Fatmir Terziu: Ikona e poezisë së Maqedonisë së Veriut, - gjuha është liria e Tjetrit.

Natyrisht disa vite më parë kur e takova në Strugë, në një nga eventet poetike që organizonte ajo, rrezatonte kulturë, respekt etnish, dashuri njerëzore, fisnikëri dhe poetikë estetike, qoftë në të folur, qoftë në të shprehur. E veshur bukur, estetikisht bukur, nderonte veten, kulturën, sharmonte respektin, vendin, poezinë, poetët. E bukur dhe fine, e ndjeshme dhe artiste. Por përpara se të hysh në thellësinë e vargjeve të saj, nuk mund të mos ndalesh te një tjetër dimension i saj, po aq i rëndësishëm, dashuria dhe respekti i saj i sinqertë për shqiptarët dhe për gjuhën shqipe. Në një kohë si kjo e sotmja, kur në Maqedoninë e Veriut ngrihen zëra proteste për mbrojtjen e gjuhës, kujtimi i asaj bisede në Strugë merr një peshë të veçantë. Ajo, me qetësinë e saj të natyrshme, i thoshte shkrimtarit Luan Starova, „njeriu duhet të jetë i lirë të flasë e të shprehet në gjuhën e tij.“ Nuk ishte thjesht një mendim, ishte një bindje që buronte nga një shpirt i hapur, nga një kulturë që nuk e shihte tjetrin si kufi, por si pasuri. Dhe natyrisht kjo poezi e saj më ka ngelur në mendje…

NDONJËHERË

(SVETLANA HRISTOVA JOCIĆ (СВЕТЛАНА ХРИСТОВА ЈОЦИЌ)

Ndonjëherë endem në shkretëtirë

midis kosave të erërave të egra dhe kodrave të moleve

midis pemëve që japin gjethe dhe fruta çdo dy vjet,

midis krahëve të rënë të bufëve

dhe nuk di ku të kthehem,

me cilën shenjë të përcaktoj lindjen!

Ndonjëherë endem midis shpinës së gjarpërinjve,

midis hirit të zjarrit të djegur dhe gjurmëve të këmbëve të kafshëve të egra,

midis ujit të baltosur nga thundrat dhe kashtës së kalbur,

midis luleve të njollosura me mallkime

dhe nuk di ku të kthehem,

me cilën shenjë të përcaktoj jugun!

Poezia “Ndonjëherë” e Svetlana Hristova Jocić nuk është thjesht një rrëfim i një endjeje fizike apo shpirtërore, ajo është një hartë e humbur e orientimit njerëzor në një botë që vazhdimisht ndryshon drejtimet e saj. Kjo poezi nuk kërkon përgjigje, ajo e vendos lexuesin në një gjendje pezullimi, në një terren ku lindja dhe jugu nuk janë më pika gjeografike, por gjendje ekzistenciale. Që në vargjet e para, shkretëtira nuk është një hapësirë e thatë, por një metaforë e një vetmie të tejmbushur me shenja, “kosat e erërave të egra”, “kodrat e moleve”, “pemët që japin gjethe dhe fruta çdo dy vjet”. Këto imazhe krijojnë një ritëm të çuditshëm kohe, jo linear, por ciklik, të ndërprerë, të pasigurt. Është koha e shpirtit që nuk ecën sipas kalendarit, por sipas plagëve dhe kujtimeve.

Në këtë poezi, natyra nuk është strehë, ajo është një bashkëudhëtare e egër, një pasqyrë e brendshme e njeriut. Bufët me “krahë të rënë”, gjarpërinjtë, hiri, balta, të gjitha këto nuk janë elemente të jashtme, por fragmente të një bote të brendshme të tronditur. Jocić nuk i përdor këto figura për efekt estetik, por për të ndërtuar një gjuhë të ankthit të përmbajtur, një ankth që nuk bërtet, por endet. Dhe pikërisht këtu qëndron forca e saj poetike, ajo nuk dramatizon humbjen e orientimit, ajo e normalizon atë. “Nuk di ku të kthehem” nuk është një klithmë, por një pohim i qetë, pothuaj filozofik. Në këtë mënyrë, poezia e saj i afrohet një dimensioni ekzistencial, ku njeriu nuk kërkon më rrugën e duhur, por kupton se rruga është vetë kërkimi.

