Fatmir Terziu: Kur dashuria vjen nga larg, por historia vjen nga afër

Kur dashuria vjen nga larg, por historia vjen nga afër

Fragmenti “Vajza angleze Meri”, shkëputur nga romani në dorëshkrim “Dashuria erdhi nga larg”, i autores Meri Lalaj ka një filozofi më vete. Qasja e shkëputur është një tekst me një ngarkesë të veçantë emocionale. Aq sa edhe historike dhe njerëzore, ku një histori dashurie ndërmjet një vajze angleze dhe një shqiptari shndërrohet gradualisht në një rrëfim për fatin e njeriut përballë historisë, përplasjen e kulturave, idealin e kthimit në Atdhe dhe tragjedinë e një kohe kur jeta njerëzore mund të shndërrohej në mjet frikësimi kolektiv.

Në dukje, rrëfimi nis si një histori e bukur dashurie. Meri, vajza angleze, përjeton emocionin e një njohjeje të pazakontë me Rizain, një djalosh shqiptar që vjen nga një botë e largët dhe për të cilin ajo fillimisht di shumë pak. Por pikërisht kjo largësi e bën figurën e tij më tërheqëse. Shqipëria, për Merit, nuk është ende një vend i njohur gjeografikisht apo historikisht; ajo është një vend që merr formë përmes fjalëve të Rizait, përmes mënyrës se si ai e përshkruan, si një vend me diell dhe qiell të kaltër.

Kështu, Shqipëria hyn në ndërgjegjen e Merit jo përmes hartës, por përmes dashurisë. Fjalia e parë shqipe që Rizai i mëson është “Të dua shumë!”, dhe kjo fjali bëhet njëkohësisht shenjë e dashurisë së tyre dhe një urë e parë midis dy gjuhëve, dy kulturave dhe dy botëve.

Që në këtë hyrje, autori përdor natyrën si një pasqyrë të gjendjes së brendshme të personazhit. Qielli i hirtë, deti që është bërë njësh me qiellin dhe mungesa e vijës së horizontit krijojnë një atmosferë të paqartë, sikur bota të ketë humbur kufijtë e saj. Mirëpo Meri beson se pas reve ndodhet dielli dhe dëshiron të fluturojë drejt tij. Ky diell mund të lexohet edhe si simbol i shpresës, i dashurisë dhe i një të ardhmeje që ajo ende nuk e di se do të jetë e brishtë. Në këtë mënyrë, natyra nuk shërben thjesht si dekor i rrëfimit, por si një gjendje shpirtërore që parapërgatit lexuesin për kontrastin e madh midis dritës së dashurisë dhe errësirës së historisë.

Rizai ndërtohet si një personazh që jeton mes disa botëve. Ai ka lindur në Stamboll, vjen nga familja e Alizotëve, është arsimuar në “Robert College” dhe në Shkollën Teknike “Harry Fultz”, ndërsa më pas përgatitet për studime në Angli. Në përshkrimin e tij ndihet krenaria për familjen, për prejardhjen dhe për formimin intelektual. Ai nuk paraqitet si një emigrant që largohet për të harruar vendin e vet, por si një i ri që shkon në Perëndim për t’u formuar dhe për t’u kthyer. Pikërisht këtu qëndron një nga shtyllat më të rëndësishme të karakterit të tij: ai e sheh dijen si një detyrim ndaj Atdheut. Udhëtimi i tij drejt Anglisë në vitin 1929 është një udhëtim jo vetëm fizik, por edhe kulturor. Rruga nga Tirana në Durrës, nga Durrësi në Bari, përmes Europës dhe më tej drejt Londrës e Cornwall-it, krijon një panoramë të një bote që po ndryshon me shpejtësi. Për Rizain, makinat e shumta, telefoni, trenat dhe jeta moderne britanike janë pjesë e një realiteti të ri, por ai nuk e humb lidhjen me Shqipërinë.

Madje, largësia nga familja e bën lidhjen e tij me Atdheun edhe më të fortë. Ai i shkruan letra të gjata familjes, ndërsa babai i përgjigjet rregullisht. Kjo marrëdhënie epistolare është një nga elementet më njerëzore të fragmentit, sepse përmes letrave distanca kthehet në afërsi. Rizai është larg fizikisht, por shpirtërisht vazhdon të jetojë me familjen dhe me detyrimin që i ka vënë vetes. Ai mëson me ngulm, sepse i ka premtuar të atit se do të bëhet një inxhinier i zoti për Shqipërinë. Kjo e bën tragjedinë e tij të ardhshme edhe më të rëndë: ai nuk kthehet në Shqipëri për interes personal, por për t’i shërbyer vendit.

