Fatmir Terziu: Kur shoqëria ka frikë nga poezia, ajo në fakt ka frikë nga liria

Pano Taçi dhe Oscar Wilde, kur shoqëria ka frikë nga poezia, ajo në fakt ka frikë nga liria

Pano Taçi dhe Oscar Wilde, të ndarë nga gjeografia, epoka dhe sistemi politik, takohen në një pikë thelbësore të historisë së letërsisë dhe të ndërgjegjes njerëzore. Poezia si akt lirie që përplaset me moralin borgjez dhe pushtetin komunist represiv. Krahasimi mes tyre nuk është formal, por substancial, sepse në të dy rastet fjala poetike u konsiderua krim, ndërsa estetika dhe ndjenja u shpallën rrezik shoqëror.

Poezia e Pano Taçit, ashtu si ajo e Oscar Wilde-it, u lexua jo si art, por si provokim, jo si shprehje e ndjenjës njerëzore, por si shkelje e normave të imponuara. Në këtë kuptim, biografia e tyre letrare dhe jetësore shndërrohet në një dokument të dhunës që morali borgjez dhe komunisto-ideologjik ushtron mbi individin krijues. Pano Taçi, i lindur në Gjirokastrën e gurtë më 1929, u formua herët në një mjedis ku kultura, nacionalizmi dhe fryma intelektuale ishin të pranishme, falë figurës së Basho Thomait, kujdestarit të tij, dhe rrethit intelektual të Tiranës së viteve ’40. Që në bankat e shkollës, poezia për Panon nuk ishte ushtrim formal, por përvojë intime dhe estetike, një akt ndjenje i drejtpërdrejtë.

Pikërisht ky autenticitet e bëri poezinë e tij të rrezikshme për regjimin që po konsolidohej. Një poezi dashurie, kushtuar një shoqeje klase, mjaftoi që ai të damkosej si “dekadent” dhe bartës i “dashurisë borgjeze”, një terminologji ideologjike që shërbente për të ndëshkuar çdo shfaqje individualizmi dhe emocioni jashtë skemës kolektive. Përjashtimi nga shkolla, ndjekja, burgosja dhe internimi nuk ishin reagime ndaj një akti real armiqësor, por ndaj vetë idesë së poezisë si hapësirë e lirë. Naiviteti adoleshent i Panos, kur shprehu dëshirën për t’u arratisur drejt Greqisë e më tej në Amerikë, u shndërrua në pretekst fatal për një regjim që kishte nevojë për shembuj ndëshkimi. Kështu, poezia e tij u bë fillesa e një kalvari 24-vjeçar burgjesh, internimesh dhe përjashtimesh, duke e kthyer poetin në martir të fjalës së lirë.

Në anën tjetër të Evropës, Oscar Wilde, në fund të shekullit XIX, përballej me një moral borgjez po aq represiv, edhe pse i maskuar me ligj dhe hipokrizi viktoriane. Wilde ishte figura emblematike e esteticizmit dhe dekadencës, një lëvizje që shpallte artin si vlerë më vete, të çliruar nga morali utilitar dhe normat shoqërore. “Portreti i Dorian Gray”-t ishte një sfidë e hapur ndaj moralit borgjez, sepse ekspozonte hipokrizinë e tij dhe nxirrte në pah konfliktin mes bukurisë, dëshirës dhe rregullit shoqëror.

Ashtu si në rastin e Panos, edhe te Wilde, shoqëria nuk e dënoi drejtpërdrejt veprën, por autorin, jetën e tij private, ndjenjat e tij, identitetin e tij. Marrëdhënia me Lord Alfred Douglas u shndërrua në armë juridike për ta rrëzuar publikisht dhe për ta dënuar si shembull negativ. Burgosja e Wilde-it për “sjellje të turpshme” ishte, në thelb, ndëshkim i estetikës së tij dhe i refuzimit për t’iu bindur moralit borgjez.

Përvoja e burgut, si te Wilde ashtu edhe te Pano Taçi, nuk e shoi poezinë, por e thelloi atë. “Balada e Burgut të Readingut” është dëshmi se dhimbja dhe poshtërimi mund të shndërrohen në art të madh, ashtu si poezia e Panos, e shkruar shpesh në kushte çnjerëzore, mbart një ndjeshmëri të rrallë dhe një ironi të heshtur ndaj pushtetit. Të dy poetët u dënuan jo sepse ishin kriminelë, por sepse refuzuan të ishin konformistë.

Morali borgjez, qoftë ai viktorian apo ai komunisto-socialist, nuk e duron dot individualizmin estetik dhe lirinë e ndjenjës, sepse ato e zhveshin pushtetin nga autoriteti i rremë. Ndryshimi mes tyre qëndron vetëm në formën e represionit, Wilde u shkatërrua nga ligji dhe opinioni publik i një shoqërie borgjeze hipokrite, ndërsa Pano Taçi u thërrmua nga një diktaturë ideologjike që e barazoi poezinë me armiqësinë politike. Por rezultati ishte i njëjtë, burg, mërgim i brendshëm, varfëri dhe një jetë e shënjuar nga dhuna simbolike dhe fizike.

Krahasimi mes Panos dhe Wilde-it na lejon të kuptojmë se poezia dekadente nuk është thjesht një stil, por një qëndrim etik kundër çdo morali të imponuar. Ajo është mbrojtje e së drejtës për ndjenjë, bukuri dhe individualitet. Në këtë dritë, Pano Taçi nuk është thjesht një poet shqiptar i persekutuar, por pjesë e një tradite universale të shkrimtarëve që paguan shtrenjtë për guximin për të qenë vetvetja. Ashtu si Oscar Wilde, ai dëshmon se kur shoqëria ka frikë nga poezia, ajo në fakt ka frikë nga liria.