Në pjesën e dytë të poezisë, intensiteti rritet. Imazhet bëhen më të ashpra: “shpina e gjarpërinjve”, “uji i baltosur nga thundrat”, “lulet e njollosura me mallkime”. Kjo është një botë e kontaminuar, ku bukuria dhe mallkimi bashkëjetojnë. Lulja, simbol tradicional i pastërtisë, këtu mbart njolla, një përmbysje e fortë simbolike që tregon se edhe e bukura nuk është më e paprekshme. Dhe sërish, pyetja mbetet, me cilën shenjë të përcaktoj jugun?

Jugun, që mund të jetë ngrohtësia, kthimi, dashuria, identiteti. Por në universin e Jocićit, edhe jugu është bërë i paqartë. Kjo është tragjedia e njeriut modern, jo mungesa e drejtimit, por shumëfishimi i shenjave që e bëjnë drejtimin të pamundur. Nëse e shohim jetën dhe veprën e saj, kuptojmë se kjo poezi nuk është rastësi. Një jetë e kaluar mes arsimit, gazetarisë, letërsisë dhe institucioneve kulturore, një angazhim i vazhdueshëm në ndërtimin e urave shpirtërore dhe poetike, të gjitha këto e bëjnë Jocićin një figurë që nuk e ka humbur orientimin në kuptimin social, por që e ka problematizuar thellë atë në planin artistik.

Ajo është një zë që nuk i përket vetëm një kulture apo një gjuhe, por një hapësire më të gjerë ballkanike dhe njerëzore, ku identitetet janë të ndërthurura dhe shpesh të lënduara. Poezia e saj nuk jep përgjigje, sepse ajo e di që përgjigjet janë të përkohshme; ajo ndërton pyetje që zgjasin. Dhe ndoshta, kjo është arsyeja pse “Ndonjëherë” mbetet në mendje: sepse secili prej nesh, në një moment të caktuar, ka qenë në atë shkretëtirë, duke kërkuar një shenjë për lindjen apo jugun dhe duke kuptuar se ndoshta, shenja nuk ekziston.

Dhe në këtë hapësirë të ndërmjetme, dashuria e saj për tjetrin, veçanërisht për shqiptarët dhe për gjuhën e tyre, merr një kuptim edhe më të thellë. Nuk ishte thjesht një gjest mirësjelljeje kulturore, por një akt i vetëdijshëm poetik dhe njerëzor, të mbrosh gjuhën e tjetrit si një mënyrë për të mbrojtur vetë njeriun. Në kohë kur zërat ngrihen për të drejta gjuhësore, kujtimi i fjalëve të saj mbetet një busull morale, liria e shprehjes në gjuhën amtare nuk është privilegj, por thelb i dinjitetit njerëzor. Dhe ndoshta, përmes kësaj dashurie, ajo e kishte gjetur një nga ato “shenja” që në poezi duket se mungojnë.

----------

Фатмир Терзиу: Икона на поезијата на Северна Македонија – јазикот е слободата на Другиот

Секако, пред неколку години кога ја сретнав во Струга, на еден од поетските настани што таа ги организираше, таа зрачеше со култура, почит кон етникумите, човечка љубов, благородност и естетска поетика и во говорот и во изразувањето. Убаво облечена, со естетска префинетост, си оддаваше чест на себе, на културата, на почитта, на местото, на поезијата и на поетите. Убава и суптилна, чувствителна и уметничка. Но пред да се навлезе во длабочината на нејзините стихови, не може да не се застане на уште една нејзина димензија, подеднакво важна: нејзината искрена љубов и почит кон Албанците и кон албанскиот јазик. Во време како денешново, кога во Северна Македонија се креваат гласови за заштита на јазикот, сеќавањето на тој разговор во Струга добива посебна тежина. Таа, со својата природна смиреност, му велеше на писателот Луан Старова: „човекот треба да биде слободен да зборува и да се изразува на својот јазик.“ Тоа не беше само мислење, туку убедување што извираше од отворен дух, од култура што не го гледа другиот како граница, туку како богатство. И секако, оваа нејзина песна ми остана во сеќавање…

ПОНЕКОГАШ

(СВЕТЛАНА ХРИСТОВА ЈОЦИЌ)

Понекогаш талкам низ пустина

меѓу косите на дивите ветрови и ридовите на мовот,

меѓу дрвјата што даваат лисја и плод на секои две години,

меѓу паднатите крилја на бувовите

и не знам каде да се вратам,

со кој знак да го одредам истокот!