Kur përfundon studimet, Rizai kthehet dhe emërohet inxhinier i shfrytëzimit të naftës në Kuçovë. Kthimi i tij është një moment përmbushjeje, sepse ëndrra e djaloshit që ishte nisur drejt Anglisë fillon të marrë formë. Por pikërisht këtu nis kthesa tragjike e rrëfimit. Jeta e tij dhe e familjes së tij do të përfshihen në një realitet politik që e ndryshon rrënjësisht kuptimin e ekzistencës. Nga kjo pikë, romani nuk mbetet më vetëm një histori dashurie. Ai shndërrohet në një rrëfim për përplasjen e individit me mekanizmin e dhunës politike.

Një nga zgjedhjet më të goditura narrative është kalimi nga figura e Rizait te figura e fëmijës Kostandin. Kostandini është vetëm dymbëdhjetë vjeç, jeton në një familje të varfër naftëtarësh dhe, pavarësisht vështirësive, e sheh jetën me sytë e një fëmije. Ai shkon në shkollë me gëzimin e moshës, me librat në një qese prej doku, me mendimin për Katerinën dhe me atë lloj lumturie të vogël që mund të ketë vetëm një fëmijë. Por kjo botë e pafajshme thyhet në mënyrë brutale kur ai sheh një njeri të varur në pemë. Kontrasti është i jashtëzakonshëm: pak çaste më parë ai mendonte për shkollën, për shoqen e tij dhe për këngën që do të këndonte; tani përballë tij qëndron vdekja. Kjo është mënyra se si autori e bën dhunën politike të depërtojë në psikologjinë e fëmijës. Kostandini nuk ka nevojë të kuptojë ideologjinë apo mekanizmat e pushtetit për të kuptuar se diçka e tmerrshme ka ndodhur.

Pema ku është varur Rizai merr në këtë moment një kuptim të veçantë simbolik. Ajo është e njëjta hapësirë ku fëmijët hidhnin litarin për t’u kolovitur. Pra, një vend i lojës shndërrohet në një vend vdekjeje. Litari i lojës bëhet litari i ekzekutimit. Kjo është ndoshta një nga figurat më të forta të fragmentit, sepse tregon se dhuna nuk kufizohet vetëm te viktima; ajo pushton edhe kujtesën e fëmijëve, hapësirat e tyre të lojës dhe mënyrën se si ata do ta perceptojnë botën. Për Kostandinin, ajo pemë nuk do të jetë më kurrë thjesht një pemë. Ajo do të mbetet vendi ku pa për herë të parë një njeri të vdekur.

Në këtë pikë, identiteti i Rizait bëhet edhe më tragjik. Ai kishte shkuar në Angli për të mësuar dhe ishte kthyer në Shqipëri për të punuar. Ai kishte parë një botë tjetër, një botë ku arsimi, teknika dhe zhvillimi përfaqësonin të ardhmen, ndërsa në vendin e tij përfundon i lidhur, i torturuar dhe i çuar drejt ekzekutimit. Tragjedia e tij është edhe një ironi e madhe historike: njeriu që ishte përgatitur për të ndërtuar dhe zhvilluar vendin, përfundon i përdorur si objekt terrori nga një pushtet që kërkon të sundojë përmes frikës.

Veçanërisht tronditës është momenti kur Rizai kupton se ekzekutimi do të bëhet pikërisht në Kuçovë, vendin ku kishte punuar dhe ku e kishin dashur njerëzit. Ai e kupton se qëllimi nuk është vetëm ta vrasin, por ta përdorin vdekjen e tij si paralajmërim për të tjerët. Këtu vdekja shndërrohet në një akt publik të pushtetit. Trupi i viktimës bëhet mesazh. Ekzekutimi bëhet spektakël frike. Dhe frika synon të depërtojë te të gjithë: te punëtorët, te fshatarët, te fëmijët dhe te familjet.

