuar një akuzë të pambështetur. Autori sjell në vëmendje se dokumentet mjekësore të shqyrtuara më vonë paraqesin një vdekje natyrale, të shkaktuar nga gjendja e rënduar shëndetësore dhe pneumonia, ndërsa akuzat për helmim nuk kanë gjetur prova përfundimtare. Ky dallim ndërmjet dyshimit dhe faktit është thelbësor për një lexim serioz historik. Por, përtej shkakut të drejtpërdrejtë të vdekjes, mbetet një e vërtetë më e gjerë: Gorki jetoi në një sistem ku pushteti kishte krijuar një klimë të tillë frike, saqë edhe vdekja natyrale e një figure madhore mund të interpretohej si rezultat i një ndërhyrjeje të fshehtë. Kjo atmosferë është, në vetvete, një dëshmi e rëndë për natyrën e marrëdhënies së tij me pushtetin që kishte ndihmuar të legjitimohej.

Në përfundim, eseja e Prof. Dr. Eshref Ymerit na fton ta lexojmë Maksim Gorkin përtej madhështisë së emrit dhe përtej kufijve të një gjykimi të zakonshëm historik. Ajo nuk e mohon talentin e tij, nuk e fshin kontributin e tij në letërsinë ruse dhe as nuk i shpërfill përpjekjet e tij për të ndihmuar njerëzit që vuanin. Përkundrazi, pikërisht duke i njohur këto vlera, e bën më të rëndë pyetjen mbi përgjegjësinë e shkrimtarit kur ai përballet me një pushtet që kërkon jo vetëm bindjen, por edhe heshtjen e tij. Gorki mbetet një figurë tragjike, sepse ai nuk e humbi vetëm lirinë personale, por, në çastet më vendimtare, edhe të drejtën për të qenë besnik ndaj së vërtetës që kishte mbrojtur me penën e vet.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron forca më e madhe e këtij shkrimi: ai nuk na kërkon të gjykojmë vetëm një shkrimtar rus të shekullit XX, por të reflektojmë mbi fatin e çdo intelektuali që e sheh veten përballë tundimit për të shkëmbyer të vërtetën me ndikimin, lirinë me privilegjin dhe ndërgjegjen me sigurinë e përkohshme. Sepse historia e Gorkit dëshmon se pushteti mund ta nderojë një shkrimtar, mund t'ia ngrejë emrin në piedestal, mund t'i japë vila, tituj dhe përjetësi në monumente, por, nëse ia merr të drejtën për të kundërshtuar, e ka shndërruar lavdinë e tij në një formë tjetër heshtjeje. Një shkrimtar mund të mbijetojë pa pasuri, pa famë dhe madje pa atdhe, por kur humbet të drejtën për të thënë të vërtetën, ai fillon të humbasë vetveten shumë përpara se të mbyllë sytë përgjithmonë.