Понекогаш талкам меѓу грбовите на змиите,

меѓу пепелта на изгорениот оган и трагите од стапалата на дивите животни,

меѓу водата заматена од копитата и изгниената слама,

меѓу цветовите испрскани со клетви

и не знам каде да се вратам,

со кој знак да го одредам југот!

Песната „Понекогаш“ од Светлана Христова Јоциќ не е само раскажување за физичко или духовно талкање, туку изгубена мапа на човечката ориентација во свет што постојано ги менува своите насоки. Оваа песна не бара одговори – таа го става читателот во состојба на суспензија, во простор каде истокот и југот повеќе не се географски точки, туку егзистенцијални состојби.

Уште од првите стихови, пустината не е само сув простор, туку метафора за осаменост преполна со знаци: „косите на дивите ветрови“, „ридовите на мовот“, „дрвјата што даваат лисја и плод на секои две години“. Овие слики создаваат чуден ритам на време – не линеарен, туку цикличен, прекинат и несигурен. Тоа е времето на душата, кое не се движи според календарот, туку според раните и спомените.

Во оваа песна, природата не е засолниште, туку див сопатник, внатрешно огледало на човекот. Бувовите со „паднати крилја“, змиите, пепелта, калта, сето тоа не се надворешни елементи, туку фрагменти од една потресена внатрешност. Јоциќ не ги користи овие слики за естетски ефект, туку за да изгради јазик на задржана анксиозност, анксиозност што не вреска, туку талка. Токму тука лежи нејзината поетска сила: таа не ја драматизира загубата на ориентацијата, туку ја нормализира. „Не знам каде да се вратам“ не е крик, туку мирна, речиси филозофска констатација.

Во вториот дел од песната, интензитетот се зголемува. Сликите стануваат поостри: „грбовите на змиите“, „водата заматена од копитата“, „цветовите испрскани со клетви“. Ова е контаминиран свет, каде убавината и проклетството коегзистираат. Цветот, традиционален симбол на чистота, тука носи дамки, силна симболичка инверзија што покажува дека ни убавото веќе не е недопрено.

И повторно, прашањето останува: со кој знак да се одреди југот? Југот, кој може да значи топлина, враќање, љубов, идентитет. Но во универзумот на Јоциќ, и југот станува нејасен. Тоа е трагедијата на современиот човек: не отсуството на насока, туку множеството знаци што ја прават насоката невозможна.

Ако се погледне нејзиниот живот и творештво, станува јасно дека оваа песна не е случајна. Живот поминат меѓу образование, новинарство, литература и културни институции, постојан ангажман во градење духовни и поетски мостови, сето тоа ја прави Јоциќ фигура која не ја изгубила ориентацијата во социјална смисла, но длабоко ја проблематизирала на уметничко ниво.

Таа е глас што не припаѓа само на една култура или јазик, туку на поширок балкански и човечки простор, каде идентитетите се испреплетени и често ранети. Нејзината поезија не дава одговори, затоа што знае дека одговорите се привремени; таа гради прашања што траат.

И можеби токму затоа „Понекогаш“ останува во сеќавање: затоа што секој од нас, во одреден момент, бил во таа пустина, барајќи знак за истокот или југот, и сфаќајќи дека можеби, знакот не постои.

И во тој меѓупростор, нејзината љубов кон другиот, особено кон Албанците и нивниот јазик, добива уште подлабоко значење. Тоа не беше само културен гест на учтивост, туку свесен поетски и човечки чин: да го браниш јазикот на другиот како начин да го браниш самиот човек. Во време кога се креваат гласови за јазични права, нејзините зборови остануваат морална компас: слободата на изразување на мајчин јазик не е привилегија, туку суштина на човечкото достоинство.

И можеби, токму преку таа љубов, таа ја имаше пронајдено една од оние „знаци“ што во нејзината поезија изгледаат како да недостигаат.