Në çastet e fundit të jetës, megjithatë, pushteti nuk mund ta kontrollojë mendjen e Rizait. Ai kthehet te kujtimet. Kujton ditëlindjen, kujton Merit, kujton vajzën e tij Xheki në Angli dhe mendon për fëmijët e tij në Shqipëri. Këtu ndodh një përmbysje e fuqishme: ndërsa ekzekutuesit përpiqen ta reduktojnë atë në një “të pandehur”, ai në ndërgjegjen e vet mbetet burrë, baba, bashkëshort, bir dhe njeri. Ligji i dhunës mund t’i japë një numër dosjeje, një vendim dhe një dënim, por nuk mund t’ia fshijë identitetin njerëzor.

Edhe data e ekzekutimit merr një funksion simbolik të fuqishëm. Është 10 tetor, dita kur Rizai do të mbushte tridhjetë e shtatë vjeç. Dita që duhej të ishte festë bëhet dita e vdekjes. Mendja e tij shkon te një tjetër ditëlindje, ajo e moshës njëzet e pesë vjeç, kur ishte i lumtur me Merit. Përballë vdekjes, njeriu nuk kujton urdhrat e pushtetit; kujton dashurinë. Nuk kujton torturën; kujton ditët e lumtura. Kjo e bën dashurinë e Merit një lloj strehe të fundit shpirtërore për Rizain.

Meri, në këtë kuptim, është shumë më tepër se “vajza angleze” e titullit. Ajo është figura e një jete që mund të kishte qenë. Është simboli i botës tjetër, i dashurisë që nuk u shkatërrua nga mungesa e ndjenjës, por nga rrethanat historike. Ajo e kishte njohur Rizain përmes muzikës, takimeve dhe bisedave, ndërsa Shqipërinë e kishte njohur përmes tij. Prandaj, kur Rizai kujton Merit në çastet e fundit, ai kujton edhe një jetë të mundshme që historia ia ndërpreu.

Pas ekzekutimit, tragjedia nuk përfundon. Rizain e lënë të varur për tri ditë, ndërsa më pas trupi i tij transportohet nga Thimi, karrocieri i qytetit, një tjetër figurë e vuajtjes. Historia e Thimit e zgjeron universin e dhimbjes së fragmentit, sepse edhe ai është produkt i një jete të goditur nga varfëria, mungesa e kujdesit dhe fati i keq. Ai bëhet dëshmitar i heshtur i një prej akteve më të rënda të dhunës.

Por kulmi emocional i gjithë fragmentit vjen në fund, kur pas shumë kohësh nënat u thonë fëmijëve që shkojnë të luajnë pranë Përroit Lapardhica: “Kujdes, se aty është Rizai!” Kjo fjali e shkurtër ka një fuqi të jashtëzakonshme. Rizai është tashmë i vdekur, por ai vazhdon të jetojë në kujtesën e vendit. Ai nuk është më vetëm personazh; është kujtim, paralajmërim, frikë dhe histori. Në këtë pikë, pushteti ka mundur trupin e tij, por nuk ka mundur ta zhdukë praninë e tij. Përkundrazi, e ka shndërruar në një figurë të kujtesës kolektive.

Prandaj, “Vajza angleze Meri” duhet lexuar si një tekst që kapërcen historinë individuale të dy njerëzve. Është një rrëfim mbi dy botë që takohen përmes dashurisë, por edhe mbi një njeri që përpiqet të ndërtojë një urë midis dijes perëndimore dhe nevojës së Atdheut. Rizai shkon larg për t’u formuar dhe kthehet për të shërbyer. Pikërisht këtu qëndron paradoksi i tij tragjik: ai kthehet në vendin që do dhe aty përballet me një sistem që nuk e lejon të jetojë. Dashuria vjen nga larg, ndërsa vdekja vjen nga afër. Meri i jep Rizait gjuhën e dashurisë; Shqipëria i jep atij gjuhën e dhimbjes. Anglia i hap horizontin e dijes; Kuçova i mbyll horizontin e jetës. Megjithatë, në fund mbetet kujtesa.

Dhe pikërisht këtu qëndron edhe vlera më e madhe e këtij fragmenti: ai nuk e lë Rizain të vdesë në kuptimin letrar. Ai e nxjerr nga historia e një individi dhe e vendos në kujtesën e një komuniteti. Fëmijët e Kuçovës mund të mos e dinin të gjithë historinë e tij, por dinin se “aty ishte Rizai”. Letërsia e bën këtë fjali një monument të padukshëm. Sepse trupat mund të zhduken, pemët mund të thahen, vendet mund të ndryshojnë, por kujtesa njerëzore, kur shndërrohet në rrëfim, mund të jetojë shumë më gjatë se ata që tentuan ta shuajnë.